•0
^f^
mlit
ISJ^ ),/|
w
.Miimk
iimiii^jj
[@JPJIlllllll!il!|I||l!II!|!III|l|ll||PtJE|]
^k^
^v 1
RHETORICA CHRISTIANA
AD C ONCIONANDI^ET ORANDI VSVM AC
CGMMGDATA.VTRIVSQJACVLTATIS EXEM
PLIS SVOLOCO INSERTIS; ^yAE QV1DEM,EX
INDORVM MAXIME DE PROMP TA SVNT LQSTO
RIIS . VNDE PPAE TER D O CTRlNAM.SVMA QVO
qVE DELECTATIO COMPAPABITVR .
AVCTORE
ODVM P.P.DIDACO VALADES TOTIj
S .ORDINIS FRATRYM MENOBVM"
EGVLARJS OBSERVANTIAE OLI
PPOCYRATORE GENEPALI
. IN B OMANA CVBIA .
Jdf. Pyt^. M.D.L JCXMlIL
ICVM LICENTtASVPERIORV
^^ M Dioo:4 ^oPJrt^^ -
TN RHET051CAM CHRISTIANAM
«T T AB V L AS-^I!>I D I C AS
FrAlet Diddci VaUdes Hijpsni . , i^^Uus P^fcius Hortinuf .
AM vixnotapriu5,qxiamproifus barbaratelluSj
India , nunc fama,,nunc pietate vif^et .
O Deiis;^Q dejftraj^pjutatip quanta fupernx :
O Ghrifte , 6 Regfiumt^/npus in omne tuuin,
Tii fera Batbaricar penetrore ia pe<2ofa gentis ,
^tqu^ttiopoterasfpbd^recdlla lugQ.
Tu vexilla Crucis poni pro, Dz^npnisyara
Fecifti , &■ Hius atJ tua TaCra coli . '
Tu tu fecifh , quia floftri non nif? per te
rcceruntpatres , tu quibus hoc dedera^j
Francifcique tui mentis , vt Geiitibus ilJis
Noller Apoilolicos ederat ordp vu-ps.
Noflercrat prinius c^ui mifit lemina , ^niOfiri
AfTumptisalijj, excoluere.patres.' '
Has quoque qui tabiiris tiHi kcit^ /zndidc k^or •
Subi.:citque<Jculi5/Irtdica'gdftatuis:- '
Hic eftde^no^ris, D/daciis Valadefas' Ibcmi^
Ordmis & gentis gloria raagnafujfei. ? / .;
CAUlL^.yS S,-Ae^L^I.v;s,pANICALENSlS
A D/iA^ArAaT»aR'i: M.
V M vellem Aeoli<>:dij:ere carmine
i .aiides rite tnas , Qf trme' D;dace i?--'- .
Ph(^sbus 'tn^VmoriMit^pulcfericomus , ratc
: Hxil: , Occaniim nfejniis, ctintjjem, -
Slii's n^m ;^ ad niti^ coelicolum domtii .
VeCtum , Crcropix munere^'falladis , ^
Vn-juam Thrcicia co|icinererXyra> '
Fccift: iiioiimncntum xre perennirtS5
Q±ud nec tciTipus cdax ,.aiit borcas potens ,
Nec fcraim rigidum, ■flamntaque deftruec.
Diuino egreai; deeloqnid viri j-'S A^'-'-' F
Q^ios ad f/dercos.fama ttiiii pofos,
Scripfere , exiiTiia non f?ncglcria j -
Scd tii , belllgci r cultor Ibenar, , r
Qiism vii-tus ilygijs ardua fluflibiij-
Raotum , di-iitll.ii^confecrat infilis,
Omncs clctneras rMaxtl^e :oidace-.
Idcirco , vi?li;cr?s diirn^-fiquiJ;': va^aj'
Acr , •.hiniqre |aai' tcr:fagerea.%ris .'
tt pi(lcr;v;tT:i ^--^v-^^/iifeat.rTihriVi^
Imnioitale C:, ' " " ■'"
Ci erit'':!'^^»^
iMMiMMkJBaMMM
S A N Cl' I S S 1 A4 O
D. N. G R E G O RI O XIII.
P O N T. O P T. M A X.
F. Didacus Valadcs, ordinisMinorum Rcgularis
obieruanciiciacroiandiospedesorculatur.
im
M
m
^'ifd
Vu innumera fcre Rheto-
^^S^ f ^^^^%^^ rtces artis 'volumina .B. P.a
MA^^^^^m ^^^^ f^^ pagants^quam
Chrtjltamsfcrtftorthusedi'
ta conf^extjfem: qua propter
"uit^ hutus mortaiis hreuita-
tern ah humano nequeut tn-
telleBu dtligentths omniaperfcrutari!Studentium
\maximo lahvri compactens: multorum^^, De: huc-
cinatorumpijs "votis annuere volens , Rhetoricam
hanc Christianam compHaut : eamcL B. Tji^
mtttulandam cenfuiy eo quod^ tum propter fummt
Apoficlatus Monarchiam : tum etiam quia v/tra
generale ^oinculum ex ReguU noftr^ profcfione
fmgulariter Fratres Mmores, quorum omniueio
mmimus fumpedihus tuts tanquam ^vero Chrtjii
Vicarto ac PetrifuccejfortfiihijcimMr. Cuius qutde
examini/vt P.Bernar.^verhis vtar prdfertim atd,
aHftoritatitotum hocficutyf^ CAtera qusL hutujmo-
dtfunt vntuerfk referuantur. In qua quidem non
a 2 fo'
Dedicatio-
nis caufg.
\folum omma ad humjmcdi artcm ^erUnentia per
varios codices dilpcrfa congepj verum et/a 'Viam
c^uandam Chriftiams oratorihus adHiterasfacras
aferire curauLDeindes'tnJigni[?jmum arbitrahar,
quoniam humano ingenio idpeculiare efe tam Pht
lofdpbi Gentiles, quam Chrtjiiam dociores grauif
fmi prodtdere . Ptetatem facrarum^^ltterarum
lecitonem^ hts qui retpuhliCA prAfuturi funt tnprt-
mis neceffariam effe . Et ^vt de meffe Domini opu-
lenttfimay quA tn tpfa fkcr^ finptur^ le£ltone re-
perttur :tn domtmcum horreum ^ non tantum pro
pauperctdiSyfed etiampro doBis cihandis , faltem
^elparuulos ynergiteSyahalijs mefforihHSyforftan
tuhente domtno y pofteris dereltBos afferre curaut :
e quibt4Spro mea tenuitate trtttcumexcufi^non cer
te notmm^pd antiquum noua quadamforma con-
ducimnynouoj^ modo fuhaclum . Aqtiampr^terea
proculduhto^non ctfternarum difipatarum.yfed
meliorissF^ filutaris fapientui; exqua bibenttfit
fons aqtu fabe?/tis tnmtam Mernam, Ouam a-
quam haiirientesiji qtuprtm-i Euangelicizdocirt-
n&iecere fryndamenta yerefilij DeieffeBi^fiultt-
tiam htuus.mundifapientiam cxifltmarunt, Ti^m
etiamid mtht acres fttmulos admouehat ^ quodtn
hoc opere non tam res humanas, quam dtutnas ex-
plicandaififctpieharru. 0 uarCj non miht njitio td
'vertandum arhitratpis fumjcum etiam tlludfece-
rtrn
-.^r" — •■ — ■"--• — >—
rimivtlcgendis Itteris facrisiegentium ammum\
teneris (vt ita dicam) ah annis petate Chrtfiiana
imhuere fti/Aerem : qu^z certe cunBis fcientijs }]omt
num tngenijs adtnuentis:,cjuantum dtflat Orttis ah
Occidenteycdum a terra^ et Solis clarttas^roprta^
a Hellarum- clarttatey a Sole accepta picrafriotu-
ra diutnttiis reuelata^ fuper eminet ^ digntor^cer
cioryvertor^eft , necnon vtiltor ad falutern^.Vt
atitem multa tranfeam^n vno hoc excelltt omnes ,
quodineanQn-voces fU quomodo in fientijs hu-
mana tnduflrta tnuentis yfd 0' res t^fftgntfi-
cant . Humanafientia:>quidfilisy agm^ vit/s^, la-
pidisy ^ td geni44 alijs homtmht4S ftgnificettir fi-
tum tnquirit :facra verofirtptti^ra vlterit4S d/ctt^
quod Sol^, agnti^ y vitis (^ lapis C h r i s t v m
/lisv M fgmficant:, typant ^ reprefntant . Sol
item hominem faptentem y qm tnfptentia immo-
htlts^filis tnfiarmanet , defgnat. Agnns homt-
nem ptumimanfietum:, tnnocentem . Palmes ve-
rum Chrtfitanum ^ qutper dtleBionem tn Chrtflo
vtts. vera manetj ^ fru^ium factt . lapis cor d.u-
rumyqtiodmaletnnouipmo hahehit, Tum ma-
xtm}:, ctim. (tefle Ladantto)omnis fapientia homi-
nisin hoc vno ft ^ vt Deum cognofcat (f colat : ^"^'*
hoc noflrum dogma , h^c fumma efl . Nam
fons fiapienttiz Det4S efl :aquo hij duo rtt^t fiahtr
rauertnt : arefcant necefe efi : qti^m qui nefiiunt:
I
Sacr^fcriptu
r^ excclletia
Scientij hu-
man^ uis.
Lib. 4.dc
'.ec\
lotn.j. f.j;?.
Lib.io
c. u.
Mor.
I
nec Japientes ejje fojfunt : nec religioji: Ouis du-
hitet contemptibtlem ejfe ^erhi Det proclamato-
rem: qui traBaturus ^ficut oportet , de Jumma
rerum y deDei maiejiate fmgulariy de henejicijs
eiHS , de prouidentia , c^ua contmet vegitcj^^ om.-
nia : in tantam ^emjje chlmonem : 'vtjola Dei Ja-
pientia , quA fola coli deheat , fola poti^imum ne-
(rligatur? Eqwdem temporihiis tjils heu P. B.
calamitofis verht Dei huccmatcr Jinjult faptens ac
heatHS ejfe audjat o^ortet Det vocem . Scrutami'
ni fcrtpturas ait fapientia Aterna Chrijius , non
quA virihm proprijs ^ (^ ah humana mdujiria ex-
cogitatis inmtuntur i nuili verttatt cedentes y ntfi
quam JyHog/cis rationthns fe fe cjiendere pojfe
confidunt : fed quA lufiitiam , faeramentum na-
timtatis Juifi^ diuma fapere humana contemnere
docent. Qj^iaipf^verum tejiimomum perhihent
de me. Sapientta enim huius mundi mquit magnm
dlcy quem nomme officio (fpietate imitaris ^ Gre-
goriHS : efi cor machmatiomhm legere : fenfum
njerhis ^velare : quA falja funt ^jera ojiendere :
qu& vera funt fafa demonfirare . Hanc qtu
fctunt : c&teros fuperhtcndo defpiciunt : hanc qm
nefciuntfuhieSit ^ timidiinalijs tpfam mirantur:
h&c fiht ohjequentihtps pr^c/p/t honcrum culmina
qu^rere : adeptatemporalis glori^ *vanit'ate gau-
dere :irrogataab alijs mala multipliciHS redaeA
re
MOaMidlMMMaM
re . Qjium ^tres ftippetmt multis refiJientibtiA
CAdere : quum ^virtuttbtis de eji : qutdqutd per ma
Ittiam explere non njalet : hoc tn pactfica bonitate
fimulare . lujlorum ^vero faptentia econtrario,
eji nthtlper osientattonemfingere :fenfum ^verbis
apertre : ^era ^vt fiunt dthgere : falfa deuttare :
bonagratis exhtbere:mala Itbenttus tolerare quam
facere : nuUam inturtA ^ltionem qunrere : pro
^ erttate contumelias lucrum putare . Si entm tot
tanta^mira operatur^ cur non eam Chrtfianis
a principio amplcBendam infciandam^^ fuade-
bimtis ? St entm ad dtutna confcendere y Det lo-
quenttpmo Dtonjfo Areopagtta tefte ) tantum
fasesi ^c^tiantum feipfum dtuinorum eloqutorum
raduis tnfintiauerit y qut expurgatis menttbtisfe
fe percipiendum tantummodo cffert . St externt:,
vt^vel minimam ftntillam myfiertoru Detpera-
perent : omnt cura , qua antmum ojfufant ammo-
uere fiuduerunt y quanto magisijyqutbtis diuina
eloquta ^ ^ altiftmarum rerumfa cramenta cre-
dttafint^ antmi purificattonem omntftudto per-
qutrere debent ? NequehjiC dtxertm P, B.quafi
eloquentta dam.nans :cum fciam qtiamplunmos
"veterum et anttquoru patrujn tn ehquentia admt
rabtles exthtffe , Ingenue emmfiteor Lberaltiiar-
ttumfttidiii non ejfe Chrtftianis t:iutiley aut afcho-
Its explodendum ftcut ga. riu?:t h,zret:ci. !mmo^<vi
E:4r:pidrA
luftornm fa-
pientu qua-
Iit.
Eurt^tdis vtar^jerbtJ . Eloo^uenttareruyn^regin?.
a nobistnhodiernum diem turptter negleftam^quc
ore exctifabtmtis ? Ea enim^ non poetis ^ hijiort-
cu modo^qutbm GrAcispares ej[e factlepojfumits ^
uerumettam Ctceronis tmmortaltbm orattombm
^ adeam uta peruentendt eiufdem fj' QjiinBt-
itam fruepttontbiis certtftmai tam adutut4.m ex-
prejfa ejl :,ut non dqualem hac farte Grmam fo-
lumy uerumettam^ longtftmo tnteruallojuperatam
extjiimem . hlam , cum tenut , medio, ^ fublimt^
trtbfis dtcendlgenertbus^qu^ ncbts docere^ deleRa-
reymouereytrtaoratort ofjicta referunt ^ untuerfa
conttneatur eloquentia: tjs tta omnibm ubcrtim ef-
foruerunt; contra hizrettcorum deblaHattonemju
mtnartatlla EccleftACatholtCA magna,BaftLm:>
Greg.NaKjianZj.AugtiJitnm:, Hylarim^ Chryfji.
(^ quam p/ures alij^quosftens tranfeo : quid eft,
quod nunc non tpfos^nos etiamyfcut ^ prtft fan-
dttate ^ docirtna excellentes habuere :pr^ mani-
bm habeamm i ac diU noclu^^ euoluamu4 eorumq.
lectiones tmttemur? Qj^emadmodum enim terra^
^ cdum necnon aer^, ^ftmiltay non ideofunt con
temnenda:, quia qt4>tdam male his fM abufi pro
Deo ea^quA Det fnty uenerantes. Ita ettam qutd-
quidutilitatis exphtlofophiapercipipotefi^ idomne
\aduttA ujum fruBtficare debemus : tta tamen^ ut\
pertculum cjjugtamm^^ nequaquam cotra crea-
torem
l_i
torem creatHram^ iuxta tnJJpientes ^co77C/temiiS)\
fed ex opificto opficem deprehe?2dami4^,^ jlcnt di-
cit Apoflolu^ y tn capttmtatem redigentes omnem
intelU^uynmohfequium ChriJHpcrfi^amus. Ar-
httrorequidems infiituttonem difcipltnarum pri-
mumy ex honis nofiris efiemon folum generojlorem
iUamyF^ nofiramyGjiu omm fermonis fafium , {5'
contenttonem dcfitcttfdla^^falutis ^ rerum tntel"
ledualium conttnetur pulchrttudtne :fed ^ cxter
nam : ciuam Chrifiiani piert^ mfdtatricem ;, ac\
deceptrtcem^^ qu^ a Deofegreget defpiciunt ma-
lefentientes . ISlam quemadmodtim tgnems f^ ci-
huynyac fcrrum^necnon alia per fefenec "Vttli-ayaut
\noxia effefctmuSyfed qu^eadmodum "Vtdetur njten-
\tibt4S : qutn ex repttlihHS medicamenta etiam qtu-
[dam theartacaita temperamm adfalutemytta ^f
tntllis ftquidem tndagattonem ^ contemplatton^
fufctptmus, Cum autem addmionesy ^ errorem
perducunt^ necnon perdtttonisprofundumycontem
ntmi4s . Nam.yltcet h^c nequaquam nohisadpteta-
tem profity exdeteriort tamenidyquod melti44efi
feitgtmt^s y ac fermonem nofirum cum tllo rohora-
mtis. Sed ne eptftoU modt^m excedani^. Tu tncly-
te ac B, P. hoc quidqutd eji operis pro tuafinguia-
ri hentgnttate neffernoAy quodfifortaffe ^uideatur
exiguum.yCerCe tanta efi meafides:>(^ propenfa ^jo-
luntatisalacrttas ^ "Vt factle ffercm eam nonfectis
1' Cor. 10.
b.6.
Similitudo
f^ copamio
h
ac
ac Deo Opt. Max: ita fanBitatitm flactturar/i .
Maxime cum lam td^ non femel atque iterum ex-
pertiijftimjcum Bflu^ ofiendijfem siemmata qUir.
m hoc opere inferuntur^ acpro tuo m omnespater-
no affcciu mthi impofueris ^ vt ad vlttmam^fque
manum perducere curarem quod quidem alacri
antmos Itcet^non vt cuptebam y tamen vt potut , ef\
\feci. Qjiare fipplex adT. B.pcdes prouoluttis
tibimemea^j^ vehementer ettam atque etiam fiu-
dia oifero atque commendo , Cut emm B. P, ntfi
tibtiqutdqmdDei efi tanquam eitistnterris vntco
acvero Vtcarto Petrtq^ legittmo fiicceffort debe-
tur^per quem njnum fertiatt^ac efauctbus Orcifu-
mus erepti ? Deus Opt. Max. S. V. ad totius orbts
Chrtftianiperpetuamfalutem dtuttftrne tueatur^
^y conferuet tncolumen . Cui infimus ego , ^ me
ipfum y atquefiudta mea^ adpedum njfque ofula^
quamhumdim} cupto effe commendata , Pert^fia
ociauo Calendas lunij anno Domini JJZP'
*f5^^^
P RAEF ATIO AVCTO RIS
ad fiHdwfum ^ Chnfiiannm
LeBorenu.
VM pietas^ftudiofinimele^or) vt
pie admodum a D. Pau. diftum eft,
ad omnia fit vtilis , promidionem ha
bens,vitr€ qua^nunceft, S^ futur^:
facra?autemfcriptuiJ€visomnisfe-
re in pietatis maxime iUidio verfe
tur,facilepius quiuis pcrfe intelli
^ __^ git, rerumdminarum traclationcm,
jquibus prima debctur pietatiscura, non tantumad vitam
jrede inftituendam, fed etiam ad confcqucndam immcrta-
jliratis g\oriam magnas habere opportunitatcs Qiiarc no-
bis hoc loco , CcTeteris omifiis.id folumbreuifiimis pcrilrin-
gerevifum eftopcr.Tpretium, quiddiligens rerumin hoc
opere comprehenfarum difculTio , Sacr.T Theologix fiu-
diofis, S^publicdin Ecclcfiavidehcet, acfchohs , S^ 'priua
tim domi ad Chrifiianam religionem fyncere imbiben-
dam , commodifitallatura. Quandoquidem nefpecic re-
di, bonorum adolefccntum ingeniaprauis opinionibus
ab ineunte .Ttate corrumperentur, qu3S ad vltimum vitaE fi-
nemplcrunque animis infidere folent ropcram dedimus,
vt, pro noflra virili, eloquentiam Chriftianis prarceptis di-
ligenter expurgatam in profcenium adduceremus : qu.T
vacaret mentiendi licentia, feuere dminis praecepris inter-
didla , a qua abcffet procacitas , & vitium illud tcterrimum
lacerandialios probris, contumeliis,3c maledidis qufepro-
hibeatarrogantiam, &[ inanis laudis appctitum Si vetet de-
nique tenebras auditonbus ofiundcre ne verum perfpi-
ciant, S^ fuffragiumatquefententiamdicendocorrumpe-
rercjuovitio Cr.Tcis, Romaniq^ vtplurimum laborarunt.
Pietas ad o-
miua vcilis,
i.Tim.^.c.S
tloquentic
Cliiiliiana;
contrana .
Exo.r j'.Leu.
ip Prou.8.
17.15». Vide
Aug. decon
fliC^io vitio,
Scvirtucu. et
habetur. ix.
q-z. Nec ar-
tiHciofo.
Chrifiiarx
Rhecorices
nofnen , cur
appofitu fit.
I \ PrAfatio
\ chri{iiaiiaj\His eiiim tot tantifquc deIetismaculis,c(>ntinuo ejciftetil
ieioquciuie j^iclmina , 8^ ccleftis Chriftianac eloquentie pulchritudo,
quftanto erit prxclaramagis Si enmia , quanto dihgen-
tius, ad omnium hominum vrilitatcm conferetur, 8^ ad lau-
descelebrandasDeiOpt.Max. qui fermonemhomini de
ditadfocictatemSiconmndioncmcunihominibustuen-
dam . V^erum enim vero licet quamplurimis piisac dodif
fimis viris vifum fuc rit ci , fummam fummarum fcientiaru
omnium nomcn,iure optimo, competere: cum fumma-
tim de omnibus fcientiis in ea fcreagatur.Tamen propter
obedientiam habitam a luperioribus meis de excultione li
bri,Chriftianr€Rhctoriccs nonien illi additum eft,vt &:
intelligatur ctiam, nihil contincri in hac arte , quod magi-
flra vcritatis Ecclefia non probet^ non doceat, quodin fan-
dislitcris, aut infancTis doftoribus non reperiatur,aut
faltcm prr fimilitudinc quandam,ad interpretationc facro-
rumlibroruauiiad fcntentias patrum no poflitreferrime-
quemeo iudicio, quenquam debetoffendere, quod no
mineRhctoric.T vtamur , cum & Plato . Rhetoricam Phi
lofophicam cognouerit, Siqaid eo nomine intelligamus
explicaucrimus. Huius opcrisfcopus erit, vt vocesDei
firr.us,organa diuin^ bonitatis,^ tubacChrifli .Et adid
facilius exequcndu totam Memori:ie arttficiafis artemtam
diu ab omnibus concupitam quam facillime aperiemus .
Et quamuis ctiamfine his prcXCeptisin nobiliflfimo concio
nandi munere, vcrfari facile pofiimus, a Spiritu Sando,qui
cft vcrus magiflcr cdodli , Si dicendi exercitatione adiuti :
vtilia tamcn fore hcc pra^ccpta putauimus . Opportune au-
tcm rerum Indicarum, quibus/ipfi non modo interfuimus ,
{qA S: pircfuimus , aliqua adhibuimus exempla : certiflfimo
credentcs, eam rcm no modo obledamento, fed S^ magno
Exemphs in bono, commodoq; fututam, vtpotc vndc Rhetoricn^ ipfius
probrturTn^ initia, progrcOus, &: vfusjliquidifi^ime cernuntur(vcl ipio
tium fv p:o- Ciceronc iudicc) dum inquit , fuit quoddam tcmpus , cum
grefius Khe \^ aaris, bcl^iarum more, homines vaeabantur , k. vidu fe
L.Li.dc In-i nno vitam fibi propagabant : nec ratione animLquidquam,
— — —^
Tndoru exc-
plis cur or-
nara fit Riie
torica Chti-
fliana.
Ad Leciorenu^
fcd pleraque viribus corporis adminiftrabnnt Nenio legi-
timas vidcratnuptias ,ncnio certos inlpeverat liberos.
Quotemporequidsmningnusvidelicct vir, difperros ho
mines in agris, 3i locis fylueftribus abditos , ratione qua-
dam compulit in vnum locum, 8c congregauit, Si eos ex fe-
risSi immanibus,mitcs reddidit,8c manfueros. Huius,
inquam,rei admirandi effedus, muUo clarius,quam vn-
quamin noui fndiarum Maris Oceani orbis hominuman
ruefa(flione apparent. Contrajfimus autcm omnium, quot-
quot ante hac in eadem re defudarunt fententias.in breue
quafi compendium, vt quis vno intuitu aliorum fparse U
vag^ , tam in latino quam vulgari eloquio dida conlpiccre
queat.Nec hocmihi vitiovertendumarbitror cum Euan
gefmm D . Matth, abbreuialTe Marcum Euangeliftam , non
nifi fumma cumamborumlaudc, S^ Ecclefi^ acccptatione
intelli.gamus . Deinde , quid dedecoris affcrat ladco elo-
quentia^ flumine permanenti Tito Liuio, fuus abbrcuiator
Florus, non video. Quorum fcripta vbique gentium, ab
omnibus bonarum literarum ftudiofis , obuiis vt dicitur vl-
nis ampleduntur, Si veneranturvnice. Sed forfitan dicet
quis : H^c quid ad rem i Primus enim Spiritus Sandli du-
du, & co impulforc fuum aufus eft facinus . Alter vero hi-
ftorirs deditiflimus munus fuum ftrenue obiuit, atquc non
minoricumdexceritate adminiftrauit. Non ego pugnaci-
ter immo de meo paucula quidem, fed c probatiflimis qua
plurimis dodoribus qure dicimus te reperturum fcio.
Eoque animofior atquefecurior hac re innitor, majfime
quod faliuae % aflxrtionis proprix nihil admifcuerim . Ego
nanquefempcralienis, a veritatenon abhorrentibus, vc-
rccunde vti malo, quam mea imprudenter,&: perfrida fron
teingcrerc. Atquc nemo memeliusnouit multa& prx-
clariftima extare & dclitefccre ingenia , quorum intercflTct
illa conari , fed harc vtilioribus forfan 6C comodioribus in-
uigilant atque ftudent . Eo vcro animo, ledor amicc, pro-
uinciam hanc aggrcfliis fum, vt habeant dodi vnde eorum
memoria recrcetur. Aliivcro quihinc indepafl[im con-
b 3 cionan
Koc*.
Zelus «u&o
ris.
■9^
PrAfatio
cionantur , quibus per inopiam, K paupcriem fonaffis
omnia Rhctoriccs artis operacomparari iTon Iicet, qupc
certe vt numero cxcedunt^ita multo pluris vcnduntur cx-
periantur, Si ipfa veritatc edoceantur id fccerimus fine
magno conatu 3i paruo rrre , quid fere omnes fcrip-lcrint
docuerintquc, qiio labore, quibus vigiliis, faciUimc eripfo
Tonus ope-'opere co-niiccre, iudicare , &perdifcere poteris . Capita
|si»earucio j^item pr.Tcipua noftri aperis fecimusfejc. Primum> Regu
larumfcnpturrEdiuinaErlyluam, ex^fummorumEcclefu^au-
t^oram morjumentis incommodum Rhctorici Chriftiani
proponit. Secundum RhetCH"ices-iotamuim, definitionc,
diuifioncm S^ partcs fuccirtd^a tradatione abfoluitiCui an-a
cephalcofm ,fiuerccapitulatianem quandam totius innxx
icriptur.T , qua ommaiHa qiwe in lacris confmcatur iibriS,
brcu^ poiTnit compreh endi memaria nan minus artiiicto
sc quain curiofe in; Tabcrnaculi modum' varirs fuffulti co
lumnis in quibus pretiaforumlapidu>de quibus iiaturalcs
omncs^quotquot hacleiius fcripferuntSC niultoru alior-ii in
nortris rcpeitoru [luliis , ipfisignotis.diuerlirates , colores
proprietatcs r acahquarum-Orbis principum dil"tinv_^i En-
blcmatibus adiecimus , quorum nomina J^ fignificationes
breuitcr in fincm vfque diftulimus . Tertium fontes facrnE:
fcriptur:r,quibus orator pr.Tcipue orationcm exornare de-
bct,aperuimus . In quaquxfitvis pronunciationis, acaffe-
cluin non nihil tang-emuvS . Quarturn, gencra caufarum , S^
oratoris officium offert: iiumcroiamq^ie Deaftrorum apud'
;lndos>corumque ritus^.quibus quidqmdjii nauoillaterra-
rura orbe, nTcmorabilc eit ex^plicat . Qifuitum , partesin-
uentionispcrtradat, imgnum^quc lumcn axrcipit ab exen-v
plorum adiivnotione , quibus res eluccfcit . Sextum, exoi'-
nationcs Rhctorica5,qua:ita ricri potuit breuitate pcrftrin
Cur rmi^-t- S^^' Kt quianon omrhcs literas noruiK neque le^f^iom in-
jiiious opus cumbunt, aliquot adiungimus ftemmata , tum ad prompta
l^y^i^j^^^^lmen-iariam, tumctiam. vtmcliua- Siclarius ritus Si mores
Indorumlcgcntibus iniiotefcant : auidiulque , conlpedis
illis, ad IcL^ionem animus incitctur,. ac in menteni qu^c v*.>-
l
l
Ad LeBcre?ru .
\
fdt
iXCUUtlO
lunt reducant; Adiecinius prrrtereaeoquod homlnuln
genia,vt diiciplinarum luprcmum lumcii iam aiTequuta*
ita in e>fplebili quodam ac gcnuino amore ad illas capeffen
das rapi,acproinde infufcipiendis difciplinis Si breuitatc
Si facilitacem e?fpoftulare torius Magiilri fententiarumin
quatuorlibros fententiarum egregiam quandam locatio-
nem,vtfacile quiuis fuccofiiora Si fcitu dignioraj qu^ apud
ipfum magiftru funt, memorix habcre pollit . Cui tum pro
legentium cum ftudentum profeclu additi loci funt,in qui-
bus, velD. ThomasSeraphicus Dodor.Vel Scotus, Siqui-
damalii eafdempertradarunt QLigftiones.Tum demum,vt
in omnibus Brma fit memoria , fnigulis cartaru marginibus
adjecimusalphabetumquod pro lociscomunibus etiafer
uietledonbus 3i vtfaciliuslocaSC errata incogitantia veli
noftra vel typographoru rcperiantur : Quac quidem omnia^E
amicorumKortacu,quibus contradicerc mihi nefas fummu Aaaom.
fliilfet congefli . Dicecforfan aliquis.qu.xhictradantur ef
le nimis alca, SC profuiidiora quam Arcis Rhetorices mate|
ria expoilulat. QiJibus ego.Si Qiun(S.informando oratorej
de multis fubclliccr egiccur non itidem 3^ nos .'' Item, fi ora!
tori necelfaria ellplurium artiu fcientia.quanto magis ora
tori. 3i verbi Dei buccinatori .'' Cuius tanta debet eiTc coii
uerfitio % eruhtip* vtomnes motus S<: grcirus, 8i vniuerfc^
eiusdi^n^anotabiha tint : veritatemqj fic mente concipiati
vc e.itoto habiru refonet % ornatu,ac quidquid agit, quidl
|qnid ioquitur do Arina fit auditorum. Deinde, qui ad ver.Td
jpr.^dicadonis verba fe prfparat.neccffe elt vt caufarum orj
jgines a facr.s paginis fumat , vt omne quod loquitt r ad di»
uuicaucl.^^ritatisfuiidamentum reuocet, atquein eo ^difi-
xium fux locurionis firniet . Qiiapropter fi forte non om^
'nia cibi.Iedtor humaniflime, fatisfacient, veniampro xc^m\
: tate ChrifViana mihi co.iccdas oro. Fuit enim mihi propof
Htum, tabulaspotiiis , quamfinuofa voluminadare. Oro
practcrea vtanmiuniadomnium bonorum fiudio promq
uenda dediti fl^mum cTqui botiique confulas : quod 'ix intcf
Icxcro, propcdiem benc fortunaiite Deo,!n maionbus rib^
I
- ..o,^^^^'L
Auftoris pro
cenacio.
\
Pr/tfaUo ad Leclorerru.
gratificabor.Suntenimh.Tprimitincmccfoetus iuuciiiles
5 puero me inchoati: ex quibus tamcn acquo ledori aliquid
commodi acceffurum exiftimo : dum,volente Dco.limatio-
ra dabimus.Intcrea fi quid fortc offendet(vt ne lupiter qui-
dem omnibus placerc poteft) vt in proucrbio eft, bonorum
virorum partcs hac in re tibi rufcipiendae erunt, quac funti
errores hominumcorrigerc , eofque in viam reduccre , 3i
ab inuidis , 8i roilis,SC calumniatoribus, S^ bonorum operu'
inimicis , alios defendere . Sed vela foluamus iam ventis,'
vbihocadhuc prnefati erimus. Si quid mihiimprudentius
forte e>fciderit,quod minus vidcatur catholicum,id non fo-
lumpcrtinacitcrtueri nolim,fed potius SC me, & hocopus,
SC opera mca vniucrfa.atquc adeo omnem animnc mene fa-
lutem,&: Catholicaf iUi fubiicio Ecclefise, cuius primarium
in terris Paftorem, Romanum Pontificem . Sacrofanda
OccumeniaconciliaiSi profitentur,8d reuercntcr agno-
fcunt. Valc.
^S
n^TgSb!»^
rs
^K
o
j^&^.
^^i^^S
^^
^^^v^
^SL A. ■«. -ZjCy~t
sT^ T
fe?-4-. rf^w
S^ 1
,
OMNIVM FERME CAPIT VM,CLVaE IN SING VLIS
his fex Rbetaricac Chnftianae partibiis explicantur,Elenchus,
Trim.t B^etorices ChYijiiarKe partis capita»
E definitione, 8c proprietatibus
oratcris, ex ueterum-fentenria..
cap.T. P^?'^.
Dc proprietatibus Oratons Ghri
fliani vbi ftemmata Philofophi.
pagani. Boni Paftoris,& PhUoro
phiChriftiatiKlinguIaridicendi modo deck-
rantur. cap.i. pag.^.
Oratorem necefte eft variafcienriarumfuppcl
leftite conftipatum exiftere . Vbi ftemaTheo
logicxplicatur egregie. c.j.p.i r
Dehberalium artium numero in quo ftemma
fcientiaram exponitur. cap.4. pag i8.
Q^ui futuri fint IdoneiChriftiana; R.hetorices
auditores cap, 5. pag.^p
Literae humanitatts quid vtilitatisafterat ad in-
teUfgentiam fcripturarumi cap.<J.pag,2 r
Quo animo Theologiclludiofushumaius fcie
tiisvtetur. cap.7. pag, 21
De neceifariabene loquendifacuitatepr^dica-
coribus. Exponitur hic ftemma fummi facer-
; dotis: vbi,.de ueftibus,,(rngulares adiungimus
confiderationes. cap. S.pag.t^
SupradidoTum probatio. cap.p, pa?. j3
De officio pra^dicatoris. cap.io. pag »1
Breuem totius facr^ fcripturx e.^iuberantiam
cocionandiqj modum cocuiens. cap,r i.p.J j
De hon.eftate predicatorum. cap.i 2.. pag.jC
QjUatenus leftio facrce fcriptur^ Ecclefiaftis ne
celfaria. cap, i j.pag. j8
De modo allegandi vtriufque iuris auftorita-
tes, cap, 14. pag. 40
Quid ex his iibris omnibus,.Chriftiano lertori
fitqu^rendum. cap. r^-.pag.-^^
Sacra fcriptura curfanfta di<;atur i\' de cius ef-
feftibus . cap. 1(5. pag.44
S ECyT^D\AE B^H ETOl^lCE S
Chrifiianx partisCapita.
COmpendiofam tabulam ftrutiur^ totius
operis continens. cap:i .pag.^S.S 49
De dehnitione, &: excelientia aiccsRlierori-
ces. cap.2.pag;50
De duobus artisgeneribus. cap.3. pag.5 i
De fubdiuifione Rhcconce naturalis. c.^.p.^i
C^^uid fit Rhetorica artificialis & quomodo di-
uidatur. cap.j.pag.jj
De fubieSo & materia Rhetodces. cap. 5.^.54
De explicatione primi fubiedijfcilicet de Deo
cap.7. •,. pag. 56
Ptxdicata caufalia qua» fint. cap.S.pag.jg
Finaha pr^dicata qua^ finr. cap.p.pag.cJi
Q_uid fit Theologica veritas. cap.i o. pag.<5^j
De Phyfica &Aethica ventatibus. cap.ii
pag.(55
De Gloria & eiusdiuifione. 'cap.iz.pag.tJ^
De Explicacioneicertii fubiedi, fcilicet,de An-
^^o. cap. rj.pag.cjy
De ExpIic4tiDne fecudi fubiefti, fcilicet deCjc
lo* cap.14.p3g.68
De explicarione quarri fubiefJi, fcilicet de Ho
^ine. cap.15.pag. 55)
De explicationequinti & fexti fubie^Si , fcili-
cecdeimaginatiuo & fenfiriuo. cap.itf.p.^i
De cxplicarione fcptimi & oftaui fubiefti, fci-
licet de uegetatiuo &: elemencatiuo .
cap. 17.. p3g.7i
De cxplicatione noni fubieiSiVfcilicet delnftru
mentatiuo. cap.iS.pag.^j
De duplici genere partium Rhetorices.
c^P- iP' p3g-74
DeParribusRhetorices & feorfum deinuen-
tione^ cap.20.pag.74
Vnde expetenda fint ea, qu^ conuenit oratore
uel concionatoremproponere. cap.21.pa.77
Dedifpofirione. cap.22.pag.82
Deelocutione.. cap.23.pag.82
De Memoria fcientiarum thefauro , vbi ftgura
continensmemorandiordinem exponitur,
'^^P--^- pag-S?
De duobusMemorie Generibus. cap.i 5,^.851
Synopfin torius Memance Materiam contines.
^^P- i<^- P^gi?!
Indorum exemplis artificialis memoria proba-
^"''' cap^27. pag.93
De modo excolendse Memorix . Hic,confide-
rarelicet fingula ftemmata , qua; fubiiciun-
tur: quibus Indorum uegociationes compre-
henduntur. cap.28.pag.p6
De Modo eligendi loca . In quo egreg)am to-
tius facr^ fcnptur^ ccilocationem ,%t eam
in breuiquismemoriemandareposfit, adiun-
o'"^"^' Cap.2p.pag.IO!
x'o
i
II
Irdex Cafitumj}.
Tlociusi iti^riciiatxcoIiocatioDis /ynopnn.
cap.ijo. . ■ ; •' . pag. li?
Chri^ianx partis capita.
EX facrae fcripture omnium bonorum fon-
te,ac ortbodoxis patribus omnia eacmpla
baurienda. capi.pag.iij
De vtroquc/imul tam HcbraBO,quam Eccielii-
ftico canone, f^c quomodo tradtatione vete-
risleois differantlib.i. cap.i.pao. i zj
Humanx fcicntie exemplis illuftrantur /upra
diCri.^ ufus eoium demonftratur. c.j.p.i ?.p
Continuatio superioris Materiae , adhibitis il
luftnbus exemplis ad probationem . cap.4.
pag. i^o
l'rofec]uicur &: accommodat fupcriuj exemplu
probando mortcm viro bono minimc formi-
dandam.
cap.^pag.rn
Auctor aflmirauili clcgantia profequirur fuum
inltirutnm.. cap (J.cap. i ;[ i
Rcr.idam & admonitionein notata dienum c6
tiiiens. cap.7. pjg. 1 3 j
Q^i'od pcrceptio facrc fciipture mai^nam ad
bciie djccndum ^.icuitatcm ad lerac.c.S.p.i i 6
De uetlionibusliiblioruni facre fcriptur^ , qu^
ill£,& quot luiit,c\ Hebi^o in Gr^cum fatt^,
?v qui tueruiit interprttes, & quando facram
(cripcuram intcrprctati funt. cap.p.p.i ^ 7
Probjcis fcriptonbu? quantum audoritacis de-
I fcrciidum iic. CJp.io. pjf^.140
jDeduplici fenfu diuin^ fcripture. c.i i.p.i^i
Dc duobus facrarum expodtioiuini generibus.
I csp.ii. , , . P^C- '4?
Q_uomodo in una cademq; fentctia pltruiiqj
cuni;:i lenfus valeant reptriri cap.i ^.p. 146
Notabilem admonitioncm comprehendens
cap.14.
Chrinianji faitis capita.
D^E tribus caufari' generibus. cap.i.p.Kj:;
" Proponuntur fuccindtahuius gencris exe
pla. cap.i pag. i6j
Lxplicaturquid fit genujdempnftratiuum .
cap.;. pag. 166
Prjeceptum ad faciliorem perceptioneni reru
indicarum , de quib js exempli loco agitur .
C3p.4. p^g-i«S7
De modo quo Indi choreas , iv tripudia dui e-
bant. cap <j.pag.i68
De ornatutemplorum Indix. cap 6 pag. 1 6p
De numcro Deoruni Mcxicanorum. iv de con
futtudine hominum imiqoiandorum aptid il-
los. cap.7. pag.i 70
Dcmonftratiui Irdorum exhorratio ad fuoru
rituum<S: morum dimilionem,noftrique Hdei
Catholice ampiex:iioiiem. cap. 8,pag.i7 1
i^onuncur raiiones quibus ad noftram rehg-o-
nem Dciqj obedicntiii inducantur. c.p.p. i"!
Inducuntur ad obeoitntiun) llomani Potificis
fimul Si Imperacoris Caroli V. Inuidiisiimi ac
iucctlicrum cius. cap.i.o. pag.i 7^
IiKonlideracam quorui;dam actuiatioiKir, ad
ucrfus Iiidos afhimaiidc non mu<^is cos efie
Chnftianos ; quam iMauri Graiiattnfes, ccr:.-
pletuur. cap.ii.p. i8j
Defcnho fynceri Indorum Chriftijnilnii coi.-
tra iiicoiiiidcracam actufauonem pr^diciaoi
cap. II. P.1S4
Dt Geiicre deiiberatiiio. c ap.ij.p.i^^i
Dthnitionem & vlumGeneris deliberatiui toi>
tinet. cjp.14. p.ip:;
Pr^d:dfa exemplis illuftrat, cum documentis vi
ris equeftribus obleruatu vtilifMmis, qui vlci3
modum in aliquo exercitio fv: uita; genere la
Rcgulam comprchenditad pr^difta omnia ac-
cortimodatam. cjp.i j.pag.i 50
Dc l^ronuncittione. cap,i6.pag.i 50
jDe ratione concionatoribus in piedicado ob-
I icruanda. tup. i 7. pag.i ji
j'4^uantopere manfuetudine & aftabilitate om-
} lii hoiminiini gcncri opusfir. cap.i8.p. 155
'Dodrinam (iii<:ularcm,continuando matenam
I ^irapjJitaciSjhibens. capip.pjg. i 56
[De duabus obfci uationibuis & rcgiilis pronun-
cap.io.pag. 1581
borant quamuis 'uerit militare. cap.i j.p 15,6
l? »rr^r..,r..r,. *,"l:. .,,^ .^, ►.«,,, r,.r>r,,^.^k.U K, .,„
Reiponlum hlu ad patrem memorabile ^ no-
tatu dignislimum. cap.idp.i^^
Degcneic ludiciali. cap.i 7.^.15,8
De tribus laudandi,aut vituperaiidi modis.
cap.iS. pag-i<.8
De laude qux fumitura bonis mundanis.
cap.ip. ^ ^ pag.tppl
Dc commcdatione que ducitur a bonis aium^.'
cap.io. pag.iooj
kc"ulam &: adnotationcm notatu difnam col
tiiict. cap.ii.pioj '
cia ,di.
I rDc diuilione affciftum, & quomodo mouendi Pr^ditra illuflrantur perccnfendis extmplis ad-
I lunt. cap.i i.pag. 1 59 • ueiitus fc uiic rcligiolorum or '-••om f.oniini
li
n< Hri
Index Ca^itur/u.
h}
.
nodn lefu Chiilliapud Indos prcpai^aru -.r.
cap.-i-i. P^S-o^
De die & anno, quo Mepcica occupata eUiW 4e.
aduencu reljgiolbrum, cap.ij.p.zof
Q^uojnodo tteligiofi primurn appulerint, t<
ciux fuerunt niinitio eorugeita. tap.i.^.p.zi3
De modo •cele.brandortjm feftonim apud Jri-
dis. ! * ^ '.;.,. ; cap.ijnp l'2(f
QJ^lViTjE B^H ETOBJCES
Chri^knje pirtis capiu.
!!~\[: pircil>us ofationis , quo: inueiwion^m
-^._/ perfi'ciuot. cap.i.pag.iiS
De exordioru bin^embridiuifioue.fap.i.p.i^o
De Nirratione eiufque diuifione. cap.j.p.ij i
De egresiione,a.utdigresfijne. cap 4.^.135
De partitiane, leu diuifione. . cap. 5.^.134
De confirmuione ,& coufutatione. c. 6.^.13 j
De conclufione. cap.y.p.i^fi
De ofricio oratoris. cap. 8.^.136
Dc affeiflibus Sc eoru excitadi modo. c.p p.i s 8
Superiora oftcnduntur oratione cuiuidam pa-
tris,qui filio fuddet ducere vxorem , & cgre-
gia doc^metna coi^pubi alia completikur.
cap. 10. • > t .; pag-i4^
Celebrem filii refponfionem compreditur* •
cap.ri. ■ pag.i^i
SEXT ^E B^H ETOBJCES
Chrlfiianx partis cipita.
■|~% E coloribus vcl lchernatibus & trop-ts,
ip.i.
i4P
De.ficuris fententiarum . cap.i.pao.2 j5
PefiguDs orarionis quibus oratio augecur & '
& arnphficatur . ca^p.^.p.ifii
Dc penitiori expolitio^iis declaratione. cap.4 ,
pag. i7o ■;:;'"": i •:' ■/''; ^ ■:'^.\'::,
Oc trojjis "enidratiftj,'& fpeciatim tJe tropisvet-
borurti; j ' -'"''^; '^^ I cap.^p.i7r
De trop^s-bratioBisv'-^ ; cap.d.p.i^y
De Schematibus & eorum diftinflione a figu-
ris Rhetorices. cap. 7.^.278
De Coiledione. cap.S.p.i^p
Vnde haunend^ fint propofitiorjes & aiia eo
pertinentia. cap.p.p.181
De InduiSionc. cap.io.p.281
Pe Enumerationc. cap.jr.p.iSj
De Aroumentis &: eora definitione.c.ii.p.zg^
D- ftatu conie^^urali. cap.r j.p.ibid.
De conititucionc finitiua. cap.i^.p.zS^J
Dcftatu quaiitatisuel ludiciali. c. if.p.zSy
De quxRionibus & eorum fingulis exenrphs,
cap.ifj. pagiSS
De ledibus argu^mcntorum , pariterque argu-
mentis. cap.i^.p.zpo
De probatione Artificiali. cap.iS.p.islj
Delocis fentetiarum , fiue argumentorum qu|'
! ex facris colliguntur ftripturis. cap.ijp.p.ipj
Qui loci qbus cogruat qu^ftionif.c.io.p. ipis
De CKi^ftione caufce. cap. 21.^.15)7
Locatio Totius Mag-iftn fententiaru. p.
Locatronis omnium librorum Magiftri fenten-
tiarumdeclaratio. pag.i^p
•F I N -l-SgU .
n D E X ^ V C T 0 l^V M , T .A M S.ACBJ)BJ^ M
qMmprophanorum , qtii in hac B^etorica ChriHiana citantur.
A.
AMbrofiiis.
Auguft:inu$.
Anfelmiis.
Athanafiiis.
Alcxandsr Alenfis.
Alexander Aphrodif.
Alphonfus di Cartro
Alphon. a vcracrace
,Albertus Ma^;**'^*
lAluarus.
Aliacenfis.
Ammonius.
Angelus Politianus.
Antifthenfis.
Auguftinus Valerius.
Ariftoteles,
Arias Montanus..
Alfarabius.
B
Biblia Sa<:rar
Eafilius.
Beda.
Bernardus.
Bonauentura.
Boetius^
Bernardin'de Buftis.
Bibliotheca Sanda^
Biirlifer. C
Conciliageneralia.
Concilium Tnd,
Chryfoftoffltis;
Cyiiiltis.
Casfiodoriis.
Casfianus.
Cyprianus.
Ciemens Alexadrin.*
Caaifius.
Cano.
Card. Camericenfis.
Compendiiiin Theo.
Catherinus.
Conradus Clingiu*,
Ciiaieus.
Index Auclorurru,
Cicero .
D
Decrenirrt.
|S.Dnicii'; prxdic pi^.
■'Dionylius Areopagi.
'Dionyfius.
Damafccnus.
Didymus Hier.magr.
Dorothxiis.
Durandus.
,Diogenes.
E
Echius.
Aegidius Romanus.
Epiphanius.
Huthymius.
llucherius.
Eufebius Cxfaricn/is
F
S.Fracifcus pfnoflcr
Fracifcus de Mayro.
Fclynus.
Fulgentius.
erancilcus Orantes.
Francifcus Petrarca.
G
GlofTa ordinaria.
Gregorius Magnus.
Gregorius Nazianz.
Grcgorius Niifcnus.
Gerfon.
Gabriel.
GuiUelm* Parrhifief
Gregori^de Arimino.
Galatiiius.
Galertus.
Gueuara.
Garcia ab horto,
Georgius tJer.
H
Hieronymu'».
Hylarius.
Hippolytus martyc
Hugo Car.
Hedor Pinto.
Homerus.
Horatius.
HolKot.
I
Ignatius.
Irenccus.
luiHnus martyr.
loannis Driedonis
lacobus de Valcntia.
loannes Maioris.
loannes de Acia."
loanesCarnotcnfis.
loannes Altenftaig,
loannes Picu/is.
lultinus Hiltori.
lofephus .
Ifidonis .
luuenalis.
Ifocrates- *
I a<flantius.
I.aertius.
Leo Papa.
Lodouicus Viuc*.
I.odouicus Grana.
LodoiiicusDorce,
M
Macrobius.
MichacldcMedina.
Maitinus Martincz.
Marcus Cato.
N
Nicolaus Dorbellis.
Nicolaus Lyranus.
Niccphorus.'
Nicolaus de Nijfla.
O
Origenes.
Occam.
Oecumenius.
Orofius.
Orphx us.
P
Philo .
Pelbarc.
Pctrus Aureolus.
Petrus Hifpanus.
Phnius.
Plato.
Plutaixhus.
Paufanias,
■plotinus.
Paulus Manutius.
Qiiinftilianus.
Quintus Cwrtius.
11
'Kupertus Abbas.
Ricard •'dcMediavilla
Ricardus de S.Vid.
Rauenas.
S
Scotus. '
ScopusBiblicust.
Seneca.
Socrates.
Solinus.
T
S.Thomas.
Theodorctus.
ThcophilaCtus.
Theophilus Al?xan.
Tertuilianus. a; .<h
Tctelmanus. '
Tataretus .
Terentius.
V
Vega.
Valcrius ^fax.
Valeriana Vulgaris.
X
Xenophon.
Zcno,
w
assi^essABBanpcvi
I
RHETORICA
CHRI5TIANA,
AD CONCIONANDI, ET ORANDI
VSVM ACCOMMODATA
VTRIVSQ.VE FACVLTATIS EXEMPLIS
SVO LOCO INSERTIS:
Q^VAE Q^VIDEM EX I N D O R VM
maximedcpromptafunthiftorijs. Vnde,praster
do(3rinam lummaquoquedeledatio
comparabitur.
A V C T O R E,
!Z?. admodum P. K Dtdaco Valades totm ordmis
FratTHm Mmorum %egu\arts CbferuanttA
oltm Procuratore Generah,
B
De defimtione 1 1^ propmtattbus cratorisjixvtterum
Sentemi<i. Cap, L
Hetor ice s piarccptj» ( volfntc
Deoj traditurus, fa»fturum me ope
nT prartium exithmaui , fi oratoris
Chriltiani; id cll , fcuangelici concio-
natoDs definitionem atque mftitutio-
nem quaiidam pr.Tcambuiam breuif-
fimc traftarem 3 tiim ne omjfTo initio
fquod cuiufcunque rei potifsima pars
eftj atcjue ilh.fs, vt ita dixcnm irani-
bu$,proiinus matenam tra^ationis
■ aggredi vidcar , tiini qu©d per ma-
gnam vtilitaiv m hinc ad kctorcs redundaturam arbitrer;ram eo mo-
do 6< libentius ad li^ionrm prrpo(it*e moittia- , acctdent , & ad
eius intcliedum insgram fcrcfttam patefa^Ham habebur.t.OnyiTOR
itanuc,
1"
QuiiiSc qua-
lu fitOracor
I. Or-t.
Lib.i iiifli.
"KhetoricA Chrijiianx
itaQuc, a M. Cacoiie ( vtexhumanioribus initium fumamus)fini-
tur, vir bonus dicendi pcritus , quam definitioncm Ciccro, & Qjim
,^il. optsmi dicendi ma^iftri amplexi fum . Duo cnim ab oratorcpo-
Itulanc, fcilicct, quodlit.
^
Virbonuj, 5c
Diccndipcritus.
r.Aencid.
Cic i.offic
O arorc ni(i
Tiru bonun»
eflcno poflT-".
Lib deRfpii
loprol Rhe.
Aecerum .
Eloqiicntia
fiiic fapietia
4)uid cutcras.
Oratiocibu»
ciianiau.
Primum Yer6,quod fit vir bonusi qualcm ridctur finxilTe Virg.
Tfim ptetutegranem, eJr tntritisfiforte virumqutm
Confpexcre i (Hent , <irrt6lis'c^ annbns adfiant .
Niliil cnnn tam ert inhumauum , quam eloqucntiam a naturaad
falutem ;!<c confcruationem datam,ad bonorumpeilem.perniciemq;
conuertcrc: niliil publicis priuatifque rcbuspcrnicioliuseloquen-
tia, quacmalitiam inllruxerit. Hacenmi peruertuncur vrbeis, vit.T
hnminum labefd«5lantur,' detrimenta, calamitatcs, mcommoda, &
mortiferx plags maximis cmJcaiibus.^cRebuspublicismfliguntur,
dum , quie diferte dicunmr , ctiam vere dici putamus , quemadmo-
dum contra , nihil eloquentialaudabi ius, vclprxlUntius.quac bo-
nitatc ornatur, quxraultas vrbeisconfhtuit, plurima bella rell:mxit,
firmifsimasfocictates, fanwliflimasamicitias.plurimasgratias.&ma-
xima fa?pe {budiapeperit,pacifque ornamenta rctincttvtmmoresin-
tcreafrudus, ( quosmfinitum eiretpercenftre) onjittamus . Orna-
mcntum maximum.ait P'ato,Rc'publicaf: Eloqucntia Philofopho-
rum. Vndc, redc Cicero,poll diuturnam cogita:ioncm,ratione
au(!^ore,inhancpotifsimum fenrentiam dudlum fefatctur,eloquen-
tiam finefapieniianimium obetTe plcrunquej-prodcfTe nunquam ,
& infert hinc . Si quis omifsis re«^ifsimis , arque honcltifsimis ftu-
dijs rationis, & officij, confumit omncni operam in cxercitatione
dicendi, is inutilis fibi, perniciofuspatriaeciuisalitur; qui veroita
fefearmat cloquentiaj vtnon oppugnarc commodapatrKt j fed pro
hispugnare pofsit.ismihi vir:3cfuis, 6c pubhcis rationibus vtililsi
mus;atqjamicifsimus ciuisfore videtur. HocPythagoricoprouer
bio cgrcgie fignificatum ell,fcilicet,cibum inmatcilamne immiitas,
quoadmoncbant, ctiam atque etiam videndum.in cmufmodi ani
mum immiramusfi:rmonem . Nam,oratio cibus eft animi . Iscor
rumpitur & putrefcit , fi in animum mfyncerum incidcric. Atque
h;ecex vctcrum fcntentia depnore eademquc principahore oraro-
ris proprietate allata, amico ledon fatisfa«^ura fpero. Habcmus itaqj
virum bonum, fequirur, vtdicendi pcritum, quod fccundum efl:i
inuefiigemus, cum poft vcrfus a me antea allaios, Virgilius his» ver-
bis defcnbit.
D
Pa
r$ prima.
Rlietoficar
C hriftianar
lUe rezit diClis ammos , & ptHota mulcet .
Na ii.cumtrcslintartcsquxcirca fcrmoncm verfantur, vt, infc-
queiitibus dilucudifsime tradabitur: Grammatica reiXx loquclx',
rcaccj;fcripturxfcieiitiaelhUiateclicaqua(i contraaa,<Sc adltr:aa
cloqucntiaputandaelh Rhctoricaiulh eloquentia <5c quafi Diale-
G ctica quapdam dilatata habetur . Vndc, hutc eius fubftantue ma-
xmic conucmt finitio. {{betortcen efTcbenc dicendi fcientiam. Et Rhec. <!cfin.
quemadmodiim Plato funimusphilofophus, dupiicem Rhctoricam
cognouit : phrlofophicam , qua , homnus ad bonum Philofo-
phiscognitum,hoce(l,admorales virtutes txcitarentur:& adulato-
riam , vilem,5c abieclam: qua, lenocmijs qubufdam , populi alli
cerentur , &deciperentur:itanobis Chrilbanis , Iiceat non adula-
triam neque ph'lofophicam tantum, fed Bcclefiafticam Rhetoncam
traderc; qu^nihilcontineat, quod Chrifti fponfa, 6z vcritatis ma-
gidra Eccleiianonprobet. Ideo.pjjetorica Chnftiana e{t,ars inuenien
J^ di,traclandi,(Sc difponendi omi)ia,qu3eadfalutem animarum perti-
nent: quxChnftianus orator confcquctur: Doccndo,mouendo,
&conciliando. Qjiare,re<flifsime officium huiusoratoriaefacultatis
atfirmant ij, qui qu.Tdani eius rci prafcepta nobis reliquerunt, dicere
\appo/i'.^ ad perfue/ioi.em, quod cum ex ipfius artis definitione,5c alijs
(\ux poltea de eiufdem officio>de finc , de materia,de partibus dicc
musfatismanifcftum fururum fit, hictanquam concefium accipi
mus; ne vero quiseam rcm tanquam parum vtilem contemnat , aut
vt inanem rideat , aut velut fuperuacaneam reijoat, paucis eius
vfum ,perfequemur, Videmu. itaqj in ijs qua? a natura producta
funt , quanto prafRantiorem naturam habent.tanto propiiis ad hanc
virtutemaccedcre:'Nam, quardam vocis,& foni omnino expcrtia
funt,quacdam fonum habcnt, quzedam etiam voccm. Et Herclc
Deus ille prmceps , parens terum , fabricatorq; mundi.nullo magis
hominem feparauit a ca^teris, quapquidemmortalia cllent, animali-
bus, quam dicendi facultatc. Namcorpora quidem.magnitudine,
Viribus, firmitatc,paticntia,velocitate,pr2eftantiorain illis mutis vi-
demus, ea minus indigereadquifitae extrifecus opis. Rationem igi-
ur nobispr.Tcipuam dedit, eiusq; nos focios clTecum Angehs vo-
iuit. Sedipla ratio, neqjtamnos luuaret , neque tam effet m nobis
K manifeifa, nifi , qua? concepillemus mentc, promere etiam loquen
dopoflcmus". Hominesenim , quibusnegata vox eft,quantu'um
adiuuatanimusille coclel^is? Rclinquitur igitur, fi nihilaDeora
tionemeliusaccepimus,nihil cultu.aclabore dignius e(^e y nihilop
tabilius , qunm praeilarehominibus, quo ipfi homines cacteris ani
malibuspracrtant . At vero fpeciose quidem illi dc hac rc verba fa
ciup.t.dum in perfedooratore, ( itaenim vocant, ) non dicendi mo
A 2 do exi-
De vfu artij
Rhecoricx,
Homo rario
ueAii^elisfic
fociUk .
Cic I prooe
Rhc. tioiio.
Oraror per*
'\BJhetoricA ChriflianA
do cxuniam tacultatcm , fcd omiics animi virtutcs cxigunt^Non
cnimparumfruclushabLtcopiadicendi; &coramoditas orationis:
ii rec^a intcUigentia, & ditfinita anmii moderationc gubernctur.
Oratorem itacjuc talem efTc volunt , qualis, verc fapicns appellari pof-
(it, fcilicct, morjbusomnibusperfcctum. Scd (i vnura talem ab il-
hsprofcrri iubeas, turpiterfatericoguntur, nunquam ulemfuilTe.
MuJtis eria
fiia ficunJia
p;ftifeiaeft-
Qualcs ora-
tOri-S Cic. flt
Di^inoitencs
fuerint.
De froprietatibus Oratoris Chrijltnm % Cap* l f .
VE R t T A T E quidem inrtigante.coa^T^i funt fater?, quotquot
eloquentiae pr.TCcpta tradiderunt , non modo pcftiferum, fed
exiciofum eire oratorcm virum malum , quamuis vcrani , hoc
eft, fupernara, quaea patrc iuminum defcendit fapientiam, nefci
rent: mulco itaque magis nos id ipfum fentire debemus , qui huius
fapientix, (Scfiliji&miniftrifumus . Potueruntauttm a nobisper-
muha cxerapla oratorum (quales illi jmagmati funt) re ipfa adduci,
qui vit neruofius, <?c maiorc fermonum vi,de quahbet re diflercrc
potuerint: quam Cicero 3<. Demo(thenes,quosinfa(tiu,io cloqucn-
tixrtetifleautumant. Vitar autem , morumqitanta probitate clari,
quanta,ne pcr nebu'am quidem, vnquam illis in mentem venirc po-
tuit ; nunquam enim de vcra pietate , in rot (ihuofis volummibus
de benc dicendi arte fcriptis , vcl vnum gry dixerunt. (|jiamobrem
nolentcsjvoh.ntcs, confirmare coa<5iifunr, nrJium, quod cquidem
niagis crcdo,aut rarum verum Oratorera fuiOe . Cuius rci iliam non
VctfcAi ora infulfam fortc aderunt cauiTam . Namoratorem, inqumnt, in om
ni gcnerc fapientix oportere perfuadcrc ; vt, quDC ahbi didicit , cum
fplend.jre diccndi proferat;a je6,vtqui vcrum oratorem audit, fcire
vSw inteiligcre.plufquam cacteri,arbitretur. IUcenim , beneloqucndi
facundiampcrcjpit : quifinum cordis per rcvic vuiendi fludia cx
tendit : necloqucntcm confcientiam pr.Tpcdit; cum vita linguam
anteccdit. Quod vtiq'j nifi diuerfis fapientiar , dc fcientiae tituiisil
lullretur, elficerenon valebit. Q^io enimpa«5lo in facris literisille
iperfuadebit, qui eas nunquam legit ? Quovc in naturaiibus, qui
Anft. nnn vidit ? Quomodo inmoribus, aut lure ciuiii perorabit,
qui carum fcientiarum , ne dixcrim expers cft, fcd nc prmcipia no
uit ; Ea de rc , Cicero mirari dcfinit , paucos , admodum fuiffe ora
torcs, tum eos,automnia ,autmuha (cire oportcat; qwaf omniaho-
minescomplccli pcrquam difficilecft. Hinc omnmm Ecdefiarum
doclor cximius Augufl. ait, qucndamfapientcm dixiffe, quia ora
torem oportct non modo ddc^are.fed & docere , nec modo perfua-
dere , vt (Tcc^at , fed vt vincat . Ad Titum Liuium ladco cloquentiar
torii Tis.
Virs rcicntii
priedat.
Sre-. hb 6
Moralium.
Orttorem
oportct non
mSdcleftare
rcddoccre.
fonte
M
N
O
Pars prima .
5
fontemanantem, aitHicro.de vltimis Hyfpaniac Galliarumcjjfini
bus quofdam veniiTc nobilcs legimus:(Sc quos ad coi;tctnDlaf.ioncm
fui Romanon traxeiat; vniushominii fama perduxit. Conftat itao;
ea omnia , non nudis vcrborum folijs , fed multiplici fapientia com
parari. Qiiod quidem officium^nemo re£lc vfurpare potcll.nifi
illi , qui C H R I s T v M Deum cognofcentes,diuino fpiritu adiuti»
vennimam eius Religionem copiosc explicant , ijdemquc foli clo-
quentesmer-toappcllaripofsuntrqui ftultitiam exiftmiarunt fapi- n^^^ij
entiahuiusmundi,quac vjribusproprijs,&abhumana induftnaex li^-.fitChi
cogitatisinniriturj nulii veritati cedens,ni(i quam fvllogiilicis ra- <iia"u«or2t
tionibus fe fe oftendere poflc confidunt: vtin pra:fenti Stemajatel
videreiicet. '
I. AJ
Q^' I. MundusVurn vmisfit, ciiiusexiftentia duabus virtutibus", mo-
tusfcilic.t, <?cquietisconfinit. Qjii fecundum naturara maioraut
minorefTenonpofsit : Uultitia eft in ipfo fperarc , 8i non ad fupre-
mum
BPT.Hom.t5
auclr,r tas
HjjetoricA ChrijltanA
muineiusmotorem, &cxi(ttmiar caufam .Drum , fcilicct, iri quo
moucmur Okfumus.mentemcltuarc. 2 Licet Philofopfii mu'ta fci
uerintrcorum fcicntia,quiaabfc]ue vcri Dci timorcerat, quidill>s
profmt?Immocuanueruiit in «.ogitationibus fuis,infipienrq,'ia£lLim
cil cor corum . Quia cognitio non tacit fapienttm , fcd timor
qui afficit. Mclior cll protedo humilis rufticus, qui Deofcruit,
quam fupcrbus Philofophns, qui fcnegletlo , curfuin coci , Qel a
rum magnitudinem,fubllantiam,iTiotuin,iiaturani , atcj; fixationem
confidcratjquorum fpcculatio caligine non cart't,quia eorurn fcien
tia line chantatc Dei k5c gratia:idt-6 r tibus eft inuolutus , quia pr.T
'""^ar ra^co'^^"^^'^ viiam folum attendunt, 6c c\\\x tuiurafunt non pr.Tuidcrt.
j nai d.beci 3 Perfcrutenturhuiusmundi fapicntcs, inuelbgent alta coeli,lata
ce iciatoie icrrjc, profundam.ins.de lingulis dimcnfionibusdifputtnt, dc cun
Gis ptrtra«^<nf,difc^nifcmperaut doceant. Et quid cx h?>c occu
pationc nifi laborciii,oc doIorcm,tSc affliclionem fpinius jnucnient?
Varia cnim fur.t lludiahyininu'n,atque dmerfa cxcrcitr:ldeo varia
inftrumcnta pracfeiitia pras-manibus habet. Vnus tamen omnium
finis,<5c idein cffc«flu«,labor, &afflicliofpiritus Dtficiunt crg6,ftru
tantcs fcrutmio , ditbus acno£tibus fomnum non capiunt corum
oculi . Ht quani6 pluslaborantad inu.niendnm, tanto minus inue
niuntjquafi flos egrtditur c^c csnteritur & fugit velut vmbra, eorum
profperitas & togitatio 4 Cito tranfit gloria mundi: Et quia parum
dc hoc curaruntper vanam eorum fcirntiam,(3c quia fpem fuam po
fucrunt in treaturis potiUs.t]urim in Deo cito perierunt. Mifcri funt
nifi vbicunque fucrint,^quucunqucrcucrtantur ad Deum opti-
Imum maximum fe conuertant;prarter mundum 5c ciusconcupi
fccniiaminueniunt nihil . Videamus itaque (iJc nos , quibus potif
fimumconditionibus, 5cproprietatibu5,orarore Chrif^ianumpr.Tdi
****'*• tiiefreoportct. Acmequidem diu cogitanteni, veritas ipfa in hac po
tifsimum fententiam ducit,eum non fo!um plena , c>tpcrfccla clo-
qucntiaarmatum,verum ctiamomni virtutum gcncie large inRruc
tum & ornatum tfTcoportcre. Ncque vero iliamea fcntentia eft,
fed a fcruatorc nofbro Chnilo profeda . Qj^iifqu;s cnim fccerit(in
quit) fimul acdt^ciierit, hic magnus vocabitur m regno ccclorum .
Qjiibus confonant illa D.Pauli vcrba qui beneprcfuntpr.Tsbvteri,
duplici honorc dignihabcantur, maxime ij qui laborant in fermonc
ic dodrina. Et Daniel : qui, inquit , dodi fucnnt , fulgebunt ouafi
rplcndorfirmamenti: ^quiad lufiitiam erudiuntmultos,quafi llel
\c in pcrpctuas artcrnitatcs . Hac cniin de caufa eos Dominus fal t(. r-
rar.lucem mundi, lucernam fuper candelabrum , ciuitatcm fupra
montcm pofnam , *5c paflorcs appellat . Idquc vltiinum,ranquam
corucr.itritifiime prardicatorisolficium denotaiis.ip''^ Chnilusfibi
vfurpaiiiti
R
Matt.f.c.19.
x.Tim f.c.17
V
Pars priwa .
vfurpauit,cuinair,EgofumPaftorbonus. Et vt melius confiderarc
pofsis tibi ob oculos pnTfcns ftemma ponimus, in quo quidem con-
liderare poteris infignem cius dignitatem,&maiettate,quia non folu
per Prophetas 8z Apoflolos.fcd quod multo mirabilius eft,quod idc
ipfc Prophetarum & Apoftolorum dominus,in mundum venire,&
per fe munus hoc obire di^natus efl. Cuius quide dcclaratio ttiii ellj
A.DominiJS Tefusbonus 8c verus oui*um,quas ab aftcrno ad falutem
praedeftmauit.paftorcft . Inquopr.Tcipue notandacft immenfa bo
nitas, vtpote,qui nonfolum perditam ouiculam proprijs humeris
fufcepit,verum etiani,totum gregem,vtarctius huius charitaiis im
menfitasfidehum cordibus infigeretur , fanguine fuo pretiofifsimo
( quem in pretium fimui & lauacrum fudit) potauit,eumq,* fpicis, &
botris vuarum, quibusomnium facramantorum fummum denota-
turcibauit j propcer aquippe.quiadominus nofler Icfus Chriftus
corpus.&fanguinem fuum m euisrebus commendauit,quicad vnij
ahquidrediguntur. Ek miiltis nanquegranis.vnus panisefficitur ;
d.exmultisracemis,vinum conHair. Bacu um vi^oriam Chrirti,
& fuorum
ro«.i!lo.
S.Tho.
Prouer.9 a-f
^hetoricA ChrtjltanA
Prrclicarorcs
<|!!jbtisr bui
c<'mv^3rctur
Sccular'j , &
diuinar rcicn-
ti^ nocitia »
j n rerum
lublMTiiu tra
flationeChri
flianooratn-
ri nccclTdria .
Aurcola ^a-
li'.r prx.i.ca-
wjribus.
^cfiioruin, &.cliaboli coiitulionem dcnotat; quo mediante,ab om-
ninoseripit caTu . B. BaptiCmus oinnium facramentorum lanuafan
guine ChriRiconfccratus, quo fmc, nuUi falus, in quo Diaboli vi
tia fubmerguntur, (!k animar fideiium mundantur.ac ]iberantur,nem
pe,a potertate Satana? . Q^ua fons vitae aqux falientis in vitam sfter-
nam Chriftuseffc£tusell,cuius defiderio iitiuit in eum omnisani
ma, & vberiate eius fluminis incbrian omnis terra cuiicupifcit. Ideo
fignificat inexhaulhim fontcm fanguinis dominici, quo omnium
totiusmundi,<& omiiium.Ttatum litim rellinguit^ad quem ipfe om
nes inuitauit,diccns : Bibite,>5c iiubnamini charifsimi, & alibi ; Bi
bitc vinum,quodmifcui vobis.Spiritua]isenim dulcedo infuo fon
te guflatur. C. Qjiatuor Euangehilirum teftunonijs confortamur,
sScconfolamur; iptiqj carifsimc ^cuidentifsimc omnia,quar dc ca
tholica?,<ScChriftianre£ccleiiac capite , Ck fundamento, hoc cll:,-de
Chriflo 5c retSla in Deum fide; quorum cognitio? <Sc audontas in
ipfis explicatur,nobis proponunt ; figurarumque veterum velamc n
tollunt. D. Prouidentia, 3c vigilantiapracdicatorum,per canes excu
batoresjdefignatur .Quorumpr.Tcipuum in Ecclefia locurattjient
quatuormundido£lores,poflfacros Apoftv)los, <Sc Euangelinas, vt
ex'pfv)rum infignibus apparet.E. Predicatores coniparautur , pri
mo, luci mundi,per doctrin.T ventatcm. Qjiare necefle efi: fint accr-
^rimiingenio,fuaues eloquio,faeculans,(Scdiuina? Iitcraturappenti.in
ecclefialhcislabonbusonerofi.in quotidianis difputationibus cl.ui ,
momni fuaaiflionecompofiti, in fidei nolhx expofitione cathnlici,
in quzclbonibusabfolucndisacuti, in reuinccndis hacrcticis circum-
fpecli, *?c in cxplicandis fcnpruns canonicis cauti . Secundo , ciui
tati,perpaternam pietatem , 6c pr;)tec1ionem . Tertio , lucern.T di
Ignefupracandelabrum Ecclefix, proptcr virae exemplum pofr.T,
quaelate caiholicis vrbibusdc fepnrormilinopaflum oicolctitixlu-
men efrundens,denfas,licft,harrencorum caligincs difcutit:-Sc lucem
vtritatisaconfufion.' tenebr.irj n,fplcndore clarifici fcnnonis enu
bilat . Qjiarto, iali, propter vitx fanditatcm . Qj_jo piarcordia no
ilra,nepof$intf;;cculi VTncfrcrecrrore eondiuntur . Den'Cjue, ea e(l
inenti,Ckdignitatismagnitudo, huic minirteno a Dominopropofi
ta,vt,quemadmodum virginibusarcjuemartynbusaureohqucdam
fvtappcllart; in coelum repofitacil.-quae in illis corrupt.T carnis vi
corem, in his vero inuiclT virruns conitantiam finguJan quadam
glonaremunerat. ItJi, dodonbus fimilisaureola,cX corona in coelo
parata eit ;proptereaqii6d nonmodoipii virtutis, ^ luftiri.T, propo
lirum tenucrunt,fed aliosctiain ad iimile virtuns Hudmm dodnn.T
fu3C,mini(teno excuarunt: quar rcs,inrer clanfsimns prapcurforis Do
ininilaiides,nuiricratur rquod vidJicer, mwltos fili')rum liVacl ad
i
domnoMi)
Farsfrtma.
9
Vcrbi Dci
proch:niato
r« 4UIS huis
ChriftiariK
eioouencijr
vuluss.
dominum ctTct do^rina fua pcrtradurus, vt dodc panter & pic in
fuoecclcliafticacRhctorices, nunquam pro meritis fatis Jaudato \i
brojdoccidowljfsuTiusfimul.&pius Ludouicus Granatenfis. Klhuc
!pfumitacommodifsimcetficiet,veritaiem,dcnique arcana aperien
do populo , docendo pic,«5c innocenter viuerc, errores turpifsjmos ,
pcftifcras fupcrftitioncs , prauasq; confuetudines tollendo,ad piam,
vcram, diuiHamque fapientiam Chrilhanam Rcligionem homints
compellcndo , cognitione vcritatis (quonuUus eft fuauior cibus)
auditorum animosnutriendo. Nccjuc hoc ingens beneficiutxi in vnu
aut altcrum hominciii , fcd in omncs ad quos vox cius peruenerit ,
confcrre nitecur. Nccjuc folum utilc exiriimamus ad ca, qu^ orato-
res dixerc, fed ad religioncm (qua nihil melius homini a bonorum
omniumlareitorc Dco tributum cft) induccndam, rctincndara, &
propugnaiidam. Atquchismedijs ucrum fincm fuum arfequi pote-
rit, qui eft perfuadcndo augcrc regiium Dci , lucrari animas Chifto,
ornare fanclam Eccle{iam,minucre trrannidcm diaboli,animasChri
fti pr^tiofo fanguine rcdemptas,ad ^tcrnam uitam, & beatirudmcm
iexcitare ucritatem tucri,>3c extollcrc,faluiariaquc conlilia dare, ver
ibo, & cxcmplo doccrc,pic,& innoccnter viuerc . Qj)i enim huiuf
[modipropnctatibusfuntornati, (i diuiniiusad nobilifsimum iUud
munus vocati funt,prouincias,& regnaad Chriftum conucrtunt.h^
refesexiinguunt,feditionesfedant,concordiampariunt, lcgcs pr^
fcributir, confirmant, ac ctiam imprimunt in animis hominum : ita,
VI mcrljto Miniftri Dei, Intcrnuntij, Angcli , Chrifti Lcgati apclla- Prardjcato-
ripofsmt; quibusnominibus iurcnominantur Apoftoli, 3cquiin ^"Encomia.
Apoftolico munerc docendifincfuco, ^ oftcntationc verfaiitur.
Chnthanus itaquc orator non fuam, vcl propriam , (ed Chirifti lefu
gioriam,quem pr^oculishabcrc fempcrftudcat,& corporiseius my 9" ,^^/^^^
ftici,quod eft Ecclefia vnanimitcr catholica, xdtficationcm qu?crc-* Oratoi.
rcdebct. Non fuam, inquam , quia nihil quodnonadfolius Dci
omnipotcnlis gloriam, ad hutus folius laudcm , ad huius folius con-
fcfsioncm fpcdet facerc dcbcrc.Tum diu nofluquc meditari coclc- Exercitia
llia,peruigilarc, iugibus pr^cibus inftarc, pfallerc Dco,facras literas Chrilhani
fcrutari,inierpretari,lucubrarc, concionari, fanciifsnme conucrfari,
ac dcniquc ob catholicae veritatis fufceptam dcfenfionem inprobif-
fimorum hominum conuicia, mcndacia , faftidia , minas, & violen-
tas manus, dc opprobria tollerare deberc. Vnde S. Doininicus ordi-
nis Pr^dicatorum auctor, iSc patcr inclytus, interrogatus, qua ratio-
nc dicendoauditorcs in fui admiraiionem traherct,&tot animas con
cionibus furs Chnfto 1 ucrarctur, ca, quc diccbat, fc rcpcnre refpon
dir in libcllocharitaiis,inlibelloSpiritus Sandi . Quamobremma-
nifef him cft^quod non propnum, fcd Dci honorem qiiffrerc dcbeat
Oracoris.
B Chnftianys
I o
"RjjetoricA Chnfiiari^
CUriiljanus oratorjcuiustypum confidcrare fludc.
Ccnt3mp!a
tio viiis per
A.iManus fub maxilla habet.Quia mcns noftra,nullo modo.ad vim
intim? contemplationisrapitur, nifi prius fopiatur. Nam cum con-
lemplatio folum pertineat ad viros perfeaos, notat . quod licut no-
biles creaiurr funt fitu altiores.lumine clariores,apparentia pulcnri-
uo vn,. p.r- ores. ficut patct de ftellis , & fydenbus , fic verc ilh qui nobil.tatc
fedis coiiuc- iiioru,& bonitate alios prscellunt,debcnt efle pulchnores m conuer
''''- Ifationcclanoresindifcreiioncaltiores&cleuatioresmconteplauo
,nc. B. An^ehcum crgahomincs obfcquium figmficat. bcd ob ceie-
^^''^Z- "tate nobTs imperceptibilem dcfignandam dcpmgitur alatus^ hc^t ,
curi'dt rJ alaru corporahum remig.js carcat . Cuftofquc fingulans cu.cjue ho-
b.4 habeant. mmum figillatmi tanquam picdagogus quidam , 6c paltor ad uiiam
dingendam fcmper adclTc , ex facris cloquijs pcrfpicuum cit. ISam,
doccnt viam Doniini ignorantcs, &a rcaafemna cxorb'tantcs,
abdita my fteria pandunt , nobisque abfcondita rcuclant . V mucr-
lis paroxifmis congruafanitatis cataplafmata apphcarc norunt Ko^
buflum
H
Fars prima.
II
buflumdcmiim,acvalidum> jnrcbusgerend!S,rcddutaiiimum. Vn
dc, antc qualemcunqxic operationem; ad ipfum offeras difticon.
jtngele qut mus es CHJlosi inrttitefuperna
Me tibt commijfum (alua, dtffende, gubtrna.
C. Munduseliloco fuo^fub pcdibus, fcilicet, quia eft contemncdus
cum omni ciusconcupifccntia, &foliadherendumDeo; Chriftia
nuscnimoratortotus in coclcftibus raptus, terrenis veto mortu
us dcbct cfTc. Qjiia ficut de fupenonbus vcnit pluuia, quac ell infe-
fiorum omniiknutntiua: fic verc Chilhanusoratorterrenis , & va
nis confiderationibus fpretis, defuperioribusimbnbusdebet ani-
mas irrigare. Vanx enim literaturx homines, & faccularis, deorfum
ad vanasmundi «5c coelorum motusconfiderationes defccndunt.Spi
ritus vcro &i voluntas virorum iuftorum 3c rationabilium, fupcnus
adcoclcftium confiderationes (quarrcntes qux furfum funt, & non
qu^fupericrram) afcendunt, tanquam veriDeiamatores <Sc imitato
res. D. .Speculum talis eft naturar,qu6d imaginem quam recipit, fta-
tim oftendit; nefcit enimaliquid celare. Ideo, fpeculum pr^fentcm
&atergorcuerbcratcmhabct,denotanscircufpeilionem quam abf
quehypocrifim haberefcmpcrdcbet Chnftianus orator . Uenotatqj
mentisfimphcitarem, carnisfynccritatcm, <Sc adbonum habilitatem
opcrando fecundum exemplar quod ibi relucet , quod cft Chnftus.
E. Lairaius,& morfus, nnpetus, 5c conatus, vincula, vcrbcra, <Sc rcli
qua tormentorum gcnera fcit dcfpiccrc, cuncla calcare & contcmnc
re, Ck quanto plures fuftinct , tanto fortior 5c letior apparct . Exem-
plo acris , qui tunc apparet fcrenior.quando praccefrerit aura maior.
Fortunatior enim eft , qui afpens non mouetur , quam quj profperis
promouetur. Siquidcm perfcdus vir fortunar duns cafibus non
fuccumbit , quinimmo , quanto magis grauia <3c difficiha fibi in-
cumbunt 5c imminent, tanto fonius, <5cvinlius in fe ipfo refidet
,5crefiftit.Adtalesnanq;pcrtinet,necperturbationi huiufmodi nec
fortun^, fuccumbcrc ; Quw per Chrifti 5c mortis confidcrationera
confortantur : confiderantes quomodo rdiqua omnia , tanquam
flos , mane florent & fubito arefcunt . Ncc quidquam in mundi re
bus putct cflc pcrpetuum, f«d caduca i3c brcuia vniucrfa quae ccr
nimus.
O
Qrgtorem neeejfe tfi varh feientiarum ft^pelleBilc
€on^tpatum exifiere. Cap. lll.
Mnesliterarum facraru cultores, & maxime quide prardicato
res, vtcugloria & ftru^u inunus fuu adminiftrarepoflint an-
te omnia gratia Dei,inftru.5tos eife oportet,qua fine, omnis la
B
borciim
nei oratorcj
' InDaaiElii,
Luc. 11. 2.1.
Oratio qui
tum prrliet
.1.1 incelli-c-
tiani.r. fcrip
(urz.
Match. 13. c.
Aa.g.c.^i.
An?eliin^c-
riorfs quo-'
modo inlb u
lUiitur i fupe.
JlTibuT .
lii Hz.cc.c.4. .
Matt. 7. a.7.
Marc.ii c 14'
Luc. n b,;.
loa.i4- b.ij.
&ly.C.I3.
laco.i. i,6.
In proa.iib.
I de Dod.
Scripcur| au
ctoricas ijuaj
talit. j
Omncs Phi!
Jolophix &
Theolo^iat ,
paiio or«co
ri Chtilt. ne
«eJTariaifife.
*^
l Z
'Hlyetonu ChnjlianA
I
bor cLi paucotocnorc s5c truclu fufcipitur, ncmoenimlibruniilluin
•nvlterioruDciqui iignatus cllapcnrepotertnili qui claufit. Vndc
I Iicro. grseco 2<. latino,nifuper ik. hcbreo erudirus eloquio, att.-fcrip
cLir.x* fan<i^.t' difficultasmaximacil, cuiusintclligeiitiain abfvjueUei ^
gratia, C^ doctnnamaiorum libi impentifTnni vei maximc vcndi
canr. Adhibcnti hoc (Kidiuin datum ell fcientia abundantiorcm fie-
n, quu adhibet liudiutn (Jkmcntem dignam. Abeoautcm qui non
habct lludiuin nec mentcm, vt par eft, adhibcr, etiam tolh quod ha-
bcre videtur. Hoc c(l,ctiam ii paruam quandam boni fciniilUm ha-
bcat, C>c cam non cxcitet (5c acccndat: pcr fpiritum C<. fpirituaha opc
ra extingui . Hoc non ignorabant facri doclorcs : qui cum Apolto-
hsd DominopctcbantiDomine,docenosorare,orat tamcn,vtab eis
I amoucac vela.nen ilJud, quod contegebat faciem Moyfis,vt polTint
fcripturasintclligcrcj tSc Apoltoli Dommum obfccrant, vt cdiflerat
ipfisparabolam Zizaniorum agri. Etcunuchusrcginac Aetyopum»
qui venerat adorarc in Hicrufalem,& reuertebatur fedes fuper cur-
rum fuum lcgens Ifaiam prophciam, Tunc dixitfpintus Philippo:
Accedc ad currum iftum, accurrens autcm Phihppus, audiuiteum
lcgentcm Ifaiain, 5c dixit.Putas ne intelligis quae legis?Qjai aitjquo
moda pollum nifi aliquis oflendcrit mihi? Tunc Phillippus docuit
ipfum,5c in prophetis, pr^cipuc in Daniete & Zacharia, Angeh m
ferioresinlhuuntur afuperiorior'bus: & diuina oracu a prophetis
ipfi manifertant. Vndc Beaius Hicro. ab hac confuctudine non di-
fccdens, cum expofujfler infomnium prophetac ilhus J90. dierum,
fupra latus finiflrum, <^ fupra dextrum ^o.dicrum ait, dilTiciIimam
qaaelhonem vSc a nullo cxplanatam, non lam noflri fcicntia quam
dommi gratia expofuifle nos credimus, implcto illo, quod ille polii
citusell .Qj^eritc «Sc inucnietis, pciite «5c accipictis. Nechocrolum
a nobis cxigitur (quamuis fciamus S. Antonium & feruum quenda
barbarum,nuilodoccnte, litcrasplcnc nouiiTe, tcllc Aug. Tani^ic re
cordationis viro. Scd docliihmorum virorum diu icrenda funt iimi
na, vt immcnfam diuinarum fcnpiurarum difficultatcm polTimus
emollire, vtfcciflenouimusHicro. Bafil.&rcliquosiilufires viros.
Deinde, mulrarumartium maximc facrajTheolo£;iaf,6chnguarum R
cognitione. Vtruncjuc igitur opuscdijs, quiftudium fuuad lacras
adiun^unr,vt &hteriseruditi, »3c ChriftinumenDropitiumhabc-
ant. vtcleganiifrimc coUigiiurexeo Ifaixloco. Etcrit vobis vifio
omnium ficut verba Iibri fignatirquem cum dederintfcienti hteras,
diccnt:Icge iftum; »Sc rcfpondebit, non poflum, fignatus cft cnim.Ei
dabiturhbcrncfcientihteras.diccturqueci, lege,<^rcfpondebit,ne
fcio hrcras. Ex quo quidem loco planiflimc liquct, nec finc htcris >
nec finc pietats ftudio aditum patercad fandarum hterarum intclh
gcntiam
Pars prma ,
iS
gentJam non p^fle, Q^amuis taiiien vtranque neccnarium fit , Si«eliberi«,
magnuiH cftinter vtrunquc difcrimcn. Vtenimaliqms.fine variali|^pj«atis
terarum difciphna.fin^ulariquodam diuini fpiritus afflatu fcriptu- , "^T**
rardiumx mtelljgentiam contequetur, vtiili tucre, quemadmodu ^ct fcnptu-
ellapudLucam, quibus dcdii Chriftus mcntem , vt intclhgerent ram inuiL-
fcripturas; id tainc accidere.nulla ratione poteft,vt finc fpintu Chri^S^r^.
Ih quifquam eas intelhgati quamuis fit omnibus difciplinis irapri-
mis eruditus. Nifi cnim is, qui hbrum obfignauit, eundem apenar,
nemo(inquam) illumcxphcarcpoterit, atquc fapicnter cuoluerc.
Qjiiapriusdcbcmusdifcere ^ poft doccrc. Vndc, vidctur mihi, ^"«5 «^cbc-
qiiodrcgulapra^dicatorumoptimcfatistradatur: i.Efdre. ^.vbidi- &"oA*jorc!
citur, quod Efdras parauit cor fuum , vt inucftigaret legem domini, ^^^
&faccret, «Scdoccret. Quibusoftenditur,qu6d verbi;Dei proda-
mator,dcbet voluptatem horrere : parauir , inquit, cor fuum i cor c-
nim pracdicatons debetefleparatumpcrpuramintcntionem, quia
ficut vas corruptum , vinum ibi pofitum corrumpit, fic cor,viti)s in
fe(5lum do£lrinam ^ fcientiam inficit t5c peruertit . Qjuia modicum
fermentum totam mafl^am corrumpit . Deindc,folhcitc ftudere ; in-
ueftigauK,inquit,legem JDomini. Nam, finc ftudioegcrcftanimus. Sinefludio
Ideo fapicntiam omnium antiquorum cxquiret fapiens . Demiim , cger cft ani«
didis, 3cfaclisimplerc: Docere, inquit,<Scfacerc . C^pit cnimlc=,°^"'*
fus facere & docere , ficut etiam diciturrludicum 7. Illi ad prrEhum!
fuerunt ele^^li , qui aquam cum manulambendo biberunt, &a-
quampnusmaiiu quamlinguatetigerunt; Sicilli ad pracdicandii
contra vina funt accepti , qui aquam fcientiac (Sc doclrinar prius tan
guntmanu pcroperationem, quam lingtiaper do^ftrinar crudilio-
nem . Qjiare,oportunc quidem Hocloco paucula mihi interponen-
da videntur , dc neccflaria propagatonbus do^^rins chriftianar oni'
nium & inaximc hberahum fcientiarum notitia.Quod quidem ani
maduertas oportct m fequenti figura . Cuius quidcm dcclaratio ta
hs elh
9-/^^^
y^^
^
A. Prs^er
T{hetoric^ Chnfliam
Deis qii.Ii-
t-r tic Tbeo.
lca itur p r
renclar. one
] & qui p..r
IdciTo ft.*.
tioneiTi.
tenebraslapfopcrnccelTaiiafuit, vtDcuiH faclorcm fuum agnofce
ret.quam Theologia:n propno nomine appellant fideles . Ad hoc
cnim ( vt D, Augull. ait) proponttur nobis mtuenda, vt , Deus qui
ncscrcauit,»3cillammfpirauit, c|uarra:ur,cognofcatur Sz diligatur.
<^ofit, vt Dcum tanquamfubicilumprimum, fub altqua ratio-
n^ fpetiali contemplctur. Ncc pra^flica , ncc fpeculattua , lim-
pliciter , fcd afiR:<^iua appellanda cH . Dilcclio cr.i:ii fupcrcmi-
nct fcieiinar, 5c cft maior intelligcntia, S: intrat di!eitio,vbj foras (lat
fcicntia . Ideo i2;ne circundatus cxilbt. E. Duo funt gcncra corum
quxdeDeopo{runtprinc!paIitcrcognofci:qi!a*dam taiitum perre-
uclati.incm,vt,trinitasperfonarum , beatitudonobis promilta, tn-
carnafonis ^l^ redcmpnonismyileria . Alia vero per den^onftratio-
nw-m, vt quod Deus fit vnus,fit immortalis '5c inmiobiljs. Ht cum De-
us firfinis •iaiuralishominis,fupcrnaturaIitcrt4menattingibilis:con
fequcns cil, vt n >cthe ).ogus, tanquam rcrutr; duiinarum fpccuLi-
tt)r a
B
Orator. 7 1«
bcrales artep
tinuatiu»
Strom. I<
Philofoplii*
ucfiauto.
Lib.x ae
doCt.c 31.&
Pars prima, 15
tor a terrcnis cuns feinotus aduolutus poftulct a Deo. Aique ideo m
habitu monachali ipfum oftcndimus. C. Cum haec fit dignitas liomiiHdmim» di-
nis.vt finemfuum non poffitnaturalitcr cognofcererfequiturquod g^^"**'
pofthabitisphilofophorum fcientijs,qu,T vclutiflores pulcherrimac
conferuntad Thcologiarn : Theologix vacare debet. Nam,(Sc fi Phi
lofophimultasdeDeocognouermt veritates, fuitpcr effedus (Scin
comraunirnon tamen quod cflet trinus & vnus, acque ideo fub fc li-
lasomneshabet. Callere igituroptmic debct, poft facram Theolo
giam,qus fola inter omnes fcientias doniina eft, <Sc ei omnes aiise ^n-j^Yl^rVdiebec
cillantur 6cfolaipfa remanet, vt di<f>um eft, omHcs liberales artes Capitis coo
vtilesad inftituendoshomines,»5c necefiaria admodum fcientiarum
genera j de quibus Clcmens Alexandrinus ait; Quemadmodtim
hbcraks quac in circulo ftant difcipIinaf,con!eruntad Philofophia ,
que eft ipfarumdomina,itaetiam ipfji Philofophia coducitad com-
parandam fapientiam . Eftenim Philofophia cxercitatio, fapien-
tia vero, fcientia rerum diuinarum atquehumanarum , <Sc caufarum
ipfarum. Eftenimfapicntia domina Philofophix ficutipfa Philo
fophia,eius quac prius auditur , dsfciphn<T,nempe, Logica? aut Rhc
toricar,Et veraillaartificiofaapisDei Auguft.Difputationis,inquit,
difciplina ad omnia genera qusftionum , qune in litcris fan<^is funt
pertraitanda.acdifToluenda plurimum valer, fophiftica tamenca-jQ[,otl Diale
uendaeft. Et D. Hiero. ad Paulinum cum loquitur delibro lob , Vticaefnolu-
inquit,omnesIegesDialewlicjepropofitione,a(rumptione, confirma|««etumaff^-
tione,concIufionedeterminat.Deniquedebellatorheret!torum Au-i'^^"^ j. "'*'^ '
gult. contra Crefconium Grammaticum idprobat multis teltimo- **
nijsexfcriptura defumptis,vtexilloacl. cum loquitur de Paulo ,
Difputabat cum ludacis m Synagoga, & gentibus colentibus in fo-
ro. Etpaullopoft, fcdensvero quidam adolefccns, nominc liiuy-
chusfuperfeneftram cummcrgeretur fomno graui,difputante diu
Paulo ducilus forano, cecidit de tertio capnaculo deorfum, & fublarus
cft mortuus. Nonne alijs diuerfis in partibus fuarum epiftolarum E). '^j^j."*^* ^^l^^,
Pau.difputat?Maxime in illa quar eft adRomanos. Vbi difputat,iSc'j^
rationibusconfutatpartiii argumenta;Qua difputatione in quinqj Ai^umenta.
pamiuseft hypoihefcs, fiuepropofitiones.Quaruprimaeft,de vi & l'*»^-*^^^'^-
efficacia prideftinationis iramobili. Pr3edeftinatis,fcilicet , omnia^'^**'^'' *^*
coopcran in bonum,necillis creaiuram vllam Chntti Chiintannr^ .^^^^^ ^ _
pofle cripere . Vbi dicit. Scimus autem . c. vii). 2. depracdeftinatio tiouvdiujEa
nis veritate .Nihil infirmari certitudmem pracdeftinationis , quod
non omnesfilij Ifraelad fiderafint vOcati; Promiffio cnim que la-
^aeft Abrahac,autIacob,non deoipmbus eorum fihjs fecundum
carnem,fed dequibufdamintclligidebet.quietiam funt vocati . Id
quodexduabusoftenditfacrae fcriptur^ auiloriiatibusaprincipio
C.9.
curas.
ij.d.IT»
Aa.ao.b.9.
Geoi-.eder.
16
■ r II I II — — — a—» u»— >——
TiJoetoricA ChrtflianA
o. nmtcnta
rcpcnuiitur
)o fcri^ifuria
c.f). vCqucad verf. Nunquidiniquitas 3. Dcpr^de(hnationis,acrc-
probationis srquitatc. Ncque vcro pr^dcftjnationcm, vel rcproba-
tionem Dei efle iniqua quod alios elcgit , alios repr<>bauit cx luda:
1$ & gcntibus . d. vcrf. Nunquid iniquitas ? eoa. Qjiartadccaufa
obquam lud^ifucnnt rcprobati ; Qjiam ftatuitduplicem . Vnam
pnmariam, quar fuit, quod oflfcnderint in lapidem ofFcnfionif & pc
iram fcandali , fcilicct , in Chriftum . verf. Quid crgo diccmus ? vf
quc in f'ncm . c. 9. Et altcram immcdiatam, quod propriam iuftitia
practulcrint iuftitije Dei ; fuam iufhtiam ufqucadeo zelantcs, vt
Chnftum rcciperc nolucrint . Id vcro illis accidit , quod cmulatio-
ncmquidemlcgishabuerint, fcdnon fccundum fcientiam c. I o.
per lot. Quinta qua in fpeiic rcfpondct gcntiliu obicdioni pofl;rc-
maf : c;cniciTi,viclclicct, ludaicamproptcrrcprobationcm ciusnon
eflc contemncndam : tum,qu6d muiti ex iud^is fucrint vocati 3c c
lcwili , inter quos Pauhis 6c f c & alios numcrat difcipulos . c 1 1 . in
princ. Etfi maiorpars iud^orum cxcarcata fit, reliquifle tamcn fibi
dominum complurcs ,qui falui ficrent . vcr. an ncfcitis ciuia in Elia
eod. Rcprobatio iudxorum , t,cntium fucritfalus , acob idmetuc
dum fii gentibus , nc 5c ipfi aliquando excidant . vcrf. nunquid fic
oflrcndcrunt?cod. vbiait, proptcr incrcdulitatcm fra<51i funt , tu au
tcm fidc fla , noli altum fapcrc , (cd time. ludcis carciias il)a cx parie
tantuni , & ad tcmpus accidcrit , in poflcrum vcro fiiturum , vr cu
plcnitudo intraucrit gcntium, faluus fiat omnis Ifrael vcrf . fcd »5c il
li fi non permanfcrint . Incomprchcnfibilia (inthumano generi iu-
ditia fapicnti3C & fcientiac IDcu & inuefligabilcs \\k eius . vcrf. 6 al
tttudo,vfquc infincm c. 1 1. Et inpfalmo, fuauis fit ili difputaiio
mea : & apud Ifaiain : <Sc vcnitc <5c arguitc me , dicit dominus . Pof
fem hoc in loco , cxterarum omnium difciplmarum clara & non Ic
uitcrprcfTaveftigia^nifi meadfcmaioraqu3C molior vocarcnt)ex
diuinis libris oflcndcrc j vt ex Horacri pocfi Straboncm fccifl^e lcgi
mus, attamcn id faccreomitto.Nam, quis non videtquam frcquc-
ter Gcomctrica inculcct, vtindiuiflonc agrorum tcrra: promifflo-
nis, «Sc in fabricationc arcz & in Ezcchiclis tcmplo? Quin & Arith
mcticaidentidcminfarcirc noncefl^at, vt in Numcris, & roixtim
in tota fcriptura . Nec ab Allronomia abhorrct vcluti cum dc figu-
ricocli» (5c dcciusagitaiionc & vertiginc, &dc quatuorcocli pla-
gis , fcrmo inftituitur. Rhctorices autim ornamcnia , & figuras A\-
ccndi numcrarc, relinquo, cumdicat B. Auguft. m lib. dc Doi!^.
Chift. fc facilc pofle oftendcrc omnia ornamenia illius arti» in fcrip
(urisinucniri. lam vcrodeanimantium, arborum ,Iapidum natu
is, quidattinctdi€crc>cumnihil magislegcntibusobuium ^iO.
D€ libs-
D
iS
^hetorica ChriHiam
o
De Uberalium artium numero . Cap. H II.
Stendamus iam paucis oportet.hbctalium artiuninumcrum,JH
qax quidein leptein cf[c liquet ex lam di^lis, <Sc in duo gene
ra diuiduntur, quia primartresprimarijcartes vocantur, vel
prima fciendi elemenca , vr pracpofitum ilemma demonrtrat .
Prima Grammatica, qunt veluticlauis,tScmater ellaliarum artiu.
SecundaRhetoricaaliarumfcientiarum ornamentum, ideo flores
fpaiTos , (Sc manus dcdudas habet , phyladlenaquc dilatat . Tcrtia ,
Pfo.r.3. cilDialeclica, hanc Salomon omnimn fapicntilTimus addifcenda
adraonet,';dum nos hortatur vtintelligamus fermones prudentiap,
verfutiasquc verborum , ncc non parabolas, <5c obfcurum fermone,
k dicla fapientum fimul oc aenigmata.Idco ftaterae dc folijs affimi- £
latur . Nam etfi aduerfarium vicerit , noii fructum fed verborum fo
lia conf;cquetur ; 3c ficut flatcra verum a falfo dijudicat, non alirer
Dialeclica <;k Logica . Qjiatuor vcro Mathematicac vecantur , quia
pcrccrtas dcmonrtrationes quantitatistamcontinux, quam difcrete
docent . lizs Philof Mttaphyfic.T connumerat, & cum illa conuc-
niunt , quia vtraqj confide-rat quantitatcm continuam , fed diuerfo
niodo, Mctaphyficus enim confiderat dc omnibus quantitanbus
prout funr entia, vr ait Philof fed Mathemancus confiderat dc quan
titate , vt de fubieclo , & de illa principaliteragit, iliamq; demon-
ttrat . Et quia quantitas multipkx efl, aut fairem quadruplex, ideo j^
quatuor funt Alathematica:, fcicmix. Primacnjm ocnobihfsima
quantitas ell, circa dimenfionem nmnium coclcflium corporum , in
fe,(Scintcr fe, perdiihmtias <3c dimcnfioncs ad inuiccm, etiam rcfpc
clu motus,5c fitusillorum, &; ciica illam quaritatem verfatur Ailro
nomia . Alia eil quantitas rcfpcclu auditus, circafonos Sc voces.
Nam,humana curiofitas vidcns in lonis e(fe delcvlamcntum , quac-
fiuitcaufameius^vtfibipofietperartem tales dek<Slationes facerc,
(3c continuarcvtdicit Boeth. vnde,docuit quantitatem vocumfub
vnaconcordia & confonantia fonorum coniurgcre 6cin vnapro-
portione numerah deducere, (Sc hanc proportionem, 6c quantitatcm
foiiorum vocamus Muficam. Tcrtia quantitas rcfpcclu numcri vcr-
fatur, qua? diila ell: Arithmttica,id ell,ars numeranduquia confide-
I-i.i.Accytn,^''^^ quantitatcm numeralem, & proprietatemeius, vtaitlfidorus.
Hapccertears magnar virruriseft,quianuliaaliarum trium indigct,
aliac verohacplurimum indigcnt,vt Boet. illc integerrimus Philo-
fophus ait, Q\iarta vero quantitas verfatur circa menfuram.quae di-
cla ell Geomerria.id crt,menfuraicrrae; quacortumhabuit fccundii
■\ Ifjrabium m Aegypto . Ciim cnim poft Nili inundationcm pof-
fefsiones
JDe Mathe-
'B^aticisicie-
|4.Meta.
'Aftronomia
IMudca.
\i.Mafics.
Arichmct
ccyi
c.i.&li. j.c.i
Ccomitria
M
Nf
Pars prima
19
fefsiones omnes obduccreriur fmio,aci hoc, vt dei.'^f eps poircfsicnes
ftabiliditnenfionediftinguertrtur, carpciuT t tcrramlmcis&nien-
furismetiri , & partin,vt iic ccrci Imiitei poLcixDturin poflefsioni-
bus . A tali igitur primana men fura tetra?, fcientia nienfurandi no-
mcn acccpit , quac Gcomcina dicitur , poika vero , creuit inquifi-
tio eius, & deuentum eft ad lineas v5c circulos,(Sc triangulos , & carte-
ras figuras ad ciufdcm artis perteftioncm . QjJoriam igitur de fu-
pradi<ftarum artium fubie^tis frequentes dciibcraiJoncsincidurt,
earum ratio oraton Chnitianotcnenda cft.
Q^i futuYffm tdmei Chrifltatm J\b£torices auittores . Cap. V.
QVoniam colligenda <&:accommodandafunt aliqua prapcep-
ta,quaedoceant C3;lefteni,acfan^am eloqueniiam.-quorum
ciim iit mftgiftra ( vt cft,falutarium omnium prsrccptorum )
fponia Chrifti fandamatcr Ecclefia, Ecckfiafticam, ac Chriftianam
Rhctoricamconftitucnt. Hanc diuinam potius quam hutnanam
dicendi facultatem ( «3c fi Spiritus fanftus fine vlla do^lnna, <& labo-
re interdum folet fuggererc)obferuatione tamen fermonum,quibus
fan(^i homineseodem fpiritu afflati Chriftiano populo profuerunt
0:percipi (Sc in anc rcdigipofTenemo negauent.Qjiarcnoabsreforc
arbiiror , hoc in loco de officio auditons, primu difTerercprafertim,
cii hapc qu3p illufhada fufcepimus,nifi ad vitx adioncs, veluii ad fco
pii, fe c6ferant,no folu emolumi nto,ac vtilitate carebunt,fed noxia
(5c perniciofa euoluentibus euadcr. QjHppe,iuxta fentcntiam D. Pc
melius efTctillis viam veritatis non cognouiflc, quam poft eam co-
gnitam ab ipfa deflexiffe . £t primum illis fcripttirarum le«5lioinu-
tilis futura eft,qui fe totos mundo dedidcrint, ac afFcclibus carnis fc
addixcrint , quando fapienti nihil aJienum.-nifi quod virtuti incon-
gruum . Itempraeco verbi Dei infignis Cyrillus lib. i .contra lulia-
num Auguftum: Non fuit, inquit, Philofophis conceiTum videre
ea, qusemeBtcm (Scfermonem nottrum excedunt. Ciim omnipo-
tens Deus adhuc , nec lucem in mentem eorum mififlfe , ncc fapien-
tiam indidifle, nec linguam direxilTe , nec intfFabile quiddam de fe,
vtcapacescfTent, velfentircveUoquiconccflrerir. Nec enim paf.
fim omnibus ea gratia conceditur . Illis autem potius , cui fuerint a
carnisafFeitibus 6cterrcnaimmunditialiberati , rr.crteq; ^rtc:z,ri, ac
fcientes vcrse pictatis opera, 6f ad hoc nos prouocat Dcus pcf v ocem
DauiJ. Vacatc & videte diccrs,quoniam ego fum Dotnmus, Qj^an
(?c Dorainus Bcati,inquit, mundo cordequia ipfi Deum videfcunt.
Qui vull igiturfapiens,acbeatus cflezaud^at Dti vcccm : difcstiu.
t. C.ZKf.tO.
tur£ quibiif
fitinHttlis.
Acib. Epirt.
3<:r.ad Coih,
rfiB •-«•4.
)dm:nar'i Ji-
jt^Tcr.'! fcicii-
turti uecrifa
njs.
VifTo Del
aUfconiitis
jocuhs fu.
Lib.i.fuici
Oitho.c.5.
20
'lihetOYtcA ChrtfltanA
Sacrf fcript.
cogiiicio
qLioaiodo fa
ciii«£ac.
ihtuin; facr^iiientusn namiuatis fux nofcat; humana contemnac:
diuina furcipiat: vt fumnium illudbonum ad quod natuseU pofsit
adipiTci. Nam,omnis fapicntta hominism hoc vnoeft.-vtDeum co-
gnofcat «Sccolat. f^oc noltrum dogma,haec fumma elK Qjianta
ita^; vocc pofsum tcftifior,proclamo,denuncio , hoc cde quodphiio
fophi omncs ni tota vita fua quac fiuerunt,nec vnquam , comprehen
dcrc,valucrunt,quiareligionem aut prauam continueruntjauttota
pcnitusfuftulcriit.Nonergopigeat ad percipienda fapientiz difci-
plinam audiendi, vel lcgcndi , pacientiam commodare . Tria cnim
fccundumHugonemfacra: Theologi.t fludiofisfuntneceflraria, na- [^
tura, fciIicet,exercitatio, &difciplina. C^iibus efficitur, vtfacile
auditapercipiant, dtperceptafirniirer retineant, laborc & feduli-
tatenaturalem fenfum excolant, laudabilitcr viuentes, morcs cum
fcientia componant . Hinc Galcn. in ftudiofo homine feptem deli-
deratnecefTariaadomnmm rcrum inquifitionem & cognitioneni.
Primum,fcilicet,ingenium fagax, & docilc. Deindc , aiTuefat^io-
nem & exercitationcm ab ineunte .Ttate in omni difcipiinarum gc-
nere . Terti6,afsiduitatem . Q^iaito, vt, pra:ceptorcs audiat prac-
ftantifsimos, (5c celeberrimos . Quinto, inexplebile defiderium ve-
ritais . Sexto , cognitionem cius methodi & normx , qua verum
difccrnituriifalfo. Vltimoautem. , cxercitium <Sc vfum ciufmodi
mcthodi. Videiur fane diuinanaturanon corporalibus, fed intus
abfconditis oculis animi j &: Damafce. ait, Nos qui docendi gratiam
non fumus adepti(quandoquidem nos ipfos indignosfccimos ipfa ,
voluptatum perturbatione) deillisfaltem quae in prophctis tradita
funtdifnutemus. Deniq; Athanafius ille vita & fermonc circum-
fpedus Ecclefiafcj; fundamcntum lib.de incarnationc fcriptum reli-
quit.-Quitheologorum confequi intelhgentiam cupit,abluereprius
animam debet atq; detegerc, 5c per vitae morumqj fimilitudincm ip-
fos audirc fanftos, vt voto atque mflituto illis coniun«^us , ea ctiam
quac illis Dcus reuelauit,intelligat,atque vt vnus ex illis efFe^us, ef
fugiatpeccatorumpcriculum, &ignem cisindic iudicij prafpara-
tum . Recipiatqj repofita fan£lis in regno coclefti pr.Tmia,qu.T ocu-
lus non vidit, nccaurisaudiuit; necin cor hominisafcendit. Sacrx
igiturfcripturie cognitio, facilis fiet tribus modis. luila & idonca
rerum 5c vcrborum interpreiatione j ftudio atque diligentia , quat
confillitin lcclioncj Meditatione,oratione,& excrcitatione,vtfupc
riustettigimus &inferiusdicetur . Ordincdo«Slrinie,fcu viadocen-
di difcendiq; rationc quada atcjue methodo ; qua & obfcura pleracjj
facilius intelligere , & difficilia commodius inuefligarc , atq; etiam
ex ijs qux prima fronte videntur minutiffima , ingentcm multi va-
ria: poffint & fapicntia: & pietatis colligcre thefaurum . 1
Littrn
V
X
Parsprima.
11
Lib.t.ce.
Lttem humamtatis quid vtUUatis afferant ad wtetitgentiam
fcripturarum, dip, f^ l.
STudiofa confideratione aniraaduerten<ium cft,efl*e aliquos,qui
ab his diuinis myfterijs hterarum humanarum fcicntiam tollen
tes eam contemnant , eo quod incircuncifos turpc fit in Eccle-
iia Dei intromitterc . Tanien,non omittam viam tSc rationem i qua
frut^tus non contemuendos , tum ad mtelligendum diumas fcriptu-
ras, tiim etiara ad conformandos «Sc componendos morcs noftros in-
de cxccrpere polTimus.Lege mbar illud Ecclcfix B. Augui^K vbi h^c
adliteramfcnbit. Philofophi, inquit, (iquaforte vera<^ fidei no,'^od.c.4o. |
ilrxaccommodadjxerunt, maxime Platonici, non folu"^/oJ'"^'^^!t^„qujn'*/*;i^
da non funt, M ab eis etiam , tanquam ab miuftis pofTedonbus in|i,^juiii^ ^^^^
vfumnoilrum vendicanda.Sicutenim Aegyptij non foluraidola (cironbus j
habebant, (Sconcragrauia , quaepopuluslfraeldeteftarctur & fu- vsndicanda, .
geret, fedctiam vafa <Scornamentadeauro &argcnto,& veftc.quae
illcpopulusexiensde Aegypto, fibipotiustanquamad vfum me-
lioremclanculo vendicauit, nonaucloritatepropria, fedprasceplo
Dei (ip(is Aegyptijsnefcientercommodantibus) ea,quibus, non
benc vtebantur . Sic > Aodinnx omnes gentihum , non folum (imu-
lata figmcnta grauefque farcmas fuperuacan ei laboris habent , quac
vnufquifqucnoftrum,duce Chrifto,de focietate gcmriiumcxiens
dcbetaborainanatquedeuitare. Scdetiahbcrales difciphnas vfui
vcntatis apiiorcs, <Sc quxdam morum pr.Tcepta vtihfiima continent
deqj vnoOeocolendononnullaverainucniunturapud cos, quod
corum lanquam aurum & argcntum , quod non ipli mftitucrunt ,
fcd dc quibnfdam quafi metalhs diuinx prouidenii.T , quas vbique
infufa cft cruerunt. Ht quo pcrucrfe atq; iniuiiofe ad obfequia d^-
monum abutuntur, dcbet cis auferre Chiftianus ad vfum pracdican
di euangehj. Nonnc afpicimus quanto auro <Sc argento <Sc vefte fuf
farcinatus cxicrit Cyprianus do*Slor fuauifrimus ik marty r beatiffi-
mus ? Quanto Ladlantius ? Quianto Vidorinus & Hilarms? Qj.iod
prior ipfe fidehfsimus Dei famulusMoy fes fecerat,dc quo fcriptum
eft,quod eruditus fuerit m omni flipientia Aegyptiorum , Et Oecu-
menius loquens dc ipfo Moyfe ait,Ex hoc manifeftum cft non rei)-
ciendara eflc omnem cxternac fcripturx eruditionem a Chnftianis ,
vt garriunt h^retici.fiquide encomij vice diclii eft,quodMoyfes eru
ditus eft in omni fapientia Aegyptioru . De tribus quoq^ pucns , ac
Danieledicitur,qu6dfuperomnes eminebat,Chalda:oru fapicniia
cxterisq; fcientijs . Oportet autem cx parte illis adh-Trcre , eos qui
fcriptur^ diuinitus infpirat^ immorantur.Origenes quoqj eruditio
inquit,i(U communis rationabilis fcientia^, omncsmftruit,omhcs
fouct , fi quis in ea virihs animi fuerit , (Sc voluerit cceleflia
quaprcrc;
Dli'ina pro' ;
uidctia vbu];i
infula cli.
StuJiw lihe-
ralium dilci
plmaru non
cfibChriftia
nis inutiie
auta Scho-
lis t^ipkden
dum .
c.i.c 40.
Hornil.i. in
Exod.
Ad Daoitf.
iil.prod.
Ab optim»
<j'jr>q;difcen
auefle,8chi
uriedum ex
oinnibus.
DiaaSr fa
Ha prxchra
€ognofc€ia,
& Tirtiite
pijciitorunfi
exeinpla le-
quenda.
l.cor.g.cio.
Fa^la&aaio
liit;s gentihu
jno icctida,
fed conijlu
eorum aifti-
manda.
21
'^hetortcA Chnfliana
quxrcrc,(ikcliuina (ewtari,vclutimcdicatus & foruspcrhuiufmodi
cruclinoncs,add!uinorum intciligentiamparatior venir. Praeterca.
Hicro. homo dodUfsimus & omnium trium linguarum pcrxtus.qui
non cx Graecojfcd cx Hcbrafo in latinum cloquium eafdem fcriptu
ras conucrnt , aiit , fapicntiac fecularis typus in Dcutcr. fub mulieris
capnu^.figura defcnbiturjde cjua diuina vox prafcipit , vt (i Ifraeli-
tes cara vxorcm habere voluerit,caluitium ei taciat, vngues pr^fecet,
dcpilo$auferAt,»Sccuni mundafuentefFeda, tunc tranfeatin vi«Sto-
risamplexus . Hacc (i fecundum literam intcIligimus>nonnc ridicju-
la funt ? ItacJ; & nos. facerc folcmus quando philofophos legimus ,
quotics in manus noftras libri veniunt fapicntiac fecularis. Siquid in
eis vtiie rcpcrimus,ad noftrum dogma conuenimus , Si quid fuper-
fluum,de idolis,dc amore,dc cura faccularium rerura , haec radimus ,
hiscaluitium inducimus,h^cin vnguinmmoremferro acutifsjmo
fecamus. Difcimus a Dauid cxtorquere de manibus hoftiumgla-
dium , & Goliac fuperbiflimi caput proprio mucrone tfuricare. Di-
fcimusaPauVo.A^. i^.velin fcripnoneni fortuitam arte torquere
in argumentum fidei , & quac in alium vfum fcripta func, ea ad emo
lumentum Ecclcfiafticae doilrinae conucrcere. Difcimus cum Da
niele i!?cMofe Chaldxorum Acgyptioruracj; fapientiam, fi non vt
fequamnr,at,vtiudicemusatquecon\iincamus. Vndc, ix Apol\o~
lusprohiber, ne inidolioquisrecumbat. Dciferille ^Sc raagnus in
diuinis Bafilius copiose cnam m homil.ad adolefc. docer,quomodo
exlibrisgentiumquis vtilitatemcaperepofsit. Vbi inter alia ha?c
fcribit. lnlibr!sgentilium,veluti in vmbnsquibufdam *5c fpccu-
lis,oculosnoftrosaliqua!iidiucxercicabimus, eos imitantes qm in
gymnafijsfecxercenr,<5cmanu,pedeq;inftru3:i , poftraodum vtili
tatrem , ex eius artis difciplina,lcgitimo certamme rcferunt, & nobis
quoqjproponicertamenmaximum arbitran op3rLet,& omnibus vi
nbusadhuiuspraeparationemlaboranJum. Ideoomnibusfcripto-
ribus vtendum, e quibus nobisadanim-ic^edificationem aliqua ob-
ucnerit vtilitas. VteniiTi tin^f^ores, qui medicamenris quiburdain
rem tingendam pr^parat, acque ita demum colorcm quemcupiut,
mducunt.-Sic & nos nifi prius purgan externis his,facr3S difciplinas
non facile atiingemus. Qj;amobrem fi noflrornm fcrmonum,ac
?entilium nuUa cll conuenientia,nobis illorum notitia valde cofcrt,
tin minUs,eosfaltem fimulconfercndo, diflrercntiara difcernerc lice
bit,cumadineliorisdele^umnon parum comparatio infenonsfa-
ciat: Sc uiferiora faepe collata pjtionbus fint ornamento. Veluti plan
tis quibtis propria virtus eft fruilu fcatere pulcro , folia nihilominus
ramw coniun^ta quoddam afferum ornamentum . Sic «5c anima , cui
^^rarcellens quidem vcritasfru^us ell,non ab reramen cxteriore fa-
pienna, {
Parsprima
li
pientia circundatur,ficut folijs qnibufdain, viubraiiia:uaui,ac afpc
clum non miucundum pracbcmibus .
H
0^0 dnim Theologid fiudiqfiis humanis fcicntijs ymur^ Cap. FIL
HAarenus docuimus profanas difcfplinas non efTe inutiles.Niic
quomodoillisutamur, dicendum. Primum,nonomnibus,
qux dicunt poetx mente adhibcndam, fed cis tantum, quae
bonoru horainum faaa nobis enarrauerunt. Nam, quando ad ncfa-
rios homines veniunt, hxc vitare , his aures obftruerc, non minus
quam VlilTes ad cantus lirenum . Namprauis aduefcerc fermoni-
bus , via eft ad rem ipfam . Deinde, artcm mentiendi oratorum non
imitabimur, fed ea magis rccipiamus, in qnibus virtutem laudauc-
runt, veluitium uituperauerunt. Veluti enimflorcs hominibus
quidem ufque ad odorem , vel colorcm ufus eft, apcs autem cx ipfis
mel excerpere nouerunt . Sic , qui dihgentes in legendo funt , non
fplum quod dulce,i,ucundumque fuentincorum bbrisperfQquun-
tur, lcd quandam ex eis utihratem animo referrc inuigilant. Veluu
enimapcs non omnibusflonbuslimihter infidunt, utcftapudLu
crciium. 1
Flmfi^ris vt apes in faltihm omnia libart i j
Omnianos itidemdtccrpftmus aurea dSa.
Nequ^cx eis ad quoiaccedunt ouiniaauferrc contendunt, fed
quantum eis ad mellificium necefiariu fuerit coprnchendentes , rcli-
quumdimitrunt. Npsetiam, vt fobrij quantum congruum nobis
vcritati vifum fuer!t,perfcqiiamur,reliquum prartcrmittamus. r.t h-
cut, lcgendis roiis fentes vicauius, hc, in ralibus fermdnibus, quid-
quidert vuie carpentcs , noxium vitemus, & quandoper virtutem
ad veram vitam afcenditur, ± illa a philofophisprxcipue dpc.etHr,
ralibus fernionibus maximc vacandum. Vtilis ctiain labor eft euo)-
letidi gentiumlibros ad confirmandum noftra, quia ex inimicis
certimonia defumpta digna funt,ut ilhs fidcs adhibeatur, vt Bafilius
iUemagnus Homil.dc humana Chrilhgene. <3t Honil. viij. Exam.
inquit, quia qucmadmodum vites clauicuhs fuLtentantur , ita ndes
exexrernisdifcip^inisfulcitur.Nam, quisnoncredat Phnioad i ra !i. u
ianum denobis, hoceli, Chrirtiariisfcribenti. Affirmabant hanc 3'7-
fuiffc fummam , vel culp.T fusf, yel erroris , quod elTent loliti ftato
dieantcluccm,conuenire,carmenque Chrifto, quafiDeo dKcre
fccuminuicem, fcqucfacramento non infcelusaliquod obnringe
re , fed ne furta, nelatrocinia, neadulteriacommittercnt, nefidem
fallerent , ne depofitum appellati abnegarent , quibus pera^liSj^nTol
** — ■ -^. ■ ■- ^gj^
Probati»
(cnpwM-ibus
quancum aa
^oritatis d*
ierendu ilt .
•■bi
o. Ipift.
Lib.rg. »Qtt
quic. 4.
aiik.37.
Inio.Iib.de
cDragrxc.af
^hetoriu ChrtpiariA
H___ ,
rcm fibidifccdendi tuiffe , rurlumquccoeundi ad capicndum ciba,
promiTcuum wincn 6t iniioxiuin : 6i, illud tcftiinonium de Chrifto
quod attulu lofephus cjuts non fufcipiat,ni(i prorfus fit infenfus no
mini Chriftiano ? cjuod <?c apud Hicro. lib. dc viris illuft. legcrc
potcris . Dc hac rc lcgc Gratiunum in Dccrctis i5c Hiero. in cpift.
admagnum oracorcm: vbi multis tcftimonijs ex propbetis 5capoft
lisallatisjprabatmulta ipfosex gentium libris dcccrpfiffe , quor'
'cxemplum fccuti viri cccicfiaftici idem poftea crebro fachrarunt, vt
Theodoretus , & Eufcbms , dc Aiiguft. qucmadniodum in cxcm-
phs in mcdium allaiis pcjftca manifeftius fiei .
Itfcetarica
<io cet vera ,
Dt ntftjiaria btnt loqktndi facultate prxdicatorihiis,
€ap, yiU.
Tprimum quidemhoedemonftremus,<]tiodinn?aiori<!uljio
1-4 verfatur . Concionatori nihil nort agcndum , vr bcncdiccndi
,1 y facultaicm confequatunpoftea qualem cjus orationcm, vi-
tamque efte oportcat , oftcnfuri . Cum igiturper artcm Rhctorica ,
- . ' & verafuadeantur, dcfalfa,quisaudcat diccrcaducrfus mendaci-
? 'j ^v " um in defcnforibus fuis mermcm debcrc c^nfifterc vcntarcm ? vr ,
c6traria hoJvidehcct, ilH qui resfalfaspcrfuadcrcconantur, noucrmt, ardito-
rurn iugere. 'r«m , vel bcncuolum, vcimtcnium, vcldocilem .proocmiofaccre,
Magnade- 'ifti autcmnon nouennt ? illifalfabrcuitcr, apcrtc , vcrifimihtcr &
beteife 'elo-'^jj y^^.^ fic narrcnl, ut audirc tafdcat,inrclhgcre ron parcar, crcderc
iirimnoTl! poftrcmononhbeat? lUi fallacibus argumcntis ueriratcm oppu-
gncnt.aflerantialfitatem: ilh necuera defendcrc, nfcfaKa ualeant
refutare? lUianimosaudientium in errorem mouentc , 'mpellenv
tesqjdicendotcrreant,contriltcnt,cxhilarent,cxhorrcnturardentcr,'
iltiproueritate lenti frigtdiq} dormircnt ? Q^ is ita dcfipiar, vrhoc
fapiat ? Nam (vt inquit D. (Jregorius) Pr.Tconis ofticium fufcipit ,
quifquis ad facerdotium afcendit, vt artc aduentum iudicjs qui ter-
nbihicrfequitur,ipfe,fcilicct, clamando gradiatur, Collocutionis
cordatorpentiacxcitatpiufquamle^ionis: &quafiquadam man»
fohcitudmis, vt vigtlcntpulfat. Saccrdos ergo, fi prxdicationis eft
ncfcius:quam clamons voccm daturus cft prarco mutus ? Ideo opn
me B. Grcg. cxponcns iiludlob , fifrudus terr.T comcdi ?brc]nc
pccunia,ait; frudus ctcnim tcrrar abfqj pccunia comcderc, clt cx Ec
clcfiaquidemfumptusaccipcre: fcd cidem Ecclefiar prapdicationis
praetium non prabcrc. Terr.T igitur fru£tus abfcjj pecuria comedir,
quiEcdefixcommodaad vfumcorponspercipit, fcdcxhortanonis
miniftcnufn non impcdit . duid ad hoc nos paftores dicjmus , oui
aduenrurr;
K
QCit.
Sarenloiis
D)unt;s clt
prxdicarc.
M
N
Pars prima.
^5
aducntUaipracrcriph ludicisprarcurrentes.officxum quidc prxcoiiis
fufcipiinusrrcd EcClcfiaihca elementa muti manducamus: cxi«»i-
musquodnoftrodcbctur c*irpori,fcd non tmpendimus quod t\x
bieclarum debemu* cordi . Vnde.Hicro.in Lcui.& Canonizatur»
d. 37.c.fiquis vulc;aic,li quis vult PontitcxflTcnon tam vocabulo,
quam mento unitecur Moyfen , imicctur <k Aaron ; quid eniin di-
citur dc cis? (^jodno difceduncde tabernaculo domini; ergo Moy
fcsindclincnter intabeiuaculodomini. Vcm iUmatchoc vidcbis.
I I
D
Capit)S|
i8
"BJjetoricA ChriRiana
Vcftej comu
|ncs<juaruor,
j& qmd (i^ni
Ucenc.
Vetcris fuin
mi faccrdo-
tis Teftcj.
Tintinabuia
«juid fionifi,
cent .
Verus Dci
CUJCUS COilfi
ftitn fiJe
fpe * Chari
Capi[isconrinuaiio,&figurxdeclaratio.Qjiid autcciopuscrarj O
aut a Oco aliquid dicere, aut ipfe populum doceret» Ha^c duo runtj
I^otificis opera, vt aut a Dco difcat lcgendo fcripturas diuinas,<& ff
pius mcdicando,nut populam doccat : fed il!a doceat quz a Dco ip
fe didiccrat, non ex proprio cordc, vcl humano fenfu , fcd qvx Spi-
ritUi Sandusdocet . Hincefl enim, quod fuperpaltorespnmos,in
linguarum fpecie fpiritus inccdit , cjuia nimirum , quos replcuent
dc fcprotinus loqucntes facit. Hinc ma^no legifero Moysi prsecipi
tur , vt tabernaculum faccrdos in^fediens, tintinabulisainbiatur,
vc videlicet vocej prardicati^ms habcat , necfupcmi fpe«3:atoris
officium cx filcntio offendat . Scriptum quippe efl: , Audia-
tur fonitusquando in^reditur, vclcgreditur faiicluarium in con-
jfpctflu domini, ^non moriarur . Saccrdos nanque ingredicns, vcl
egredicnsmoritur, fi4ecofonitusnon audiatur, quia iram con-
tra fc occulti judiciscxigit fi fine fonitu prafdicationis incedit.
Qjiandoquidem igiiur de veicrislcgis fummo iacerdute ad cx^m
plumeuangelici proclamatoris difrcruimus , in pra-fenti?» ag.ndum
occurrit de cius ornaiu : fingulac enim vcfles fpirant cocitftia facra
menta. Scd quatuor illis dimifTis , tara facerdonbus minoribus,
quam principi faccrdotum communibus , brachis fiue fcmoralibus
fci'icet , ad coopericndum turpitudinem carnis , per quam fignifica
tur caflitas.Byflina findonc duplicideccter corpori coaptata^qu^ad
talos vfquedefcenderc debcbat>ad conuerfationishoneflatem figni
ficandam. Balthcolato; pcrquod rationismoderatiofuperflua re-
ftringentisfignificabatur:atque fimphcityara in capite : pcr qua
intcntionisreclirudo vt, fcilicct, omnia fiercnt adDei glonam dc
honorem dcfignabatur. Agendumiamiara cftdefummi faccrdotis
vefbbus . Summusitaque faccrdos hiacintina tunica , id ei\% colorc
ccelcflis inducbatur in modum Dalmatic^ fadia, couerfationcm ora
torisChnfliani,quxiuxtaPau. fentcntiamin coelis debet cfTcfi-
gnificans. Habctautem profimbrijsperfeucrantixr, & durationis . ^
yi. tintiuabulaaurea; quibuserantinmixta? totidem naftuli, quafi
malapunica.fiue malogranata: bonacoperationis . Ita vt pofl tm^
iinabulumefrct malogranatumrquafi interfcalari modo pofita:vt
audiretur fonus cum facerdos folus ingredcretur, vcl cgrederetur
fan£luarium ; «Scnon morcrctur. E tunica tintinabula pendentia
fanamdoclrinam cumbona vitafisjnificant:nec vnum fufficitfine
rcliquoj quoniam vcrus Dei cultus confiflit principaliter ina£lu
mcntisinteriori,fcu,vt Aug.dixit,infidc,fpe, <Jk: charitatc . Se<:un-
dario,in quibufdam adibus cxterioribus, qui funt quafi quapdam
proteflationes. Erantaurea,idcft,aureadocumenta,& vcrba,ad cru ^
ditioncmaliorum dantia,fonuraperprardicationcm dulciterniiodu*
lantia;
Pars prima
l£
lantia j ad Dei cjuidcm Iaudeni,sk gratiarum a«5lionem . Seciinda vc
ftis cracEphot mira pulcricudmc vermiculatum fine manicis ad mo
dumcollobijdcfcendens vfqueadrene$;in quo crant duo lapides
Onichini,m quibus I 2.nominafiliorumXfraeI fculpta & ibi appo-
liia fecundum ordincm pninogeniturac fuaecrant, vt fummus Pon-
tifcx fccu fcrapergererctmcmonam tiiiorum lfrael,ftudcretq; imi-
tari patnarcharum vitam dc marcs . Itcm vt populus videns nomi-
na dicVorumpatrumin humerispontificis, totis viribus inhiaretad
ipforum virtutesimitandas. Tcrtia veftis crat rationalc, qua? erat
fatis parua,dc quadrangularis,mcnfuram palmi habens, In huiufmo-
di autcm rationaic crani duodecim lapides auro firmiter inclufi , per
quatuorordinesinquibusfcriptaerant li.nomina filiorum Ifracl,
mxtaordincm natiuitatisfuac; vtgeftaret fummus faccrdos merao
nalcfilijs Ifrael , vtpopulus vidcns fatagercc nca virtutc priorura
dcgeneraretjper quod fignificatur,quod m mente *3c raiionc Chri
ftiaiii buccinatorisdeber praccipuc inucniri intelligcntia articulo-
rum fidei fecundum prolationcm iz. Apcftolorum, »3c vcram ca:ho
icorum patrum intelligcritiam. Vndc Apoc.in capitc cius,id cft , in
cordc, coronartellaru 12. & portarcmemoriam fan^flcrum patru,vt
cosimitetur.Appellabaturrationalc iudicij, quiafcripta crant in eo
iiafc duonomina; Iudiciu,(Sc vcntas,vcldodrina,5c veritas,his cnim
daobusprincipalitcromaiuscilc dtbct Ckinftianu$orator,vt fic in
pcclore fit fcu tia ludiCiu fcu ratio; in humeris ver6,patictia & bono
ru opcrum cftecuiio.Q^arta cft tyara.id cft,infotmatio hominis, vt a
cerrcnisfublcuatus, cocleftibus difcai fubijci difciplinis ; timorem
Dei in capitccordis, *5cintentionis poncns; ibiquc vittis charitatis
rtringitur, vi fittimorfiiiahs,i5c non fcruilis. Et velamtntobyfsmo
temperantiac, de cocco,veI ignetorritudiniS, &hyacinto vcra? pru-
dcniiar . Dcbent ctiam ifta duo catenis ik. annulis libi iungi , id eft,
communi confonantia & concordia;quia fcilicct,tunc rationale pe-
ctoris cum fupcrhumcrali iungitur,quando confcientia.vk vita , co-
gitatio,(&operatio, fcnfus , «^aclusinuicem concordantur, <5cquan
dobonumquodfcitur, 3c docetur operc perficitur (&c.Cumcrgo
fit inmcdio pofita .tacultas cloquij quacad perfuadenda feu praua
feu rc(5la valcatplurimum ; cur non bonorum fludiocoiTiparatur,vt
militct vcritati, velmi cam mali ad obtincnda* perucrfas vanafque
caufas in vfus iniqu]tatis,&crrons vfurpant ? Std obijciataliquis .
Quidigitur PaulusiUcfacultatishuius fibi parandar ftudiofusiier
quaquam fuii ? Qjri neque cloquentiar quidem inopiam difsmiu-
lac.fedapertc idiotamfcefteprofitctur, idquc tum maxime cum ad
Corinth. fcnbitjViros abeloquentia, m quaraagnoperc fibi placc-
rent,claros aiquc illuftres ? O turpcm excufationcm, (Sciniuftum
Articcloru
fidci noticia
ernaro de-
btt efle ora-
tor Chriftia
nus .
Iu(iino& ve
ritat* o.na-
tli6 Cflc dC-:
bec.
D
prsrtextum,
Con/onatfa
qui cfic de-
b t oztirt.
c apituh co-
t.iiuaiio .
Cap tulico-
tmuscio.
28
^hetoricA ChriflianA
mmm
jKloquentia
Iprarcpac \n
PjuJo dell.
«icracur.
prxtcxtum,qui vtaitD. Chrvfoftomus plcrofquencrdidit ,rcmif-
liorefc] ad vcr.T doclrinsp ftudmm rcddidit,ncc aliud eft qu^m focor
dix J^pigruiacntulus. Etenim cum nonpofTcnt lUi apoftolJc.Tmen
tis ahitudinem cxactc rimarj,nccj; verborum fenfum capcrc , toriu$
a*tatis tempus confumpfere m fomnolcntia , atqj ofcitantia,ii]fcitia
camamplexati,non quam (ibi 'pfe Paulustribuit,vcruma qua tan-
to illeabfuit interuaiio , quaiito non ahu» quifquam corum homi-
num qui fub coelo lioc viuunt.abefTepotelhSed vt vno vcrborefpo
deam(quomaturius vnde flexiteo redeatoratio) vifumellD. Aug.
vctba adfcriberc dum inquit, videtur cnim, vbi ait( dc Apoftoio ver
ba facicns) (Sc ii nnpcritus fi.rmone,fed non fcientia, quafi concedcn
do obtrc«5latoribus lic loquutus , non tanquam id vcrum agnofccret
confitcnduin . Siautem dixilTet impcritusquidcm fermone,fcd no
fcientia nullo modoahud pollet intelligi, ik dccoderapaulopoft di
cit . Certc./i quidemsproterimus ad cxcmplum eloquentipr,ex lU
lis cpiflolis vtiquo prjtcrimus , quas etiam ipli obtreclatorcs ems,
qui fermoncmpraEfentiscontempiibilcmpotari volebant,graucs
(5c fortes eflc confcfji funt.
Supradtilorum probath.
CMp. IX.
SEd vt facilius intelligatur quod dicimus,non ahcnum erit vnu
vel altcrum exemplum , cx D. Auguft. infererc. Explicar itaqj
hiinc in moJum artificium Rhetoricum iftorum vcrbDrum D.
Pauli, Iterumdico &c. &aithuncjnmodum : Atquc inprjcfcnri
^■Arrificiam
I\.he:oricuin
P. PauJi.
J. Coi.», c.i hoc loco j quoniam fe ipfum prxdicarc compcllitur, hancllbi vclutg
in fipieniiara tribuens,quam fapienter dicit , quamquc cloqucnter ?
fcd comcs fapientiar,dux cloqiientiiciUam fcqucns, ik i(hm pr^ccc
deiis , tk fequentcm non rcfpucns . Iterum dico.inquit, nc quis mc
exiriimet infipicntem efle txc. Qjianta fapientiailU dicVaHntvi-
dcnt vigilantes . (Vuanta vcro eloquentix concurrerint fiumina,&
qui itertit.aduertit. Porro autem qui nouit,agnofcitquodca cacfa,
quar,commata,graeci vocant,&inembra,<5v: circumiius, cum deccn-
tifsima varietate interponerentur,totam fpcciem dic^ionis , <Sc quafi
cius vuhum quo ctiam in docli delec>antur,moueiiru»cjj fcccrunt.
Nam vndc cocpimushunclocum infererc,circumitus funi, Primus Vi
minimus,hoc cft bimembris,minus emm quam duo mcrabra circu-
mitushabercnonpoflunt,plura veropofl^unt: ergo illc primusell,
iterumdico, ncquismeexillimetinfipientem elTc. Scquituraluis
tnmembris,ahoqum,vcluti inlipientem fufcipitcmc, vtegoraodi-
cum quidgloricr . Tcriius qui fequitur membra habet quatuor.
MVf*«««W>*M«B«
•^^immimmrmm
Quod
Pars prima;
ip
Ciuoclloquor,iionloquorfecundumDcum, fedquaiiin (tultitia»
in hac fubRantia gloriac. Qj^iartus , duo habet. Quandoquidcn»
niultiglorianturfecundum carnem, &cgo gloriabor. Et quintu»
habetduo.hbentcr enim fuihnetis infipientcs, fum fitis ipfi fa-
pienrcs . Etiam fextus bjmembris eft, Toleratis cnim , fi quis vos in
feruitcmredigit. Sequunturtriacxfa, fiquisdcuorat, fi quisacci-
pit,liquisextollitur. Deindc tnamembra, fi quis in facicm vos cac-
dit,fccuudum ignobilitatcmdieo,quafino$ mfirmati fimus. Addi-
tur trimembris circumitus,In t]^uo autcm quis audet , in infipientia
dico,audeo (Sccgo. Hinciam hngulisquibufquccscfis interrogan-
do pofitis , fingula itidem cxfa refponfionc redduntur, tria tri-
bus . H^brcifuntJ iSccgo. Ifraeiitac funt ? & cgo . Scmen
Abrahar funt ? & cgo . Qiiarro autem cxfo fimili intcrroga-
tionepofito, non alterius cach, fed membrioppofitionc refpondct.
Mmtilri Chri'li funt ? 6c ego,vt mfipiens dico^fupcr cgo . lam cs-
faquatuor fequcnna remota decentifsime interrogationc fundun-
tur : In labonbus plurimum.in carceribusabundantius,in plagisfu
pramodum , inmortibus frcqucnter, Deinde intcrponitur brcuis
circumitus, quoniam fufpenfapronunciationc diftinguendumeft:
A Iuda?isqumquies,vthoc fit vnum mcmbrum, cuiconne<^itural-
tcnim, quadraginta vnaminusacccpi.Indcrediturad ca:fa,<Sc po*
nuntur tria, Tcr virgis cacfusfum , fcmellapidatusfura,tcr naufra-
gium fec! . Scquitur membrum : No(5le , ac dic in profundo raaris
tui. Dcindc, quatuordccim cxfg dcccntifsimo impetu profluunt:
In itincribns fa'pc,pcriculis fluminurn,periculislatroniim, pericu
lis cx gcncrc , pcr iculjs cx gentibus,periculis in ciuitatcpericulis in
dcfcrto, periculis in mari, pcricuhsin falfis fratr)bus,in laborc Sc
rrumnajin vigilijs fxpiu5,in famc (5c fiti,in iciunijsmultis , in frigo
gore,*5cnuditatc . Polt hsc, intcrponit trimembrem circumitum:
prztcr lila quar cxtrinfccus funt,incurfus in mc quotidianus , folici-
tudoomnmm Ecclcfiarum. Ethincduomenibra percundationc,
Qjiisinfirmatur <Sccgonon infirmor? Quis fcancalizatur »5c cgo
non vror? Poftreino.totusifte quafianhelaiislocus, binivmbn cir-
cunmutcnninatur ; fi glonari oportct, in ijs quac infinpitatis meae
runtgloriabor . Quod veropofthunc impetum irterpcfira lana-
tvuncula quodammodorcquiefcit, <Screquiefcere facitaudiiorem,
quid decons,quid delcSlationishabcat, fatis dici non porelK ciini
cnim vnumquodcjj vcrbum emphafinhabeat (Scmagnifice efpuat.
Sequirurenim dicens , Deus &: Parer Domini nofhi lefu Chnfl!
fcir,qui eftbencdiclus jn fa'cula,quodnon mentior.Ac deindcquo-
modopcriclitaiusfucrit, vSc Guomodo euaferit breuifsjme narrat .
Pr;cierea,quis non uideat , quid voluent dicere , 8c ouam fapienter
dixcnt
1%
Oradftcio»
Act. i7.£«Jo
Ad I4.b.i7
%ljetoricA ChrtfiUnA
ilixcricApodolus? Glonatnurincribulationibus, rcicnccsquucn-
bulatiopacienciam operatur,pacicntia auccm probacioncm , pro-
batio vcro fpcm.fpcs auccm non confundic ; quia chartcas Dei diflfu
facftin cordibusnollrisperfpintumfanctum qui datus cilnobis. H
Agnofcitur hic figura quac chmax grafcc.lacinc vcio gradatio cft ap
pellata.cum verba,vclfenfa connecluntur altcrum cx altero fivut
nicextribulationcpaticntiam,expaiicntiaprobationcm, exproba-
tionc fpcin conncxam videmus . Agnofcitur <Sc a lud decus , quo-
niam polt ahqua pronunciationis vocc iingula finira, quar noflri
mcmbra <Sccaffa,Gr.Tciautemcola 5ccommata vocant, fequitur am
bitus fiuc circumitus , quarri pcriodon illi appcllant , cuius mcmbra
fufpenduntur voccdicentis, doncc vltima Hniantur. Longum cft
cacterapcrfequi, vclinalijs fandarum fcripturarura locisiftamon-
ftrarc. Quid fi ctiam figuras locutionis , quar Rhetorica arte tra-
duniur, in ijs faltcm quac de Apoiloli cloquio commemoraui, often
derc noluifTem ? Nonne facihusgraueshominesmc nimium quam
quifquam iludioforum fibi fufficientemputarent ? fed male doclis
homimbus refpondendum fuit,qui noflros au<5torc$ contcmnendos
putant,non quia non habent , fed quia non oftentant eloquentjam.
Vndc nam enim obfccro ludseos qui Daraafcura incolcrcnt, confun
dic? Vndc Graccosidem fupplantauit?Qjiamobremautem Thar
fumrclcgatuseftrNonneidta(flum cll: potteaquam vi dicendi vi-
vlorillecuafit: ficutcum viclosfe illi ferrenon poffent.ad iUiusc.T-
dera inflammati ferrentur ? Aduerfus cos autcm qui ludaifnium fe v
qui in AntiochiaccrpiiTencquibusauxilijspugnauit, difputauitqj.
Rurfus Arcopagita illc fupcrttitiofifsimc ciuitatis ilhus ciuis,nonnc
vnacumvxore, auditatantum Pauli concione illum fequutuseft ?
Eutvchus vero quomodo dc fcneftra dclapfus cfl: ? nonnc pofleaqua
admultam vfcjue noilcm Paulidocentis orationi intentus opcram
dcdit ? Quid vero in Thcfalonica atquc Corintho, quid in Ephefo,
& in ipfa Roma nonnc totos dies cotafque nocles infumit.dum diui
nasfcripturasordinccxponcret? lam quorfum perccnfereopuserfi
difputationcs cas quas cum EpicurciSji^oiciscj; palam habuit? Qjua- * r
mobrcni prartcrea Lycaoncsipfum Mercurium efic fufpicatt furt
Nam quod Barnabara.ac Paulum Deos c([i credcri.nt, id a fignis e
ditisficbat. Quodautem. Paulum Mercurium cfTe vclknt, idnon
iam a fignis , fcd ab cloquentia nafcebatur . Q^anam aucem rc prac
rogatiuam illc vcrc beatus vir inter carterosapoilolos obtinuit?vnde
itcm per vniucrfum tcrrarum orbem multus in omniuni morsaJium
ore vcrfatur ? vndc non apud nos modo , fcd etiam apud luda^os &
gcntilcs inprimis admirationi crt?nonncabepifbolarum faculrate,
ac virtute? Atqneexhisquidemhnuido €onftat,Paulum non me
diocrcm
Parsprtma.
^l
N
M'cijocrem hisrtudijsoperam dedilTc, Tu veroaudi prafcerca,quibu$
ille vcrb^sdifcipulumfuumhorteturj Le£lioni,inqmt, opcramda-
to , exhortationi, dodnnaEr: quarura rerumfru£lumadditcum ait:
Nam fi id fecerisjte ipfum feruabis,& eos qui tc audiunt . Ac rur-
fds ; feruum Domini non oportct pugnare , fcd placidum clTe erga
omnes, propenfum addoccndum,to!erantem malos cummanfuc-
tudinc . Ac progrefsus aitj At tuperfiftcin ijs qux didicifti, <St
quae tibi concrcdita funt,fcicns a quo didiceris , & quod a puero fa
craslitcrasnouens,quxtepofsint eruditum reddcre . Ac rurfus;
omnis fcriptura diuinitus infpirata, vtilis eft ad do«Strinam, ad rcdar
gutionem,adcorre.itionem,adinftitutioncm quac efl in iullitiarvt
inrcger lit D^i homo ad omne opus bonum apparatu* . Audi autem
qu2 ille addat;dum cumTito dcEpifcoporum conllitutionc difierit;
oportet enim, inquit , Epifcopum tenacem efic eius,qui fecundum
dodrinam eftfidelisferraonis,vtpotens fitetiam exhortari per do-
£lrinam,ac contradicentes conuincere . Quid ergo putamus?Nun-
quid contra fc ipfum fentit Apoftolus , qui cum dicat do<i;iorcs ope-
ratione ficri fpintus fan<f>i,ipfe iHis prarcipit quid &quen-iadmodu
doccant ? Ad mtelligendum eft, & hominum officia ipfofando
(piritu largientc in docendis etiam ipfis dociloribus non dcbere ccf-
fare,& tamen nequequiplaiitanteflrealiquid, nequc qui rigat,fed
Deum qui incrcmentum dat .
O
De officio pradicatoris . Cap, X.
QVi vcrodicendonititurpcrfuadcrcquodbonum eft, inhil
horum trium fpernens,vt,fcilicer, doceat,vt deledet, vt flc-
6lat:oret,atqueagat:vtintelljgenter, libcnter,obedieiuerqj
audiatur.Quod cumaptc <5c conucnienter fecent,non immerito
eloqucns dici poteft,&fi noneum fcquaturauditorisaficnfus . Ad
hxcenim tria,idcft,vtdoceat,vt delc£i:et,vt flccieat, ctiam tria illa ,
vidctur voluilfe pertinere idem ipfe Romanac au£lor eioquentia?, cu
itidemdixit. Is igiturerit eloquens, qui poterit parua fubmifse ,
modicatemperate,magnagranditer dicere : tanquam fi adderctilla
etJam tria,5cficexpjicarct vnameandemqucfententiam, dicens. Is
erit igitureloquens,qui vt doceat potent paruafubmifse, vtdele
^et,modicatempe£ate,vtfle^at,magna granditerdicere . Ha?c au
temtriailieficu^t,abcodiclafunt,in caufis forenfibus poflct often-
dere;Iaiftis autem noftriS,quandoquidem omnia, maxime qiiae
^l delocofuperiore popuh'sdicimus,ad hominum falutem, nectempol
.1 rariamfedarternamreferredebemus; vbi etiain cauendus eftster-
i.Tira. 4.C.
Ibt ^.17«
2,Tim.j,4.
i^.t. Pctri.
S. D zo.
1 b.7.i.Tim.
3.4. z.
Chriftjani
oraris fco-
pus.
nusl
l^
TQjctorkx ChriflianA
De rati»«e
coacio»ikii«
»o.brj.
17.
Vcrbi Dei
bucnnato-
risp^vces»
nusinccritus.oiiinutnagnafunc c[U3rdiumus:vrquea(ic6,vc,nec «ic
iplis pccunuri)S rcbus i vcl adquircndiSy vcl araicccadis, parua vide-
ndcbeancquxdodorccclefiaUiCus dicic: (iue (iciUa magnariiuc
parua pecunia . £c camcn cum do>5tQr ide dcbeac rcrum magnarum
c(lcdoctor,nonfcmperdebcteasgrandiCcrdiccrc, fcd fubmifsc cu
aliquid docccur.ccmpcracc cum aliquid Vicupcracur , fcu laudatur .
Cum vero aliquidagendum cft, <^adcos loquimur quihocagcrc
dcbencncc tamen volunc, cunccaquxmagna func, diccndt func
grandicer.ocad fleclendos animoscongruenccr. Eccalis quidcm clo
quentia, afapientcprolaca,o.nni dulcorcmcllisda ci^relt: dc qua
in Ecclciiatt.fcribiiur: fipiens in vcrbisfc iofum amabilem rcddic;
vtigicur,parceslaudacxelr)qaenci^ quisanequacur.nccerTc elt varu
illa fcictiarum fupcllc<ftile de qua fupcrius diximus conltipatus exi-
(tat^idqsin Proucrb. Salomon prafjnonuit.inquiens: (tude fapicn-
liar,vipofsisdigneproferre fermonem. Q^iafenicciaconcemptibi-
lemaUeritfacundiam, nili fcientia,»5c fapientia fucritondita. Hoc
idcm vasele»5tionis Paulus iumad Timoth. c. 6. agensdc Etclefia-
fticadifciplina ; uerbi Dci buccinatocisduasefTcait, parccs, r<ili-
cet,r€linere populum in officio . Et quia hominum alij ahjs aut fub
funcadmonet eorum officium elTe, obedire, Jc reucrciitum cxhibe-
redominis,nontantumfidclibus,fedetiam intidelibus. Ali} prx-
. !funt,&quiaplcrunquefuncdiuitesmonetcos,Pnmum,dmitiasno
^'"""'^^'' affe^tarc.Namqui uoluntdiuitcs fieri,incidunt in tcntationem , !k
tar dcfide-^^lJM^^qaeumdiaboIi, c^deiideriamultainutilia, quar mcrgunt ho-
i.J$. mines in interitum. Deinde, fi honefto modo contingant, quomo
do ei< fit utendum, ne fcilicet, fpcrent in mcerto diuitiarum, (t6. ftu
deant diuitcs fieri in bonis opcribus . Vcriulquc vcro generis homi
ncs varijs diftmguntur conditionibus , Oic quaiitatibus , qui
bus tripliccm fcnbit regulam . Primamfugerecupidiiatetn,quac
radix omnium ell maloruni . Secundam fe<i^ari luftitiam , pietatem,
fidem , charitatem , patientiam , & manfuetudinem . Tertiam per-
fiftcrc in vocatione,ad quam quifquc vocatus cft . Deinde fanam dc
bct tuerido«5trinam, cuiusrei fumma quatuor conftat pracceptis:
Prim6,inanesfugiantqua?ltioncs, k5c pugnas verborum , ex qui-
bus oriuntur inuidix , contentioncs , blafphemia? , fufpicioncs ma-
lar ,coniurationcshominumfeditioforum. Sccund6,mandatu Dci
fcrucnt, fineniacula, irreprchciifibilc , vfque inaducntum Domi-
ninoftrilefu Chitli . Tcrtio, dcpofitum ,hocc(t,dowtririam ab A-
poftolb traditam cuftodiant.Quario prophanas dcuitcnt vocum no
uitatcs,s!?f oppofitioncs falfi nominis fcicn^i,T,qua quida promittcn
tes, circa fidcm cxcidcrunt . Fatcor ergo: hommum mcns hodic dc
prauata,quinimmo ^ penitus obcaccatacft:adc6, vtfrondcsprofru
R
San« doftri
Qjr tuicio 4.
conftat prac-
ccpcis.
T
V
Parsprima.
ss
X
L
ftucapiant, &fumopafcantur,duip fc igncappropinquarcpuiant;
Hoc dl: ccrtc illud tcmpus,quod Arcanoruni Dci conkius Paul. ad
Tiraoth. pracfignabat,cumpoetarumfabuIas,acfigmcnta , pro vcri-
tatc,acfana dodrina fidclcs acccpturas in fpiritu dcplorabat : dum
ait.vcnict crg« tcmpus quo fanam doftrinam non fulbncbunt , fed
a vcritate quidcra auditum aucrtent,ad fabulas autem conuertcn-
tur,6cc.
».c.4t.j.
Breutm totius facra fcrtpturx exuberantiam concwrandiq^medum
continens . Cap. X l .
INucntioncm primaria Rhetoriccs partcm facra fcriptura abunda
tiffimc fuppeditabit , quc mcnto thelauro cuipiam confcrtur :
nara ficut cx illo quifquis vcl paruum fru^flum capercvaletnaul
tas fibiparatdiuitias, ita <Sc cxfacra fcnptura ctiamin breuidiilio-
ncvariamfcntentiarum vini ^Sc inexphcabjlcs diuitiashaurirehcct.
Spiritum nanquc Sanclum , dum facras diitaret literas , omnis & x-
taiis 5c conditionisbominum fingularem habuifie rationcm ,atque
co di<flanrc , qu^cad falutem fumnectfTaria , ficpcrfcripta efleom-
nia, vttantum quifqueexearum lc«5lioncfru»51u5, & vtihtatis hau
rire pofTctjquantum impigcr (!>c induflriusleclor ipfe vellet. Vnde
D. Hiero.inprooemio fuperpfal. au,QjJidhicron inucniturquod
faciatad vtihtatem,autada:dificationem humanigcnens, conditio-
nis,fcxus,.ietatis? Habet enim infans quod la<5let: puer quod laudet:
adolefcens quod corrigat:iuucnis quod fequatur : fenior quod pre«
cetur . Hic difcet foemina pudicitiam: pupilli inuenient pietatem:
viduac iudicem:pciupercs protcdorem:aduen.T cuflodera . Hic inuc-
nientreges quod audiant; iudicesquod timeant.Harctriflcm confo
latur : laetum temperat:iratum mitigat:paupercm recreat : diuitem ,
vtfe agnofcat,incrcpat: omnibus fe fufcipientibus aptamcdicamcn
ta tnbuit,HCcpcccatorem defpicit ; fed remedium ei per pcrniten-
tiam ingcrit . Poflhxc Deus oflcnditur, fimulacra irridentur, fides
aireritur,perfidia repudiatur,iu(btia ingrcditur,prohibetur iniqui-
tas,mifcricordialaudatur, crudclitas abdicatur, vcritas rcquiritur,
mcndacium damnatur,dolusaccuf3tur, prxdicatur pocnitentia,pax
fequenda promittitur:& quod in his omnibus eft excellentius Chri
Itifacramentalaudantur. HaecHiero. In eatandem,vr,Fu]gentius
docet , cft quod omni a^tati congruar,ibi quod omni prcfcfsioni con
ueniat,dumniodo,qui legitfcripiurascum ad eas perfcrutandas ac-
cefrerit,illud apollolicum cogitare ron ce(Tet,fcicntia inf]ar,charitas
a^dificat. Etficnon folum thefauro fimiliafuntdiuma cloquia, fed
E fonti!
Sacrarcript.
theiauroco"
crcur
Epilreusto
tius S. lcrip.
mexpiicabi
le dojftrina
contincK*,
S.1C fcnpt.tS
Do:\T\n3%
<\ux id diui
nitatcm atci
nct qua hu-
manas fcicn
cntias conti
itec.
^4
^hetoricA ChrtflianA
Oratiocx fa
Cff (crip.tlie
faure locu
pletanda .
Eloijiientia
famulatur
fapiemiac.
Eloqucndi
• bfcruatio.
fonti quoque lagis percnnibufq; fcaturienti flucntis . Inhis,vt,vni
coconcludam verbo, totius PhilofophiacratiopertraiSlatur. Naiu-
ralisin Gcnefidcformationecreaturieinqua cxprimitur quomo-
dofa^lafuatcoelum, marc.tcrra, «5c quemadmodum mundus ifte
fit conftitutus. MyfticamLeuitico,inquo comprchenditur facer
dotalcmyfterium. Moralis in Deuteronomio, in quofccundum
legis pracccptum , vita humana formatur . Vndc & Salomonis tres
hbrijcx plurimis videnturele«5li. Ecclcfiaftes,dcnaturahbus, Can
tic3canticorum,dcmyflJcis, Proucrbia,de Moralibus. Summo igi
tur ftudiocniCcndumen: concionatori , vtcx indeficienti facrarum
fcripturarum thefauro fuamorationemlocupletarc curet. Fruftra g
enim (vt inquitlobj honroaperitos fuum,&:abfquc fcientia,verba
multiplicat. Nec id ipfum gentiles vcteres, qui eloquentiac ftudia
miro cuderunt ingenio, negari vidcntur. Quippc arbitrati funt,
Eioqucntiam non deL crc ludicari.atq; laudari verborum folo fplen
dorcfcd fecundutn grauifsimas fentcntias a vcra fapientia fapienter
clicitas,utexplicarchccbir,&:excnjpligratiadixerim, inconficien-
do diadematc,fiuc annulo, abfcjue proportione longe plus conferrc
videtur,qui carbunculum,qui gemmas , qui aurum offert,quam ar-
tifex,qui modo ea auro ligat,forinamcjue fimpHccm adijcit . Omnis
itaque rcfcrta oratio gcmniis fapientia: &: fententiarum ponderc
proficit , non folis vcrborum flofculis ; parum ergo fubflantia: , vcl
virtutis,aut folidae pulcritudims orationiadfcrre vidctur, qui folum
Rhetorica:, & Eloquentiar vacat.ucluti qui nuda,cx alicna , praetio-
facjue matcria,ucrba ligat,qui vero non mcndicando, fcd fua diffun
dendo,prciiofioraminiftrat,longc plusconfcrrcuifus erit. Famula-
tur iracjuc tcfte D. Aug. Eloquenria,fapienti>,ncc mirum ut Hicro.
ait. Admagnumoratorcmrfiproptercloquijucnuftatcm, & dicen
di ornatum,fapicntiautdominaeautatur; & aliquando dc ancilla
atque capciua , proptcr cius ucnuftatcm honorata inccdat,quamdiu
dominamfcquiturrfitquecontcntibiiis, cum folaabfquc dominar j)
fplcndorcprodirc , & placerc geftit . Poftrem6,audi quid Aug.di-
cat; Aitcnim,c|uiaEloquentiac folum uacantes minimc ingcniofi
habcntur.*Qjiidenim(inquir)prodeftclauisaurca,fi aperirc non
poteft? AutquidobcftIignea,fipoteft ?Etharcqaidcm dc inucn-
tionc fufficiant . Inucntisrcbus easin ordincm diftnbuerc debct,
namdum quidamdidisprudcntibusftultJtiaruerba mifcent: quia
ftultitiaabaudicntcdcfpicitur,etiamprudentianontenetur. Et ora
tiocarcnshacuirtutctumultucturncccneeft, <!<c finc reaore flui-
tct >neccohacfcatfibi,raultarepetat, multatranfcat, uelut nodein
ignotis locis errans : ncc initio, nce fine prafpofito,cafum potius qua ' g
confilium fequatur. Elocutioncm, quar tres in fc rcs dcbcr habcrc, 1
clcgan-
H
Pars prims.
i5
eliegantiani) conipo(icionemf 6cdignitateni:itaoptimea(requeturri
diligenter vcrfetur in iftorum literis facris » quos nobis erudicndis ,
6c ab Koc fxculo prauo in bcatum fieoilum transferendis, prouiden
tiadiuiuaprouidit: inquibus non ea folum magnifacienda , qux
funthis vinscumoratoribus gentilium Poctifuc communia» fcd
admirandapotiuS)quodi(lano(lra cloquentia ita vHfunt per alte-
ram quandam cloqucntiam fuam, vt ncc cis dc eHct, ncc emineret in
ei$>quia eam nec improbari ab illis,ncc oftentari oportcbat:quorum
altcrum ficret (i vitarctur, altcrum putari po(rct,(i facilc agnofccre-
tur. Etinquibusfortclocisagnofciturado£lis,talc$ rcs dicuntur,
vt vcrba quibus dicuntur,non a dicentc adhibita,fed ipfis rcbus ve
lut fpontc fubiunila vidcantur : quafi fapicmiam dc domo fua , id
cft,pctftorc fapientis proccdcrc inteUigas,& tanquam infcpara-
bilcm famulam,etiara non vocatam fcqui cloqucntiam • Mcmoria
cll omniura fcientiarum veluti rcccptaculum dc qua dii^um cft Thc
faurus dcfidcrabilis requicfcit in orc fapientis , Hultus autem glutit
illud . Hanc fcriptura facra per ventrcm pecoris adumbrat : quia in
lcge iramunda di^a funt animalia quaenon ruminant,qu^ autem ru
minant munda diSt^ funt. Kuminatio enim pertinet ad cos qui co-
gitant,(3cpo(tea quodaudierint,6ctcnuerintproferunt. Itaquein-
primisexerccndae(l,quoniam finc ea,ratio,necad incognitaprocc-
dere,nec cognitorum fcientiam retinere potc(t . Pronunciatio vc-
ro, inquavfus antecedentium partium potifsimum confpiciturin
eo coniiftit» vtquod oportct, & quemadmodum oportct dicatur:
quod praccipuc facit Deus,in cuius manu fumus, 6c nos, & fermoncs
nodri. Orandus itaquc Deus doiftori Ecclcfiaftico ante concioncm ,
vt orado pro fe,ac pro illis quos eft allocuturus,fit orator , antcquam
di<Slor . Te(te cnim D. Hiero.qux bene fcimus,bcne & loquimur .
Ea autem bene fcimus,qux diu multumqi cum animo noftro trawla-
uimus,in eifque penctrandis aciem mentis infiximus.vt enim difci-
plina venatoribus eft,accipitres ad inuadendamprscdam inedia prac-
pararcrita fe ad hanc fpiritualem animarum venationcm(de qua Do
minus apud lerem.meminit) compofitis animia(Fe6libus,p rarparari
dcbet orator. Ita,vt ea nowie quac concionis diem antccedit, in ora-
tionc pcrfeueret,fuppliciter illii obfccrans » qui fapientiae au6lor &
gubcrnatoreft:in cuius[manu fumus <Scnos,& fermoncsnoftri: il-
lum inquamrquilinguas infantium difcrtasfacit,vt foelicitcr fermo
nis fui curfum ad norainis fui gloriam dirigat,& fibi quidem purita-
tcm intcntionis , auditoribus autcm proficicndi ftudium clcmcntcr
impertiatur . Sequenti vero die,facra dominici corporis 8c fangui-
nis myfteria,quanta potuerit animi fubmiffione aiquc dcuotjone
celebrct:dctque operam,vt deuotionis calorem , qucm exfacra cclc-
E 1 bratione
i|uoa>odo
quiif iScqt»
CMr.
Memori^ c^
dderatio •
PrenSciati»
^uid.
Orocoris
Chriftiani
debit» prx-
paratio.
j^
TiJoetoricA Chrifliam
tVcrbo
riofa i;
:fti
TJgatio quitu
Jjroccac .
!lib.5.inftit.
llib. I. de in-
'lcenc.
bratione (domino afpirantc) c6cq)crit,fccum ad fuggcftura deferat.
Ipfa hord,iani vt dicat accedcntCjpriufquam cxcrat profercntera lin
guam,adDeumIeuetanmiamruicntem, vt eruclet auod biberit,
vcl quod iinpleucritfundat . Cum enim dc vna quaquercquae fe-
cundum fidem,dcIedanonemq; iractanda funt.multa (int quac dica
tur , 6c multi modi quibus dicantur,ab eis qui hoc fciuntrquis nouit
quid ad prafenstempus, vclnobisdiccrc,velper nos cxpediataudi
ri, nili qui cordaomnium videt? C^uoniam vtrcrum fcrcomnium,
ic.^t.-facr.^ eciam fcriptura; cll; varia matcria, vtiofcrius demoallra*
bimas.
De honefiatc Vr^dicatorum» Cap. XI U
SEd certc hrc ars plurimos fallit,dum fuos fcc^atorci > dicerc non
fciredoccc, inllruit dulcitcr verba carperc, non vtilitcr fapc-
r,, cuj ^^ ' Et dum vcrborura fuauitas qu^ritur, vera rcrum fapicntia
amittitur, atque utinam tantuseirct hodichominumlaboradrc»Stc
beatcquc viucndum , quatus ad ornatc bcnc politcquc dicendum .
HincFinnianus Laclantius, vtinammulti tam benc facercnt,qua
benc loqui videntur . Addc , quia plcriquc ea utuntur non ad falu
tcm fcd ad perniciem . Quod non modo virtutis non cft , fed inhu-
manitatis omnem humanitatcm rcpcllentis. Nam quid eft tam inhu
manum (dicenle Ciceronc) quam eloqucntiani a natura ad falutem
hominum l>c confcruationcm datam , ad bonorum pcllem pcrnici-
cmquc conucrtcrc ? Qj^iid itcm cft (tcftc Grcg. fup. Ezcch. <Sc cano
nizatur d. ^'o. c. quid cll:) hoc quod prophcta: laccnti dicitur fta fu-
prapedcstuos & loquartecum; qui cnimiaccnti loqucbatur, cur
ilatim promittit fe loquuturum?fcd fcicndum cft quia alia funt^qu^
lacentcs, aliaquacftantesaudircdcbcmus:iaccntienim dicitur, vt
furgat, ftatim autcmprscipitur vtadprxdicationcm proficifci dc-
beat; adhucenim vobisin infirmitatisconfufionc iacentibus prx-
beri non dcbet auiloritas prardicationis ; fcd cum iam in bono furgi
mus quum lam rede ftare c^pcnmus, dignum cft rt ad lucrandos a-
lios in praedicitione mitti dcbeamus . ftans crgo prophcta vifioncm
fpiritualem vidit «Sccccidi. Cadens vcro admonitionis vcrba fufci-
pit , vt furgcret : furgens autcm prsccptum audiuit vt pr.Tdicarct .
Namfquiadhuccxfuperbix verticeftamus cum iam dc artcrnitatis
timorealiquid fentirecxperimus : Dignum cft; vt adpccnitcntiam
acccdamus . & dum infirmitatcs noftras fubtilitcr agnofcentcs humi
literiaccmusperdiumi verbi confolationcm ad fortiora opcra rc-
furgamus Illc vbercs prardicationis fru£tu$ colligit,qui femina boiiij
opcrationis prscmittit. Na loqucndi auftoritas pcrditur,quando uox ■
K
M
N
opcro
mmmimmm^
o
R
Pars prtma
37
Ltb.^.ci.
P«r «raata
locudo pa-a,
rum cofcrul
hb.i.
opercnon adiuuatur , vitaprxdicantiunifonare <Scardcre debct. Ar
dcrc dcfidcrio, fonarc verbo. Aesergo candenscft pracdicatio ac-
cenfa : fed dc candenti arre fcintilla: prodcunt : quia de corum exhor
taiionibus vcrba flamantia ad aurcs audicntium procedunt . KcdQ
crgo prxdicatorum vcrba fcintillx appcllata func ; quia cos quos in
cordc tctigcrint incendunt . Simplex enim vcritas , Ck rcc^a , fplen-
dorcaut vcrborum lcnocinio no cgct ; quinimmo ( vt Qj^iind.ait )
fufpctSa cll cura ornatur, fingerc nefcit. Et parum poft,quomodo in
quir.fabricabit figmcntum , qui vix cliquatum dcpromit fermone ?
Ipfa vcr6pcrornataIocutio,pliisproferrc quam confcrrcfolet,vt ye
rum fit quod quidam fapiens ait,quia garrulofa dicendi fcftiuitas in
ftar vaforum inanium plus fonat quam valct,mukumq; habet inani
tatis,(3cvacui.ldqucScncca non negauit,dum in Declamationibus
ait,quiarar6 hGccintcrfc cocunt, vt eadem vox fitdulcis,<Scfolida.
Scdhocabufullhetoriccstantum odi) atquc inuidiac fufcepit elo-
qucntia , vt homincs ingcniofifsimi quafi cx aliqua turbida tcmpc-
ftate m portii,fic ex feditiofa, &tumulruofa vita fe in ftudiu aliquod
tradcrent quictum.Itidem *ScDidmius ad Alcxandrii Artem,inquir
bcneloqucndin6difamus,nccfacundix Rhetoricorum, oratoruq
opcram damus.-cuius officium eftfabulantes fcrmonibus figmcnta-
re mendacia <k innoccnti.x fidcm confcrre criminibus : qui dum pu-
tant fc alien.T laudis frudum per iniquam viiSloriam rapuifTc , nefci
unt fe fu^ corifciennacpcrdidiflc nitorem. vt rc<^e experiantur iUud
La^antij;(iuiamultisfuaetia facundiamortiferaeft.Sed velutipfa
artificiofa dicedi ars fuos alumnos decipit,fic <Sc ab eis fali itur,pareq) JFaci»dia qui
ei vitupcrij vitcrcdduntjdii EloqucntiarautRhctoris falfo nominc mortifcrifit
gloriantur,camqj tanto fccdius dcturpanr,quant6 miiius uUam partc
Eloquentia: attigcrunt. (Vnippcnominari eloqucntesdelc<SlaDtur,
qui non du loqui incepcrunt,nec dicerc didicerunt. Eft cnim inoder
norum hommum ingcns iiumcrus,qui in co fe veros Rhctores perfc
cto5,aque facundos oratorcs euafiiTc putant,fi poft pauculas quibus
infudarunt Graramaticx literas poftergatis cactcns prarclaris fcienti js
qux ipfam cloquentiam nc dum illuftrant , fcd conficiunt , iilico fa-
cundiac ftudijs fc dcdant,librofq; Ciccronis «ScQ^iniil. perlcgant.
Longc certcalitcridcm Ciccro, hodicrna dcplorans tcmporainco
libro fentiebar.qucm dc Oratorc ad Qjiincl. Frarrcm edidit . Lon-
gc fccus <Sc ipfe Quincl.cum dc Oraroris inftitutionc agerct. Raruiri
cnim aut nu lum tatctur optimum ofle ea actatc oratorcm . Sed meo
quidcm animo,nihilominus eloqucnriae ftudendum e(h<Sc fi ea qui-
dam,(Scpnuatim 5cpubliceabuturur;fede6quidem vehcmentius,
nc mali magno cum detrimeiito bonorum, Sc comuni omnium per-
nicie plurimii pofsintrcu pr.Tfcriim hoc vnu fit,quod ad omneis res,
Lib.i. infttt.
li.i.deOrac;
Lib.i.c-i.
3
"R^etoricA ChrtHUm
- I
Q_ui eprre
jmpler man
ilataDei pr;
dicatoi wno
gae nneretar
Luc. 14.
x.Tiin.4.
«!k priuatai, «!k publicas maxime pcrcineac : hoc tuta , hoc honeda »
hoc iilu(lris,hoc eodem vita iucunda fiat . Nam hmc ad Rcmp.plu-
rima commoda veniunt,(i moderatrix omnium rerum prxfto cft fa
pientit . Hmc ad ipfos,qui eam adcpti funt laus , honor , dignitas ,
confluit;hinc amicis quoque corum certif(imum,ac tutiffimum
prxfidium comparatur. Sedinprimisanimaducrtendumhabcre,vt
przdiximus,quantacunqucgranditatedi«^ionis maius pondus vita
docentis . Abundant enim qui malx vitac fu^ dcfcnlionem ex iplis
fuis pracpo(itis,& dovtoribus quzrunt,rcfpandente$ corde fuo , aut
etiam ad hoc crumpunt ore diccntes . Q^od mihi prarcipis , cur ip
fe non facis ? Ita fit,vt eum non obedientcr audiant j qui fe , ipfe no
audit , & Dci verbum quod eis pr3cdicatur,fimul cum ipfo prscdica-
torecontemnant. Quamobrcm tmtinnabiila quorum antea men-
tionem fecimus,aptc veftimcntis faccrdoiis dckribuntur infcrta .
Vcftimcnta cnim facerdotis,quid aliud, qu^m rc<fta opcra debcmus
accipcrc ? prophcta atteftante , qui ait.-Saccrdotes tui induantur iu-
ftitiam . Veftimcntis itaquc illius tintinabula inhacrcnt, vt vitae via
cumlinguae fonitu ipfa quoque bona opera dament facerdotis.Hoc
idcmpertunicamitalarcminnuebatur, illa cnim (ignificatin faccr-
dotibus , nihil a virtute a capite vfque ad talos nudum , ac vacuum
c(Te debere . Cacterum fapientia prxfcrtim opus, vt attcndat cum fe
ad loqucndum pracparat,fub quanto cautclae ftudio eloquitur , nc fi
inordinatcadloquendum rapitur, erroris vulncreaudicntium cor-
da feriantur, & cum foriafre fapicns vidcri defiderat, vnitati ? compa
gcminfipicnierabfcindat. Hinc nanque veritas dicit, Habetcfal
in vobis , & paccm habctc intcr vos . Per fal quippc verbi fapien-
tia dcfignatur . Deniquc Apoftolus fcribcns ad Timoth. cum dixif-
fctj Nemoadolcfcentiam tuamcontcmnat: fubiccit.vndc nonco-
tcmncrctur , atq; ait , fed forma cfto fidelium in fcrinonc,in conucr
fatione,in dilc(fiione,in fidc, in caftitatc . Vndc Grcg. fupcr Ezcc
Pr^dicatoris vita,fempcr debct in alto fixa pcrmancrc,tum vt ab om
nibui vidcatur,cum vtmore narium difccrnat fctores vitiorum odo-
rcsquc uirtutum .
QuA tenus le£l'to facrdfcripturd licleftajiis nectfiaru, Cap. XllU
CVm prardicatio uerbi Dex res magna fit,& funilio prophcrica,
•ntc omnia ecdefiaftis lcx Dc\ pcrpctuo cuolucnda cft , nam
cum uita humana diabolicis machinationibus,tcntation is ue-
hcmcntia, (5c ignorantiar caligincquibus aniiquus illc hoftis mcntcs
noftras oppugnare non ceflat^pcrpctuo infcftetur : Dcus cle^oruiTi
ncccfsitaticonfulcrciiolcns,ad confirmationem , luftrationcm , &
animorum dircdioncm ad ucritatcm , fui ipfius cognitionem
nobii
Parsfrima,
S^
nobis indulfit , & primum quidem per lcgem & prophetas, dcindc Hcfc. i
& per unigenitum filium fuum , dominum & faluatorem noftrum
lefum Chriilum quantunquidem noftra capit infirmitas. Nam bo
nuscumfitDeusomnisbonilargitorefl:non muydiae aut pertur
bationicuipiam obnoxius . Vt jgituromnium rcrum confcius, &
quodcunque conducibilc cft prouidens ; quodcunquc cxpcdit no-
bisagnofccrc ipfereuelauit rquorumautcm pondusferrc non vale
mus iila filentio occuluit. quare in dubijs & caufis ecclefiafticis de-
finicndisrecurrendumeftrprimoadfcriptanoui vcl vcteris tefta-
mcnti . Secundo , ad canones apoftolorum <Sc conciiiorum . Tcrtso
ad dccrcta ik decretales epiftolas Romanorum pontificum . Qjiarto
ad dicla fan^Storum patrum . Quinto ad exempla fandlorum . Si au
tem nec hoc modo veritas inuenitur , congregandi f unt fapientes &
inuocandum diuinum auxilium : tunc enim quid agendum fit, do-
minus reuelabit , iuxta illud : ubi fuerint duo vel tres congregati m
nomincmeo, ibiinmedioillorumfum . Oportct etiam faniim dc
fcnpturis diuinis haberc iudicmm,quod continetur his fere qmnqj
vclutireguiis.Primanonfinecaufatam falubri vigiiantia, canon
CaiiGeqtto-
modo defi'l
nicndjr. '
Nota Taldc.
Matt. 17;
Ad iudican
dii redcre-J
ul*, Nota.;
Aug. hb.z,
ccclefiafticusconftitutus eft, adquem certi prophetarum , & apo-
ftolorumhbripcrtincnt,qtio5omnin® iudicarc nonaudemus, &fe
cundumquosde calterisliterisuelfideliiim, uCl infidelium liberc
iudicemu5.Secundaregula:Nouum & uetusteftamcntum rccipi confil. Cre-
musin illolibrorumnumero, qucmfan^ilaeEcclcfinf tradit auclori-lrc».c.3i
ta$ Aug. ferm. 191. detcmporc. Tertia regula: Po;uitenimficri,ut
apoftoli , vcl cuangclifl^ fpiritu fan«flo replcti , fciucrint quid affu-
mendum cxillisefretfcripturis, quiduc refutandum : nobis autcm
noncft abfquepcriculo, aliquid tale prxfumere, quibusnon cft . ^
tantafpirilttsabundantia.Quartareeula; vndc cuan^elium apud P""'*-!." J'^'^
nos efle docct hcclcha, non hominum eorum tolum qui nunc iuntL^t,ca, circa
chriftiani.ScdEcclefiaillaquacMatth. temporibus, ad hoc ufquc
lempus certa fucccffionum ferie dedaratur. Etiam fi habercmus
apud nos uerorura Euangcliflarum codiccs defcriptosfuisipforum
manibus,illosnon alioargumcnto cognofccremus talesefTe , quam
cx Ecclefiarum fibi inuicem fuccedcntium teftimonio . Quod fanc
teftimonium cflfpiritusfan£ti loquentisin Dei Ecdefijs (Scprophc-
tu . Q,uinta regula : Tenebit igitur vnufquifque hunc modum in
fcripiuris canonicis,utcasquxab omnibusaccipiuntur Ecclefijs ca
tholicis,pr2cponat eis,quas qusedam non accipmnt . In cis uerdriu^
»on accipiuntur ab omnibus , praeponat cas,quas plures grauiorefq;
accipiunt,cis, quas pa\>ciores minorifque au^oritatis Ecclefiae te
ncnt: Siautemaliasinucnentapluribus,alias agrauioribus habe-
ri.quanquam hoc inucnirc non porfit,acquaIis tamcn autfltoritatis eas
haben
11 n€ cum clc
pocrypho-
recitariom-
ui ioqui-
cur.
Aug.if.cofi.
l-"auiiu. «!''■
iu.c.i.&4
40
TihetoricA Chripiani
Sxni. »0.
nis xnatcria
Dc fi/Tficio
prardicaroris
Chriftiani,
Ica.70.b.ii'
ira.40. c. I I.
E7.e.54C.'3.
habendasputo. Aug. Jib.z. deDocl. Chnft. c. 8. Saluator tamcn
luTitclarc «Scciidinftc.vtpraErccptalcgijdiuinstaDco pcrMoyfcn
populo Hcbraico datar, a nobis itidcm feruarcnturjcum inquit, unu
Deum colito. Nulliusanimaliscffigicmcolito. Pcr Dci nomcn
haud fruur.i deicrabis . Fcftos dicspic 6c ritc c-lebrato . Parcntcs
vcnerare. Hominemncoccidcris. Adultehumfugc. Furtumno
feccris . NiUlicnum concupiuctis. Nccfalfum dixcris tcftimoni-
um . Q^x cfTet verbi Dei buccinatoristotius prardicationis matc-
ria , vndc clt concionandi mos natus cx ipfa fiquidcm facra fcriptu-
ra. Moyfesenimpofleaprimushabitaconcionc, populum dceiuf-
modi prarcepiis <^ lcge Dci docuit,cumque pcr harc ad benc bcatcqj
Viucndum inllituit. loannes Baptilta cxjn jn defenis ludeac locis
concionatus cft: concionatiis & faluator noftcr, ciufquc muncris
obeundi negotium Apoltolis mandauit, dicens : Ite in mijdum uni
uerfum (5c pr.Tdicatceuangclium omni crcaturne. Prardicator autera
diciturrpracco verbi diuini^qucm cundcm fcripturap facrac mihtem,
vinitorcm , boucm , aratorcm , feminatorem , archite<flum tcmpli ,
«^ portremo paftorem vocant . Idq^e ultimum ipfc Chriltus fibi v-
fnrpauit, cumait, Egofum paflor bonus, vt fupra cxpofuimus.
Idemhocofficium Petro ob dileclionis vchementiam primumde-
nnndauit , intcrroga'ns, Petreamasmc ? Q^ii cumfeamare proti-
nusrefpondi(ret,audm!t. Sidiligesmcpafce oucsmeas. Vnde ,
omnes , quotquot pafcendi curam habcnt : quod inflru£lionis vcr-
bo , (!kfacramentoru;n mini{lerioabfo!uitur,palloris nomine infi-
gniuniur . (^iamobrem nnte omnia rcquintur , vt dmina prarcepta
nosipli amemus, in hifquc immoremur,ncc]ue limites ab x-terna
voluntatedcfinitostraafilientes , nequc diuinam,ullaex parte, tra-
ditionem quam in fcriptura ipfa fancia & cius catholicis fcriptori-
bus inuenimus , tranfgredientcs .
D« modo aUegandi vtTiufqii'! iuris au^oritstes, Caf. XI lll-
QVum in fupcrioribus dilTcruerimus rationc lcgendi (5cfacra
allegandi fcripturam,nobis non dencgandam eile itidcm
puro laudabile illam vtriufqj luns allegandi etia pra^rogati
(iuo:-at<in |up.iii, quxfingulariquadain gratiarum bcneficioconcclTa cft, his,
T.riuique --L-.m ^^j .nrulumcunQuc opcrac in cuoluendis lcecndifquc hniusfa-
Tij lcieiui.;.i! '. ^ r *■ 1 t r 1
cuitatismonumentis mlumunr, quibus cx alicnis munincos licet
efic thcfauris: maxime relc^lor lUidiofus in hoc no(ho fraudctur
libro, ncqjdefiderccur ineo aliquid ab his,qui concionibus, \t€i\o
nibus,ac fcripturis intendunt. Non enim adducor, vt cvedain
tota-n
D
« i
Fars prima.
4'
cum.
DccretUfii»
tatamiurisfacaltatenicnacleare , cutnalijsinterlit , fed haccanno-
iJlre volui , fatius nimirum ratus cii^ito monltrade viam , quam lon
gofermone legentium pias oncrareaures . Graiulor libellum in hu
lUsrcibeneficmmeireconfcriptuiTi. Pernos fuumcuiquefitiudi-
cium , nobis tamcn fatis eritapperui0'e uiairi, cum non lit inftitutu
hicfoli fplcndorcm inferrc . Attento igitur, quodomnis artium,c>c'ortIc» neccr
rcicntiarumprocelTus ordinemin fehabere debet, & propter uitxifjrms in lci
humanaem fufficienriam brcuitatem continere, hunc obferuabi- ^'1**
inusmodunio Primo, librorumin vtroquc iur2,tam Pontificio,
quam Imperatoriojprasaiittam nomina anneclen io caihbcthorum
diuilimicmin finguloslibros. Ueinde,in colibet libro allegandi mo
dum fubmgam, cum exemplorum adiunclione, & abbreuiatuns, vt
ad iura capeffenda iibermanifertctur introitus . lus igitur Pontifi-
ciumfeu Canonicuti, in quatuorlibrisprincipahbus nobisefttra
ditum:Primas ell Decretum,ideft ftatutum quod Papa de confilio
Cardinalium ad nullius tamen confultationem ftatuit, & in fcriptis
rcdegit, vtderefcrip. c. prxfenti. Hicautem, Decrctuin fumjtur
pro nominshbriinx^uofanvlorumpatrum di<Stadefcriptafunr. Dif 'Canon
terta canonc; Nam canonpropric dicitur ftarutumin concilio gc-
nerali, velpruintiali faclumau*!!loriiatePapar, vcl cpjfcoporum .
Decretalis vero epiftola dicitur , q,uam Papa folus , yel dc confilio jDtfcrctaHt
Cardinalium ad confultationcm alicuius refcribit, «?c rcfpondit. j^P'^^'^**
Decrctam itaqueinires diuifum eftpartcsprincipales jquarum priL . ,.
ma iti centum (5c vna diftinclionibus, in qutbus dc ordinationibus, Imfio ^^* ^
promotionibus , dc officijs clcricorum agitur . Ideo quoties allegi
turfitperdiftincliones, QuafquiJem vUeriusfubdiuidiitur in ca-
nones vel capitula,quipropceraiiquorum ipforum prolixitatcm in
tv.'rd'amfubdiuidipo(Tuntin §. (ik§. «pii fi longi fuerint m verficu-
los. Vno autaltero excmploquar cliximusaperiamus; dcvtidrac
Iiusfiar. fciendum , tum qux in decreto, tum qux in alijs coaccrua
ta funt cfTe cx fanctorum oc ant^quorum pat' um di(Stis.Ideo , vt me
feciircin noftrro itincrario fateor hunc feruabis modum :\t prtus
do£lorcin:deindedecretum adiungas, hocmodo : Homo dcrmiens
cum no<SlurnailIuditurpollutione nonpeccat, nifi adfit confcnfus
Ifido. Iib. I. fen. ik canonizatur d 6. c. Noncft pe-ccatum , Ynde
vcrfus .
DurttHtncentum difiinBmes dat c^ *pnam ♦
Triginta caitfas , c^ fex addn tibi Viiifias
Di}iin\it4i$f€ptemf(rtentiai€vnfecrattjuinqm
^u^lonm quarum tibtdeclaro Cratianum ,
Secui}da pars pnncipalis . Quia dc negotijs>quoru quardam funt
ciuiha,.|U^dacriminaha,diftinaacftincaufistriginiafexf!i termix
lode
42
^^etoricAChrtBtanA
to depoeiiicentiatractatu) fcpteindiftmwiionescontincntc. ,ii ve
ro allegatur quod eft in fecunda parte principah ; fic quotaiur : pri-
ma, velfccunda,auttertia <Scc. vfquead tngintafcx, & fubaudi»
caufarquia , vt didum eft , triginta fex continet caufas : poft fubin-
fertquaeftionem i. vel 2.cum vna.q. iimpliciter, quiaqu^libec cau
fa habet fuas qu^ftiones : poftea cap. <i<c § . Si autem quod allegaiur
cftinfecunda partefubdiftincla, ficnotabitur, depoeHi. d. I. vel z.
vfquead/. quiatracVatusiilede poenitentia, qui 33. caufafubq.3.
eiufdcm caufe poniturfolummodofcptemhabet diftindioncs;po-
fteaadditur. c. vel §.
Tertia vero pars qux cft,de cotTTecrationc^In qua agitur de facra-
mentis : quxnecelTariafuntad falutcmrquinque dumtaxat diftin-
£tiones compleclitur : Hoc ordine.prim6,dc Ecclcfiarum confecra-
tioncvnde nomen accepit. Deinde,dc facramento Euchanfti^.Ter
tio de feftiuitatum folemnitatibus 6cc. cuius au«^oritates allegantur
ftc.Deconfe.d.i.vel z.vfquead ^.cu fuiscapitulis &§.vndeuerfus.
Otlige Decretum fi glifcis canonicari
Difttnguit , caufat, paenitet , & conjecrat .
Decretales , eJr Clementina . * ^
LibcrDccrctaliumi Gregorio Papa 9. compofitus eft, qui in v-
nam compilationem redigiprocurauit , per magiftrum Rayraundu
fuumcapellanum, diuerfasdecretales epiftolasprcdcceiTorum fuo-
rum corrigens, <Sc concordans. Quiin quinquc diuiditiirhbros par
tiales. Q^orum quihbct vkerius fubdiuiditurin multos titulos vel
rubricas: &tituhin capitula «Scc. in §. (Schi intcrdumin verficulos.
Tars prior officia creat , Eccleft<xque msnifiros
jfltera dat tefies , ^ c^tera iudtctorum
Tertia de rebus & vita pmfbyterorum
Quintaque de vttijs ^ panis tra^at eorum .
Vclficbrcuius.
ludex tiudicium > clerus » fponfalia , crimen
li<ic tihi deftgnant > quid , quxque yolumina ftgnant,
Dccretahum tamen hbcr, &fextus, & clemcntinar, fcrc codcm
modo allcgantur , perrubricas fcihcer & §. nift quod hbri fexti quo-
tationibusadditurlib. 6. & Cleroentinae additur.Clcm. vt appareat
non eftc in decretalibus quod aJlcgatut fcd in altcro iftorum . £xcm
plum primi c. olim dc reft. fpol. vcl c. placuit 1 6. q. i . Exemplum
fecundi c. indemnitatibus dc ele<fl. lib. 6. Excmplum tertij clera.
Artendentcs dc fta. tQ^. & in clcm. vni.dc confang. Sm affini. clcm.
furio. de homicidijs . Aduerrendum ctiam quod non fcmpcr ^uota
turc. &tunc,idquodfequiturimmediatc^drubricacft principiu c.
Similiter'
M
N
O
Tars prima.
4i
Sirailiter quando eftin clcm. loco c. ponitur clem. i.vel 2. autprinci
pium ipfiusc. 6cficallegaiur,vidclicet:clem. figratiofe.de refcriptis
<5c huiufmodi. ;
tus Ciuile*
lus vcro ciuilc allcgatur communirerpcr.l. Sc %. fub fuisrubricis
Sc fi eftin Codiccprfponiturrubricar.C.cleuatum.Sieft iHDigcftis:
pracponuturduo.ff.Si vero cftin libro Inftitutionum,prJEporitur fic
inlti. quac folum poitrub^^icas §.<Sf verficulum habet:non legcs Exe
pli gratia mft. de iuft. 8i iurc. §.i .Excipiiitur ab hac regula tres libri .
Pnmus eft Codex , in quo quia funt multac audentic^ , quando ta-
lisa,u£tcnticaallegatur . quotatur fic . aucV. videlicetad haec C. de v-
furisyel auit. cafla.C. de fa. fa. ec. Na talis au£lentica cft pofita fub
talirubrica &ficincipit vtfequiiuradiftudautem , Ahus libcrcft
liber Au6tcnticorum,qui allegatur fic in auft. fub rubrica fua & § fo
Iuin:aliquandoponitur,collationeprima,vcl fccunda» vfque ad 9.
quia npuc coHationcshabet .Tertius cft hberdc vfibus feudorii,qui
allegatut per rubricasfuas & c. & § vnura autem notandum:quod li-
cetaliquando.c. vel.l.prafponatur rubricis vel poftponatur,nihiI cft ,
5t hafc de nominibus, diuifiofiibus> &cxempiis librorum legahum
pro nnnc fufficiant . ^
Quid ex his libris omnibtis, ChriWano U^orifit qu£r€ndum, Cap. Xf^.
TN omnibushis(quosmemorauimus)Iibris,timcnt€sDcum, 5c
pietatc man fueti,qu2erunt voluntatem J^ti cuius operis & labo-
, rispriiTia obferuatiocft, noifeiftos libros, &eos quidem euol-
luere, 3cfi nondura ad inteUe<^um,legendo tamen , uel mandarc me
mon^ , vel omnino incognitos non haberc . Deindejilla quae.in eis
apertc pofita funt vel prarccpta uiucndi,uel regulac credendi , foler-
tiusdiligentiufqueinueftigandafunt. Qjaaequanto quifquc plura
inuenir , lanto cft intelligeEtia capacior ; in ijs enim quse aperce in
fcriptura pofita funt , inueniuntur illa oninia , quac continent fidem
morcsquc viuendi, fpem fcilicet atquc chritatem , de quibus faepius
inculcabimus. Tum verofactaquadam familiaritate cum ipfalin-
guadiuinariim fcnptararum, ineaquacobfcura funt aperienda^
difcutienda peragendum eft , vtadobfcurioreslocutionesilluftran-
das , de manifeftioribus fumantur exempla, & quaedam certarumfe
tentiarum teftimonia , dubitationemde incertis auferant. In qua
re mem »ria vaietpluriraum : qua? fi defucrit ^nonpotefthispraecep
tisdari , ldi.o librifan^i, vctcrisfcilicetacnouiteftamcnti: nccno
luris Ponffieij fimplicifermoneconfcrjptifunt, vtnonin fapien
Digcftum .
Inilituca .
Codex,
Auw^entlco»
rum. iib.
Liber Feu-
dotum .
tia uerbi,
Aug.li.t.je
doft. Chrif.
cap.9.
In fcriptura
racra fidet
ipes & Clia»
ritisquomo
do repeiia-
tur»
Libri Santi,
fijDplici ier-
mone con-
fcripii funt.
Ifiiio. li.j.de
fummo bo.
QuiJfarra '
lcript.a Gen
tiliii proplu
tiistiifferac
htcru .
in^.ji
Super Epi.
|*ilRo. lcc.i.
co.i.
I Sicrx fciptu
'Tzeffe<ftii$.
».Tim.3.d.
17.T110.
15.8.4.
Pfal.iig.
ji.f.i^.
Scripturar fa
cr< vdiius.
44
2? hetorfCAChrifltanA
cia vrrbi,fcdin oftcnrionefpiritushomincsadfidcmpcrducfrcntur.
Nam hciiales^iciacuminis verfutia,autRhctoricacartis cloqucntia
cditi circnt , nequaquam putaretur fldts ChnlH in Dci virtutc » sed
in eloquentiarhumanaeargumcntisconfificrc, nec qucnquam crc-
deremusadfidem diuino infpiramincprouocari,fed potius verbo-
rum calhdirate feduci. Omnisnanquefecularisdoclnna fpuman-
Cibu3 verbisrefonans, ac fepcr eloqutntiac turaorera attoilcns per
do<Slrinani fimphccm & humilem Chrifti cuacuara cfl, ficut fcnp-
tum efl: . Nonne ftultam fccit Deus fapicntiam huius mnndi ? C>uid
prode(t mundanis proficcrc do^nViis <Sc inanefccre in diuinis ? cadu
ca fequi figmcta,& coclelba fariidire myftcria? Gaucndiigitur fiint
talcs hbri, 6c proptcr amorem fanclarum fcripturarum vitondi . Gen
tihum dnStaexterius verborum cloquentia nitent, interius vacua
virtutis fapientia manent . Eloqucntia autem facra exterius incorap
ta uerbisapparent, intrinfecusautemmyfteriorura fapientia fulget,
Vnde 6c Apolblu^ Habemus> in^uui theiauruai illum iii vafisfi'
ctihbus. ~ mi^^/fix^-i ^ ; ^ -..") ~ .'^:inf::;
Sacra fcriptura citrfan^a dicatur & de eius efeCiibus* Cap* xyt.
SEd quoniam de fantflitatc fcrfpturff multoties incidit fcrmo non
eritincongruum fcirc cur fanda dicatur. Dicitur autcm facra
fcriptura fancla tripHci ratione : a Spiritu fan^o , a niateria , &
ab cffectu ; Secundum B. ThOifcriptura? facrx cffe(SlUs eft quintu-
plex,fcihcet,docere veritatem,arguerefal(itatcm,eripcrcamalo, in-
ducere ad bonum,& perduccre ad perfe£tum . Hinc Ap6ftolus,om
nis fcriptura diuinitus infpirata vtilis cft ad dccendum , vcl argucn-
dura, ad corripiendum , ad crudiendumin iuIHtia: vtperfcctusfit
homo dei,ad omne opus bonum inftru<i;ius . lit ad Rom. Qii«ecunq;
enim fcnpta funt,ad nolbam do«ftrinam fcripta funt : vt pcr patien-
tiam tk confolationcm fcnpturarum,fpcm habeamus. Htnc eloquiii
Domini ignitum,id eft,igne purgaturh a regio vate dicitur , his ver-
bis.Tgnitumeloquiuro tuum vehementer, & fcruustuus dilexitil-
lud . Proptcrea Ck Deus ipfc apud leremiam ait, Nunquid non^ver
bameafuntquahignis ardensr&quafimallcus conterens petram .
Quac quidem nomina inde fortita cft,quod velut ignis terrena con-
fumit,itaele»ftorum hominum mcntes ab omni corruptionis labc
purget. Q_uamobrem,primariafacracfcnpturac vtilitaseft,perfeda
animorum ad diuina purgatio.Quia nuUus vnquam plene fcriptu-
ras facras intcUiget , qui non aff^cdus fcnbentium inducrit. Et qua-
lcs alfe^^us ? virtutum.quarum rcgina <?c matcr eft ipfc. Deniquc,fe
cundunii
' " ' ' ' II 11 II ^tM.immmfKmmsmimmfmmmtmm «ij — »■
B
D
P^rs prtma .
4^
cundummenruramciiicctionis confequitur magnitudo rcuclatio
nis diuinorum pracceptorum.Acccdere dcniquc debec maximorum
ChriftianscloqucniKTauctorum,6c principum imitatiOjquiex di"
umarum rcrum cura , & contemplaiioncex Chrifti lefu amore , cx
raaximarum deniquc artium fludijs adrairabilcm (ibi faculratcra c6
pararunt. Inter hos excelluerunt Grcgotius , & Eafihus no-
bihfsimumpar amicitix.-qui cloquentiafua luhaniamentifsimi, &
profligatifsimihoftisrehgionisjimpetusomnesfregerunc, Athana-
liusvirfanftifsimus, quemncc fauifsima pcriculorum tempcflas,
ncchumanorumcommodorura aurapotuit vnquam de fuo curfu
demouercquin Arrijimpium,«Scfcclcratumcon]primcrctfurorem.
Chryfoflomus, Ambrofius, Augullinus,Hieron} mus , Cypriar.us ,
qui Rcip. Chriflianar , fuerunt lumina longe clarifsima,. vt ahos qua
plurimos,qui ex Chriftiani nominis cultu, ik facrarum htcrarum ro
durna, diuturnaquc coramentationc magna copia profedi funt,
omittam. Hosigiturtalesactantos viros cathohcos orator imitari
debet . Sic ad difcendum ncceflario duphcitcr ducimur, au£torita-
tcatqiratione. Ahudcflcnira quodinagendo anteponitur.ahud
quod pltirisinappetendoa-flimatur. Qj.iiaergoprincipium fapicn
ti3c cft timor doniini, 5c pcr humihtatem ad fubhmia gradus cfl , in-
ccdathumana ignorantiaperfidem vt mereatur fides vidcrc quod ^^'j-j^*
crcdit. Nambonaf funtmfcnpturismyf^encrum Dci profundita- De d.uinu
tcs,qux ob hoc teguntur,vt vilefcant, ob hoc quaruntur, vt iexerce-.fcripEUiis
4nt,ob hoc apcriuiitur,vipafcant. Vndc Profperhb. Aepjgrair.
ftjlamms infacris lihris , quos nojfe la hcras,
Tlurima jint ItBor i iaufa , & opaca iil/t »
inuigilart tamen (luGio ne deftne (an6io ,
Exerceant aninnm dona morata tuum .
Cratioreftfru^uSj^uerfifpesproduflioreditt
f^ltro cbie^crum yiUus eft prttiuw .
Oble6lantad operta etiam myiieria mentemi
Qhi dedit I vt qnaras : addet yt inuenias .
IVorper.fertlt
Qi'.oiTiod«> j
iiicuetur I
corad diftc
Scdvtrnicoconcludam vcrbo, triamaxime corferuntaddifcen
damfacramfcripturam,cordisjfcihcet,munditia. Nam in maleuo-
lamanirramron introibitfapientJ3,ncc habitabit in corpore fub-
ditopcccatis. Beatufqj loannes Euangehfiapropter cordis mundi
tiam fluenta Euagehj de ipfofacro dominici pe£toris fontc potauit .
Deinde,oratio,vtdiximus, Nam,tef^eIacobo Apoftolo, fiquisind»
gct fapicntia , pof^ulct a Deo,in fide nihil haefitans . Item' mUocaui,
&.vcnitinmcfpiritu^fapicnti>: &prspofuirilam regnis 5c fedi-
bus
Roqtuflca aft
icicndrr fa-
crim fcriiTt,
Szpie. i.a.4}.
i.a.tf*
Quod ipfius
Deun traJe
da fcrjptura
tuerit confi-
iiutn.
Greg- in mo
ta].li.io.c.5.
laPraI.l47.
Uh.de Cha
46
%hetortCA Chnflfand
bus,^3c diuitiasnthilededixiin comparatione iUius. Tertium cie>
niquehuniilitas. Vbihumihtasibi & fapientia. Vndcingenio-
hrsmiusD. Georg. Hder panterque dodifsimuS) HcaicHtpia» Sc
vcr6admodumlimiiisel}»ran6tinimorumpatrum conie«^ura, qua
diuinam prouidentiam fcribi quxdam obfcurius voluiffe autumat,
ob caufas Quatuorjfcihcet, Ad exercitadam legentium induftriam .
Ne faciUtate nimia vilefceret . Vt tam prudentum, cjuam fimplicio
rum habcatur ratio . Quo ad fe trahat in vniuerfum omncs. Kec igi
tur claufa eft, vt pauefci debeat ; nec fic pateti vt vilefcat : fcd vfu fa-
ihdiumtolht, vttanto plus diligatur , quanto amphusmeditatur .
Q,uat6.n. magis quifq; in facris eloquijs afslduus fueritrtanto ex cis
vbcriorem intelligentiam capit. Pinguifsimuscerte crtaitDHiero.
Sermodiuinus: omncsenimin fchabetdehtias: quicquid uolueris
cx fermonc diuino nafcitur : Sicut tradunt ludjei.quoniam manna !
quando comedebantfecundiiuoluntate unufquifq; fufcipicbat in,
ore. Vnde^Amb.C^leltium fcripturarumeloquiadiu terere,acpo|
im& Abel.ihre debemustotoanimo, accorde uerfantes: utfuccus iUe fpiriiua-
Grcg.li.mo- hs cibi in omnesfe uenasanimse diffundat.Scripturafiquidemfacra G
'** • ahqn nobis cibus e,ahqfi potustcibus eft in locis obfcuripribusrquia^
quafi exponcdofragitur:&manducando glutitunpotusuerQeftin
locis apertioribusrquia ita forbetur ficut inuenitur. Et quiciaq) fcrip
turasnon intelligunt : utrci ueritashabetruuamacerbam comedut.
Item Hiero.in llai. & Canonizatur d.37. vino.Vino inebriatur qui
fcripturas facras male intelheunt: atque periiertunt syncera: qui abu
tuntur fingulari fapietia & Uialedicorum tendicuhs : qux non tam
tendicula funt appcUanda quam phantafmata, idcfl:,umbrap qurcda ;
(Scimagincs: quac citopereunt <Screfoluuntur. Idco fcriptursediui-
nx fcraperin manibus,aciugiter uoluendq cflent. Nec fufficereti- H
bipuces,ut aicHyero.adDemctriadem uirg. mandata Dei memori^
tencrc;^ operibusobiiuifci : fed ideo illa cognofcc : ut facias quid
quiddidiccris: noncniraauditorcslcgislufti funt 8cc. Scd heudo-
lendumcfteoquodfacerdotesDciomifsis cuangchjs «Sc prophctijs
uidcmus comedias lcgcrc: <Sc amatoria buccohcorum uerfuum canta
IfyJ. h.idc j^g ucrba.Hicc Hicro.<Sc Canonizatur. d. 317. facerdotes . Gcminum
sumobono. ^Qi^fert clonum,le£tio fanctarum fcripturarum: fiue quiamentisin-
tclle<5lumcrudit:feuquodamundi uanitanbus abftracluni homi-
Grcg.lib. nc adamore Dei perducjt.Habctenim in publico undcparuulosnu
.uor al. triat: & feruat in fecreto vndc mcntes fublimium jn admirarione fu
fpcndat : quafi quidam fluuius,ut ita dixcrini planus &l altus.in quo
agnus ambulct : <Sc clephas natet ; Alirabilis fluuius efl: ifle :
qui eft ita planus;quod ibi agiius, ideft, finiplex & jllircratus
potcft ficcispedibus iranfirc : <Sc Elephas , id eft , inagnus & lubtilis
I
poteft
Parst/rmit.
47
pQteft natare: immo poteft fe fubmergere nili fidei intcUedtum fub
mittat. £t ut huius pnmx parcis tandem finem faciam clarifsimi
Socratis aurea fententia conlhingam , qui ita dinercbai. Qualu
cuiufque animiafreclusefretjtalemeiTc hominem,qualis autemho-
moipfeeffet, talem eiuseffeorationcm.-orationi aucem fa^a (imi-
lima fadis uitam . Atquc ha^ c quidem dc prima Rhctoriccs par-
te, hoc cft , de facrac fcripturae fylua , faltem ad gullum aliquem di
uin^ huius fcicntiap dodorem praeparanduhi indicaflc fufficiat,
Supcr efl nunc utde fecunda>DeoannueHte>dicamus,
FrimAfartts "Rhetoriu Chrijiiam Finis .
II
RHETO-
I I
SECVNDA V A%S
RHETORICAE CHRISTlANAE,
CONTINENS RHETORICHS T O TAM
vim,clefinitioncin,diiufiouem: £t partcsfuccinta
trai^ationcabfolncns, cjuod vt aliquo addita-
mentlocupletamus fontes facrar fcripturx;
quibusoratorpraccipuc orarionem
cx ornare dcbct apcrimus »
Cmpendhfam ta bnlatt? (tru&urd toiius optris contintns. Cap. /.
E D poflqaam }i3,flenu$ gcncralcm
quand^m Chriftiani oratoris inftitu-
nonem pracmifimus] confcqucns eftf
ut ipfius artis Rhartorica?, quac ilii cum
forcnfibus ctiam declamatonbuscom
munisert,rationcm praefcribamus>ut
itapromifsis noffris, finon quantum
uoluntatc, atfaltem quautum faculta-
tcconfequipoffumus, facisfiat. Nam
cum interaliaquajftudeiitibus necef-
fanafurit,unum fit & longeprarcipu
Ummcmoria(qu3t quidcm meritofcicntixthefaurus uocatur) h.Tc
f utem non folum conferueturatqj augeatur labore , ledione,medi-
tationeqjafsidua: fcdeiiamperficiatur collocationc, difpofitioncqi
eorum,qu.Tinmcmoria haberc cupimus: Ideooratorem,conciona-
toremqjfuturum (quem prarcipac hcc loco formandum inftitui-
mus)qui ad huius arrisculmen , Sc faftigium peruenire defiderat
fummopercconari , fludcreqjdecet ( vtprobe fuuiu officmm pr.c-
ftarccxcrcercqj potsit) fumaiam,<Sc veluti diaercfim,hoc efli^dniifio-
nem totiusartis Rhetoricae quam mox hk tradituri defcripturiq; fu-
mus : diligcntcr pcrdifcerc , atque per fynopfin ob oculos ponere :
quod toti operi vclurbafin (3f fundamctum fubflernat. Quod cnim^
addomusmolitionem eflfundamentum , ad copingendam nauim
carina,quod cor in conflituendo animantis corpore ( ad cuius vidc-
liceiproportionem ad faam quarque animannuni differer.nse pro-
moucntur,(Sc eniergunr magnKudincin}idem mco quidem arbirra-
tu prxlhbit circumcifa ha^cac breuis tabella ad vniuerfam lotiiis ar
tis fupelleclilem atqj apparatum . Duo autcm inprimis hic infpici-
Totius irtvs cndafuntrin quibus,fci!icer,rebus, <3c cx quibustanqua parnbusco
Rhetor.ccs ftcr. Qjjx omnia fiuo ad fieripycentquam breuifsitnc &cuidcntif
■*PP*'^ • fjrfi^ cxpjnam . Eftautem huiufmodi Diagrammaquod fequitur,
In arte'
B
^anif. 7 t.8
c
mit^
P^rsJccHnda.
^9
r rPcrfedla.
I Ntturt i
lis
Iinprc^
Artifiaa ^^
tona.
rAn fit. Eftpan Philo
fophi^ rationalis . t
rFunelt- .(iuidfit. Scientia;<
mcnto. ^ qu^ cft duplex . /,.
Quahsfit.Eftornatt '•''*' 1
rU qtiibus i tropii dc figurii. ^ O ratont.
vcrfciur ta < Es rLaudc rAbonis ( Extcrnf^
quam in r ^Dcmoftra J 5c Jvcl .^corporii.;
l Viiupcrio ^ Malii.
In arrc rht
tor.
rani
a.fcilicec.
i '^Gcncri
^ bus cau
faruni:
ciuo.
^Dclib
/uo.
CA
minar.
crati
CQuis. CPcrfua {'Podlbiltl
^Adqucm Jdcr. vel J VtiU
^ De quo. / Dillua- /Horicfto
Clufto. <-dct. A '-Ncco.
*• ludjciali. •J Malo. vclincouc
^couenicti.nicnti.
arrc rht
r. cofidc \
idafunc 1
Spe. vct
Timore,
Inuctioncreru •} 1^,^- . - ^Mc!iorum,5c
]
'Pricipa
libus .
IExquibus
partibus "^E^
^-coiiilct.
O fiicicra oratoris eft.
r -^/v^- 1
L'otere, NecefsiiaDs.
Mouere* ViOona".
DilcwUrc. Suauiuns.
") EfficadoruHi.
Elocutionc quac fit Ycrbjs. ) ^ ?"'*.
* i Vhcans.
^ Proprijs.
3Difpofiuone quacfitfecundum. -^ 'r^ ^
» rVoce.
n «... . 4r», • ; Vulru .
Pronuciatione jCiara,oc J p ji
qus crit, i Suauis. In 7 r^- r^
^ • I Lopolitione.
*-Et habitu .
.- -. 0 \Diuifionc.
M— • >NaTuralis,« Jt ^,- o
• /I
rExordioquod J V
conftat. f S\
Mimi
Prkipa
Iibus
I
.Artificialis. /T^,g,„ibus.
, . VAttentos.
^Uociles.
"^*- 'Bencuoloa.
I Clara.
Narrationc. < Breui.
/ Verifimile. i Summaria .
Patticione.— — — < Principali.
/Nuda
ConfirmatjVel
Ccfutatione quar < n ^ , .
* / Kiprehendit.
*-£traiicltin fgidsiorcauiconchjiione.
velslplicij
G
DfiUfi-
ti aamirvbi
co 1 iftat.
i.Oiu.i.i.
Qjid fitMie
tonca.
Ariil. Jib I.
Rh:. Qjjinc.
50
M1 — II .^— .M.^— — ^M. I ■11— ^l— a^a^
'RhetortCiZ Chnjifandi
lo.Aecbi.
Cic.i.rfeO-
rat.Q.iinc,
lib.i c,i7.
QiJoinode»
diftinguatnr
Dialcv-t. a
Kh;i©vica.
Q^aapai art
fit Rhetori-
ca Chnitia-
na .
:
Dedefinitidnt^ exctHtntiMartis BjjetOTUtSt Cap, iL
EST apud philofophos, 5c oratorcs, comrruni confirtTiatum
fenrcnna.ciusrci de c^ua fufcipirur, 6i. inftituiturdifpnrano,
fiuc decaorandofiucfcribcndo, difpmandum^difrcredumqj
fucrii: vnii o;nncin praccipue in definitione,feu defcriptionc conli-
Itcrc. Qjiadecaufa,iurcoptimo,illeeloc|uentiaeprinceps,M. T.Ci
ccio rcprehendit Pan^tium alioqui doi^um.&graucraphilofophu;
quod in co libro cui titulum fccii , de virtutis 3fficio,illius dcfinitio
ncm omiferit . Hac cnim pracmiiTa, & prxcognita , magna aflferetur
lux,^ aperictur lanua ad fcquentia rcctius intclligcndum .
Efi itaquc Rhctorica , fcientia , fcu facultas , vcl ars bcncdiccndi ,
cum alfcnfionc auditorum, quoad cius fieri poterit . Scicntiam,hic,
locogcncrisaccipimus, quia fub Philofophia rationali continetur.
Qjiod cum ita ficccrtum eft,eam elTe magni faciendam,<?c appctcn-
dain ab omnibus qui fe homincs c(Tc volunt . Cum vero fit facultas
(auclore Alcxandro Aphrodifco in commcntarijs Ariftotelicis) bc-
nc aut difcrte diccndi, 3c cuni alTenfionc auditorura, confcqucns eft
cam in honorc fummo habcndam, 6c magno ftudio ad cius cognitio-
ncm contcndcndum,(5c quidcm c6 maiore , quo mutua conucrfatio
eftmagisncccflaria.hominibufqucfingulariquadam cinmentia pr^
ter omni 1 animalia data, vt ait Philofophus . Pluris practcrca , hxc
facultasaftimandacft, quod cius vfus,5c exercitium coseximios,
'5ccgregios,prarca:tcrisefficiat,quibus pcr fingularem gratiam &
bcncficium obucnit , cx finsiulari quodam lurc 6c priuilcgio , quo
illosnaturaalijsprxtulit. Vndc clcgantifsimc in hanc fcntcniiam
Ciccr. dixiMc liquct : Prsrclarum mihi quiddam vidctur adeptus is,
qui,qut rc homincs bcflijs pftet,ca in re hominibus ipfis anteccllat.
Arsbcncdicendi, quiacum duo fin gcncraorationis, alterapcr«
pctua quac Rhetoricc dicitur , alrera concifa quae Dialcif^icc ; in co
tantum cxZcnonis (a quo difciplinaftoicorum eft) fcnrcntia diife-
runt,quodhaeccomprc(racinpugnummanui, illacxplicitar fimilis
fit. Aut,vtait Anft. inprircipio Rhet. quod h^rc ratiodiccndila-:
tior,atquc apcrtior fir,ilia loqucndi contra«5tior.Nam qux orator ma
gnifico orationis fplendorc molitur , eadcm Dialc«fticus brcuiter 5c
argutc vcluti pun<^is quibufdam colligit,alioqui materia cadem cft,
<^Dia1c£^icar,>Sc Rhctoricarrnimirum omnis rcs,quac indifputatio-
ncm adducituT . Ars aurcm , quac Ecclcficrticam eloquentiam Chri-
(tianopopulotam vtilcm docct, Rhetorica Chriftiana appellatur:
quar ciiamcltars, fiuefacultas inucniendi, difponcndi,5celoqucn-
di ca,quzad falutcm aniraarum pcrtincnt. Vndc concinnc incom-
^_^ parabili
D
Tarsfecunda.
511
H
K
parabilis omnium difciplinarum ipirans bibliothcca prxlhntiisi.
mumqi noftr^ actatis dccui Arias Montanus dccantauit.
Huic foror eji ventre ex yno concepta lemell^
Trdcipku Logicen dixerunt nomine Grtij,
Qud rationts opestyires, neruosque mimflrat
Dicenti » riuos adbibet germana, colmsi
Udc vtncit$ yiSum illa fequi parereq; fuadet o
Notandumtamcnquodquaclibetars m (ui cxordio, teftc Auic.
cfl: cruda,<3cimraatura,fcd maturatur poftca, «Sc deindc paulatim de-
coratur &pcrficitur:talisfuitanti(quitu$ philofophiaapud Graccos,
primumquidcmpctfua{ibihsfcilicct,Rhctorica, dcinde quia inc«<
dtt deccptio in ca.fuit Dialcftica in vna cx partibus cius fcilicct na-
turah.quacapudplurcscorum fuit vfitata. Tum dcmum dialcdi-
ccsprxcipuum miinuscft, rationcprobabili , aut vcrifimili dcmo-
(Irarc: Rhctoriccs vcro pcrfuadcrcr Ei tam fccundum Phtlofo-
phum quam fccundum vcritatcm ( viadducit f-gidiu$ Romanus )
Rhetorica ei\ confequcns Dialc^icx. Quamuis autcm hafc ars ccr-
torum pritceprorum collcclionc tradatur,adco nihilominus cum na-
tura conuenit, vt minimolaborc,5t induftria,quifqui$ cam fibi com
pararcftuducru,ratorcliquishominibus,quiciu$abieifta cura,nul-
lam cxcolcndo illuftrandoqj ]n£;cnio cius virtuteopcram nauant:
prxrtarcpofsit.quantuni inicrcos , & animalia bruia intcrcft . Ora-
niumcnim hominumanimisindiia funt, quxdam huius facultatis
fcmina. Quamobrcra rcceptifsiina diuifionc induo mcmbra di-
ftinguitur.
De duobus artis generibtts , Cap, ill.
SOlent pcriti difciplinarum , Rhctoriccn fn duo gcncra partiri ,
diuifionc eadem qua fcientia diftribuitur: videlicctin natura-
lcm,(ScartificiaIem. Prior confiftit in iudicio,& cloqucntia
hominibusinfitaa natura.quactiam illitcrat pollent: quajmadmo-
dum rc ipfa viderccft, piurimos litcrarumexpertes, tanta prxditos
cfTe eloqucntia , rationibusq; tam folidis inftru<^os, vt in corum po
teftare fi^t, fola illa vi naturali , 5c acuminc ingenij , tam viua vocc,
quam fcnptisnihilnon perfuaderc vcl difTuadere. Huiufmodiar-
gumentum cft cfficacifsimum in commercijs, & ncgotiarionibusln
dorum,quaeiHi Cquamuisfint,perpetuoqj fuerintlircrarum, fciptu-
rarquc cx ipfis conf?atar cxoricsj tanta dexteritatc,atqjartc peragunt,
vt in admitationcm,&aflrenfum eorum quac volunt facile aliosad-
ducant. Litcrarum penunain caufacrai, vtalijs quibufdam fignis
G a nrlui
Arilicectn
inluoFinci
pio fic cruda
poUca macift
relcit.
7 I Philo-
Rhetorlca
qu«<»oio
Quid niR,he
coricanacU'
ralis.
Intfi erfi litc
ris carec pcr
fuadcnt mi-
ru inmevlu.
' -..«
fiujgclij no
titia v(<!j; a.i
uos miaima
iii illii habi
ta rcjjioai-
5i
T(joetor'tCA Chri^iam
D. iSarcia
ab horCo li.
At Ai-otuat.
fcniiipiicii».
Chinenfos
fc/ta:runt.
Doftrin»
^radus apud
Typographj
4a apiiii
Cbin. Tctu-
vcluthicrogliphycis quibusahcr altcrimentcm fuam lignihcarct,
vtcrcntur . Vcrum hcct vidcatur grauis hic dcfcv^us , proptcr con-
fcruationcm rcrumpr3ctcritarum,nontamen rc vcrafuit: illacenim
cjuafipcrmanus pollcris tradcbantur. Hinc permuhi intulerunt
cum magna aflcuerationc nunquam antc noftram sctatem '\x\ illas rc-
giones Indicas fani^i Euangchj notitiam , vel pracdicationcm dcuc-
nille. Qjjod proccrtohabetur,cumeiusrcinullum vclngium,aut
(imulachrum exiftat . C^iamuis hocper nollri ordinis rcligiofos qui
fuimus primi in illo iiouo Indiarum orbc a rcbus ad cultum diuinu
fpeclantibusalicnifsimo, intyrannide autem diabohca planc tam
miferc fubmerfo.-aliosq; trium ordinum,quictiam nuncibi funt, dc
ab initioappulerunt, uel quotidieadueniunt, folcrtifsiinc indaga-
tum fit. In hocautemdiftcrunt noftri Occidentales, ab Oricntah-
bus ; quod inter Orientalcs non folum eft traditio, fcd ctiam figna .
V"nde,nondcfucruntqui illis Euaiigelium pra^dicatum affirment.
Etapud ipfos funt viri vndequaqj doclifsimiin omni fcicntiarum
genercqui quidcm 5c facultate, & vcnuflate diccndi pollcnt . Scd
quoniam in Oricntalium mcntioncm incidimus,praefcrtim vcro
hoc capite,non alienum ab inflituto erit , fi ex his qux dc illis a fidc
dignis virisaccepimus,pauculahicproferam. Sunt crgo Oricnt»-
les, (quos Chinenfes Afiatici Scyte vocant) qui licctgcnsbarbara
a:rtimentur,innegotiarionctamcn,(Scmanuarijsoperibuscenfcntur
admodum induRrij : fcd ncquein litcrarum cognitione cuiquam rc-
gioni ccderc crcduntur . Habcnt cnim lcges fcriptas lun Impercto
lio fimillimas, vtcxlibro qucmcorumlcgibus fcriptum apud In
dos alfcruari audio , vidcri potefl. Vnam cx his lcgibus , cxcmpli
gratia,profcram, qu.x eil . Non cfTc intcgrum viro, mulicrcm , cum
quaviucntcmaritoadulteriumcommiferit,poflmaritimortcm, ma-
trimoniofibiiiingcre. Inrelligoctiamapudcos dodrinacgradui,C5c
pKcmiacfTe. Erudirijctiam viris, Regis,totiufquc rcgnimoderatio
ncm committi . Scd ^?c in eorum pi«auris,viros c fuggcllu Icgentcs,
5cauditorcscircumadflantesconfpiccrclicet. Huc addc artcmty-
pographicamtam vctuflamapudilloscfTc, vtomniumhominiimc-
raoriam fupcret,5c fcmpcr vfurpatam apud eo> vcnfimilc fit .
Df ^uHmfmt I^hetoriu naturalis . Ca^, lltU
POrtqutm gcncratim di(5lum cft dc hisquar compctunt Rhcron".
caenaturaji:rcliquumcfl vt ad abfolutiorcm cius imciligcn-
ciam fubdiuidatur.
M
N
O
i
w J Perfc<J^am,5c
# Impcrfc(f;iam,
Ti I iij^Lwi^>Pw^»^waiij|i.|iw<u I
Ptrfcaa;
Parsfecmda.
55
Q.
PcrfeiVa in fuo gcncrc vocatur iUa,qus: fita eft indcxteritatc qua
dam, & rationc loquendi matura.accurata, & tcfta atquc natura ipfa
omnibus orationis partibus cxornata, eac^ue fubtilitatc didata , tam
;n confuctudinc,<Sccoranierci)s: quam in fcriptis, vtomnisfufpicio
affcclationfs , qux pleiunque odiofa cft,abfit ,
Imperfedaconfiftitin locutionc inepta,ruftica,(5cinurbana, qu8c!Qttibus
licetaliasorationisparteshabeat, carcttamc di(pofitionc,<Scordinc ^P^fit^^J^
Sedpoteftexpoliri. ^^^^^^
^ Artc'
J lmitationc,<5e
c£"5Ccrcitationc.
Vtpoftca dcclarabimus.Nam vr ait Quin(a:itiariu$,Facultas oran
di cofummarur magno !aborc,afsiduo ftudio, varia cxcrcitationc, re
rii vfuiatquc expcrientia , recondita prudcntia, nSc confilio pracfenti.
Quidfit Bjjetorica artificialis ^p- quomoio diuidcitur, Cap, y.
RHetoricam artificialcm vocamu$,qux ftudio , & artc compara
turropc regularum, & pracccptionum do^lorum virorum,
quifucrunt infinitijtum Grxci,tumlatini, quicam defcrip-
fcrunt,atquc tradidcrunt . Notandum hic cft , artcm excogitatam ,
inucntamquc cfTc, vt adtioncs naiuralcs perfc«5lum atquc folidum fi-
ncmconfequcrcntur;Quod inomnibus rcbusccrnitur, vtartcca
rentci rudc» fint, 6c imperfc<5lac qua acccdenrc pcrficiuntur. Sic qua
uishomonarurahter aptusfitaddifccndum cudere aurum,argcn-
tumquc,fcriberc,pingcrc,tcxcrc,fabricari , multaqj alia,artc taracn ,
vtditfiura cft, illaconfuroantur.Vndcarsreftcquidquamfaciendi,
aut cognofccndi dicitur promptiiudorcx quo fa^lum cft, vtcum
multacinnobi$fintopcrationes,atquc intcr fc diucrfae, quas rc^h
cxcrccre non potcramus,plurc6 ad hoc inucntae fmt artcs.Itaquc hsec
noftra diuidicar.
j Uri
ciamatoriain, ^
ratoriam .
con
Sc-
A:5 «]uKl fif.
Nc ordincm difpofitioncmcjj a vctcribus obfcruatam tcmcrc
fuadamu$,admonitum volo,priorcin poft fuo loco traditura iri .
cunda,quar eft orator)a,fubiet^as habet caufas, partesquc orationis ,
necnonoratorismunusquodinmoucndo potifsimum occupatur .
Diffcrunt
iia lic intcr
oratorCjKhe
torctu, Sc dc
claraatoieni
Oi»t»ri« fc
cularis fc».
pu*
Lcd.jr.
Orator fpiri
ruiialiiquid
prxtcnJat.
hctoricA ChnflianA
Qundo r«
uocin&datn
54
JDi^crunt aucein orator,*^ rhetor,.^ dcciamator.-lic, Orator cft, qui
in iudicijs , vcl in concionibttsagit . Rhetor,qui Rhttoriccn profi-
tctur. Dcclamaior,quiaut doccndialios,aut excrccndi fegranajfi-
clam caufani agir,Yt in vcris caulis pollca pofsit orarc , quod dccla-
marcdicitur. Qjiarc declamarccricfi£lothcraatccomponcrc.Hinc
actioncs ipfx orationcs <3c dcclamanoncs vocaniur . Dincrunt & ora
tor fpiritualu dc fccularis , vt habct Guil. Paris»m lib.de Rhct.diui-
na,i^portcum Gab.oratorcnim fccularisfuaorationc 3craouere,Sc
in partcm fuam iudiccm inclmarcintcndit:vt,fcilicct, pro partcfua
iudicct sSc fcntcntiam ferat . Orator vcro fpintualis, pcr orationcm
fua intcndit a malo aucrtcrc. ^ ad bonum induccrc, vt animas Chri-
ftolucrifaciat,cum fitrcclzfidcidcfcnfor,ac dcbellator errorisrc»
ius intcrcrt tSc bona doccrc, &mala dcdoccrc,atqim hoc opcrc fcrmo
nisconciliarcaucrfjs, rcmilTos eri^crc, nefcicntibus quid agatur,
quid cxpci^arc debcani,intimare . V bi autem beneualos,intcntos ,
docilcs,aut inucnerit, autipfefcccrit, cartera pcragcnda funi ficur
caufa poftulat. Si doccndi funtquiaudiunt,narrationefac»cndum
cft : fi tamcn indi^cat rcs de qua agitur, vt innotefcar. Vr aurem qu.T
dubiafunt,cerfahant,documentisadhibitisranocinandum .Tl.fi ve-
ro qui audiuni , monendi funt potius quam doccndi , vt in eo quod
iamfciunt,agcndo non torpcant,& rcbusafTenfum accommndent,
quas vcras clTefatentur, maioribusdiccndiviribusopuseft . Ibi ob-
fccraiiones,&incrcpationes,concitationes,<Sc cocrcitiones , & qune-
cunquc alia valent ad commoucndos animos.funt neccflTaria.Et hcc
quidem cun»^a quac dixi,omncs fcre homincs in ijs , quac loqucndo
agunt,facerc non quiefcunt. Scd cum alij faciant obtusc , dcfotmi-
ter,frigidc:ali)acutc,ornate, vchcmenrer: illum ad hoc opus vndc
agimu>>iam oportct acccdere,qui potell difputarc vcl dicerc fapicn-
ter,ctiam fi nonpotcit cloqucntcr,vtprolicaudientibus:ctiam fi mi-
nus prodcfrer,quam fi & eloqucntcr pofTct diccrc . Qj^ii vero affluit
inlipicnti cloqucntia , tanto magis caucndus efl:,quanto magis ab eo
m ijs quat audirc inutilc clhdelctftatur auditor, Ck cura, quoniam Ai-
fcrtc diccrc audit,ctiain vcrc diccrc cxiUimat .
7. Poltt.c 4.
Matcna ^l
Cxr.,
BcfubiSlOt & tmterU R^ctoYices. dp. ^ f.
Eypericntia confiat, & Arifl. doccc , artcihaberealiqHsra ma-
tcriam circa quam vcrfcntur . Arcis maccria cll , in quam om-
«isarsSf eafacultasquarconficitur cx artc confcrrur. Vt fi
Medicinar materiaiii dicamusclTc morbi)!. , nc vulncra , quod in his
Medicina vcrfctur. ScdanimaducrtcnduiTi quod dcmatena Rhito
rictJ
Pars fecm-la.
H
Dup!ic5 effe
huius ^irt.s
riccsQi»ind. variasrecenkt opinionessciiei tibus ali)seara oratio- f(&.t.i«ft,c.
ncmclTcahjsargumeritaperruaiibilia, qncihones ciuiles aliis, alijs *»•
totam vitam,alijspropieraliG[uam virtotem ,locum ciinEthycacar
lignantibus. ticoncluditomnesrcsafi djcendum oratori fubie^as
matcriam RhctorKeseiTe . Qjiod auvloritatc Socratis in Gorg, <St
Phcdro,5c Ciceronisinhb. i. de inuentionc probare contcndit.
Atquimatena.praftermirfis ahjsaiuilionibus 5c fubdiui(iombus,a
PctroHifpano, dtalijsaddudis, inomniartcduplcxclt.
\ Propmcjua, dc
I Rcmota.
Propinqua vel proxima , circa quam ipfa ars vcrfatur, vt h*gna ma-
teria funt artishgnariar , fabrihs ferrum , quia circa hacctales artcs vcr
fantur, vellargiusii visvtcx AngcloPohaanoc;>nigimus, vt Ar-
chitc^tonicac , in omnibus quac funt xdificio vtiiia vcrfatur .
Et cclatura auro , argcnto , acrc , ferro , opera cfficit . Altera,
quac eft rcmota , qua ars quidcm indiget , non tamcn circa eam pro-
ximaric vcrfatur.quopado arborcsmateria Xylurgicz, idcft,li-
gnariar arti$,reraotatamcn , ferrum militans, lana tcxtoriac dicun-
tur,quia (inehismateriac proximacnon conftant.Aducrtcctiameo-
dcmmodo.uiRhctorica dupliccm eftc mareriam , alreram propin-
quam vt fermoornatus, & clegans: quar tribus dicendi generibus
contincruralteram auteni remotam,nempc rcs omncs ornatc diccn-
dar quiacircatalcs verfatur.Mareria iraquc oratori ecclefiafticoad Y')?'^^*^^* *
jj rin.Ji iX o clebalt.niate
dicendumlubiecra duplcx clt* rcmota, oc proxima , remota pa- ^^^ «luplex.
ictlatifsimc, ita vtquidquidcx phi ofophis,poeris, hiftoricis,orato-
toribus cx omni fcripiorum generc cxccrpi poteft ad viilitatcm po-
puli»idtotum eccleiiafticooratori, tanquam propriumabalijs vfur-
patu,fubijciatur Proxima uero matena cft, omnis propofitio catho
lica* iiicclli^emiac» dc falun populoru accomodata.Quxinclu^itur.
vHonefto,
In<Vnli,
/«ScDeleaabili.
HoBcfhjm fiedcf5nimuj, virtutis decorcm , qwi cum vtilitatc , ita
cftconinnftus, vtfcpararincqueat. RomanafEloquentiac patcrfic
ipfumdcfinit: Eonum honeftumcftillud,quod fua vhios attrahit:
^ fua dignitatc nos allicit ad fui amorcm.Et dicitur honefturr,quafi
honoris ftatufoid cft,bonura pcr fe, vel propter fc diligibile: aut lim-
pliciTer,licut cft Deus,aut fecunduro quid, vt funt virrutcs j quia dc
fcipfishatentvndedefidcrentur. Etpraccipucrcperitur in virtu-
ribus mfufis fccundum D. Tho. vndc <Sc Sapicn. d'citur , vencrunt
aiitcmmihiomniabonaparitcr cum illa, fcilicet,fapientia infufa ,
I 5c innuracrabilis honcftas . Vtilc cft illud, quod non proptcr fe fcd
' propter
Honeftum.
Sap.1.7.
Vtile ^ii
prioQo.
DeleAabilc
Arir.i.Rher.
Tota an di»
cdi «fuonan
tur.
5«
%hetoriCA Chrifian*
Confirnia-'
tiO'itk ywdi
fuRiamur.
proptcr aliqucm fincm confcqucndum.cft appctibile, vt potio ama-
ra iiifirmo, vcl vt B. fcribit Ambrofius, cii quod confcrt ad uitam x-
tcrnam . Dclcclabilc,fccundum Gcrfoncm , cft motns aninx con-
furgcns fx apprchcnhoncobictSli per madum conucnicntis. Scd
hoc intcrcrt intcr alias artc$,cxccpta Dialcclica, & cloqucntia : quod
cztcrar tcrc artes mtra fuos fincs con fiftunt fingulac : bcncdiccrc au-
tcm,quodclt,fcicntcr,<Scperitc,(Scornatcdiccrc,non habetdcfini-
tam aliquam re2,ioncm,cuius tcrminis Scpta tcncatur . Omnia quar-
cunqncinbo.uinum difccptationcm cadcrc pofiuntjbcnc funtci
diccnda.qui hoc fc poffc profitcturjaut cloqucntiar iiomcn idinqu "
dum «ft : Ck fic cota diccndi ars diuiditur •
£
r CSubie^a,
P Apphcati»
cationcs.
SuT>i'c^aqaTpTeriquc Iocos,fc« tcrminos appelfant in Tnjucf
fum font nouem,Deus, Angclus,coclum , homo, imaginatio,fcnfus>
vis vcgetandi,clcnuntatiua,5c inftrumcntatiua . Dicuntur fubic^a
vel materia,quia dc ijsprincipalitcr loquimur:aut quiaabijsfumu-
turcorifirmationcs;» & confutationcj. Nc tamcn modo, longoftu-
diofostencamfcrmonejfuinunturabomnibus his fvbic^ia confir-
mationcs*
^ Aa^enticc,
^ Similiter, ik
cExcmpli caufa.
Auclcnticc , quia runquam nifi quod vcrum & au AentfcBm eft
dcbci ab oratorc catholico proponi (vt laiius infcrius patcbit) vrcdo
fimilitudinc,<Scrxcmplo,vtaitcntiorcsrcddat auditores, 0<c excuct
illorumincntcmadinquircndummyfteriacxcmplo Cbrillj, cjuiau
Cfir ft'i3^o <5toritatibus, fimilitudinibus»(lk.cxcmplisdocebat,
modu duCc-'
bac.
v.r-i
De ixplieationt primifMbudi,f(ili€ety de Dt9, Cap. y U,
LJcu» ur-i w-^ F.usduplicitcrcftfubic<^nm, velrationcDcitatis, vcl ratio- H
iotauuic j I iieinfiniti:rationc Deitaiistohus Thcologia? fubicclum clfi
ij.ititi>jali' i ' rationeinfii)itipotelt eile fubie<^ualicuius fcicnti^ crcatae:
quiic» racio ypj^j^pne inpr^femiaadducimusDeumfubiccluni cilcquoDc
2 m! '^J^!" » us vcius includitur: >Sc en^nn Idola, <:k poetarum Dij , faccrdotes ^
'-iUJilfUtiu.
poetarum JL/i; , laccraotes <N
princjpes . Ad cuius probati ^nem , audontas harc , Dij cftis *Sc filij
cxcriri omnes, infupcr fimilitudines «Sc fignificantia excinpla pro-
ponifoUnt. Verumenitnuero vbide rebuimaximis ac iubiimibuj)
fonten-
K
Pdrsfecurjda .
5 7j
EfTcn
rialia.
quoniod ■'
agcndua,.
tet inpf«cii-
catif.
I Jb.T.J.4.
q.l.& Car«i.
came. Itb. J.
Prar<?icata
eflentiilia
qu££nt»
contcndcnclameft,hocparcc,humilitcr, & religiofe ticn debctJDe rel^u
Qjiamplurima huiusrci cxempla extant apudD. Dionyfium lib. blm.i^t»
decliuinisnominibus. Atin huiusdmini {ubie«Sli confidcrationc,
omniatanquam ciusinftrumcntarcfercndafuntDeo, itatamcn , vt
ipfc iitfinis, principium, &mcdium, atquc ipli foli fubijciantur
omnia,cuiusDonita$patebitinprardicatis. Qj.i2C numero funt no-
ucm; 6onitas,Magnitudo,Duratio,Poteftas,fapientia,voIuntas,vir
tus,vcritas,gloria. Prxdicataeam ob rein dicunturquia aliquo mo
dodefubicctis prardicantur. Vidc Gab. c^ui & ponit regulas de
prardicationc terminorumin diuinis; quas li vidcrc placct, t.imad
ipfum quam ad D. Bona. tc rcmittimuSi di in cnplici iuu: djfieretia.
r EfTentialia .
<CaufaIia,&
«Finalia. ::>*;; iiii:
EirentialiaquiJem funt quaf recun(}um natufam dcDcodfcun-
rur,ipfique foli efientialiter conueniunt.Confideraturqi tria harc di-
(fla,TheoIogicc,Phifice,& iMathcmaticc. Suntqj illa,vtordincpro-
ccdamus: Bonitas,magnitudo,duratio. Qjix fic connciluntur,
Thcologice. Phificc. Alatheinatice.
Boniras rPater rEfTcntJa "rPun<5lu$
Magnitudo ^ Filius -? Eftc < Explicatio.1. fluxus 1 ce
Duratio CSps.S. cExiftctia CpmaRetiapucliimagno
Vt autem vnitaspoteftatccftomnis numerus : ica pundus omnis
qaantitas. Atquc, vtpundusnon poteft fe cxplicare fine effluxu
in magnitudinem. Itabonitasnificommunicetur» cum bonum fic
fui ipfius diifufiuuin . Duratio autem.habet fe , vt perfeuerantia :
nc imagincmur illum fluxum infinJtum. Sicut bonitas ctiam eft
principium & tcrminusomnisappctitus; Itabonitasdiuina.eli: cau
fanoftri efic^^cbonicfTepcrmodum voIuntatis,non naturs, Ok ne-
ccfsitatis. H*ec autem caufa non ponit cffectum ftatim cum eft.
Nambonitascft difpofitio caufje.in quantumcaufa, 6c proximaad
acium.ln quantum vero eft difpofino o;er.cralis , in qua confiftit ve
Itigij ratio>dicu rcfpedum ad finem . tt eft duplcx .
\ Pcrmancns,<5c
/ Fluens.
Pcrmanctis cft, vniufcuiufqj rei fecudum fe: vt quando Demoncs
funiboni. Fluens vcro cft,vtquam habet vna rcs relpeclu altenus ;
viboniiashom!niscrgaDeum,homincs,arbores ■Si.c, Magnitudoin
diuinisfecundum vfum fan<^orum,vt Gab. & Aliacenfibfcribuni,
quandc^qiaccipitur vtcl^mere abfolutum,ficut fspientia, perfcclio.
Ht ficnullomododiitinguitur ab efTentia, &. illomodo perlorisrdi-
cuntura-qualcsproptcr cflennam vnam in eis. Etficut omnium
H
P^^
no-
Bona.T <i.i
^ub . 11.
J8
7{h etoricA ChriFltan
d
ptrrfonarum cil vna ellcntia.itt & vna raagnitudo.Et ficut patcr non
crtformahtcrcirentia: ita ncccft fonnaliter magnitudo:5c ficpater-
nitas cx fc fiuc formaliter, nccellarcjualis ncc inxqualis filiaiionij
fcd tantum ratione ciTcntisr : qux eil eadcm vtricjuc,paternitati,fci-
licet.C^ filiarioni . Alio modoaccipiturmagniiudopro omni rcali-
tace pofitiua,fiuc abfoluta,fiuc rclanua . Ifto modopatemitas c\ fc,
;5cformalitcr,ellqupcdam magnitudo,ficut ex fe.cftquacdam entitas
realiter,<Sccxfc clt perfecta,C>c pcrfeftior omni creaturaj eiquccxlc
repugnatomnis imperfcclio. Magnitudo vcro coramuiiiter fum-
N
pta,clt quadruplex .
\ Mohs
/ Virtutis
\ Perfeucrantiar» 5c
/ Succefsionis.
^tcrnitasilei
ct dnritioj
»"ij;eli ditfc
ra.nc.
MoliscnproprwrcbuS corporahbus . Virtutiseft facultatum 5c
viru n.Perfcucranriac vcl conftantiap crt eorum qux noii crefcunt,
nccdefcrefcunt,vt cocli. Succefsionis vero nuncupatur quxmutabi
hs JcfucccfsiuacrtjVthoTiinis, animalium. Daratio,vt notat Gab.
fignificat rem duratem connoran lo fuccefsioncm in ip(a re durantc:
vcl in alia cocxillentc actu uel poteniia . Omnis autcm fucccfsio cft
rcahtcr motus>(icigituromnisduratio indudit motum qu« priino
tcmporcmcnfuratur. Differuntramcn duratio Angcli , <Sc rtcrnt
nitas Dei : Hxccnim initio caret, iUa vcro non fic . Itcm aricrnitai
Dci eft fimplicerimmutabihSjsScquantum addurationcm &quancii
ad durantcm . Duracio Angeli eft vtroq; modo inutabihs: quia An
gclus non poteft durarc cum pofsit anihilari : dc durans potcft mu-
tari de cognitione in cogninoncm : ^ dc affc£tionc in affcwlionem .
Sicctiam diffcrunt elTc,forc,fuiirc in Argclo &.Dco, quia Angcluj
poteft fuiffc, & ncc eiTc^ncc forerpoteft c(rc,5c ncc fumc , ncc fore:fi
pracfcntiinftanti crearetur, dcineodem anihilaretur . Poteftforc,
(^k ncccffc,nccfuiffe:non ficDeus qui ncceffario coexiftit cuilibet
differcntiac tcmporis ncc potcft non cffcaut non fuiffc , aut non fo-
rcrtamcn acccrnitas non cft aliqnid inhaerens Deo: nec duratio eft ah-
qmdinhacrcnsAngelo. Etficduratiotripertitur,
r Aeicrnam
In < Aeuiternam, Sc
C Tcmporalem.
Acrcmaroli Deo, 5cnulliahj congruit. Aeuitcriia eomni quar
pnncipiumhabent <5cfinccarcnt,vt Angcli. Tcmporalcm vcro co
run qu.cpriricipium, Ck fincin habcnt,xqualitcrcuiuimoritur ho-
mo paritcr Ck fcruus,clephai, dc canis .
Trxdicatd €tiujilia tjud fint •
Cap, yiit.
H«
r
R
Pars fecunda.
Mathcmatice.
Puncluin.
Linea,
.' uperficies.
5^1
Hlsficprarlibamtranrruncfum nobi» cftad prardicata cauialja ,
qux funt : Potcfta$, iapicncu > sSc voluntas . Qj4x fic cxpli-
cantur.
Thcologicc. Phiflcc.
cPoicftas* rPatcr. cMens.
Ctufaha. < Sapicntia. < Vcrbum. < Mundus.
C Voiuntaj. C Amor. «Nexus.
CumpotcUascommunjterrumpta,rihil aliud fitt^uani for:itudo
corporaljs,vcl quam gradus vcl emincntia fccularis:notandum,quod
tam in bono,quam in malo,licctiion vno codeirquc modo in fciptu
ra inucniatur,dc qua in pr^fcntia nihil ad nos.Poteftas vcro diuina,
dc quatangitur,cftadmirabilis, quia poteftas ciu$, poteftas aetcrna ,
quarnon aufcretur, <Sc rcgnum eiu» quod non corrumpctur; Ncque Danieff.
loco coarctatur, dc qua fumma vcritas in cuangelio loquitur dicens:
Datacftmihi omnispotcrtaiin coclo, 5c intcrra. Tcrminonon li- M«tt, it.
mitatur, vtcft apud Zacha. Loquctur paccm gcntibus, <k poteftas
cius a mari . Tcmporc ctiam non antiquatur , quia PoteHas cius po
tcftasstcrna. Laborc non fatigatur vtDcipara virgocanr: lofcfc-
cirpotcntiam in brachiofuo, difperfit fuperbos, *5cc. Ipfc folus i2;i-
tur cft potcns, Ck idco cft timcndus,amandus,honoraiidu5 «Sc frcquen
tandus . Alihtes cnim in cxcrcitu dc potcntiori faciunt fibi ducem,
apcs in alucario,ccrui tranfiiuri fluuium , porcntiorcm, & fortiorem
conftituunt fibi rcgcm,<St illum fequuntur, Elephantcs infupcrfor-
ti, (Scpotcnti arbori quando dormiunt innituntur. Dcifucccntor
Dauid:hancdiuinamdcfidcrabat potentiam:diccns . Excitapotcn-
tiam tuam 5c veni . Kabet cnim fingularitatcm magnam . Ac pnniu
quidcm illa partitioa Thcologis tradita, confenfum fcic omnium
rneruit,in qua po?cfta$,fiuc vt ipfi dicunt,Potentia,duplex cft.
\ Abfoluta,&
i Ordinaria.
Sed quoniam brcuis cfTc cupio,illud ftatim ctiarr poncndum eft ,
diuinarpotcnriacdcfcriptionemcftcduplicem. Nam dc generalcm
quandam intell'gimus, quar quoniaralcge nullactiam naturali con-
iringitur a Thcologis abfoluta vocatur . Et aliam huic fubicclam ,
quar fped^at in rcrum ordincm pr^finitum,ideoquc potentiam appel
laniorQinatam . Atquiilla fuperiordefiniri folct circa cas resquas
cfTc non repuer?t,quarucnon implicantcontradnftioncmi ficcnim
loquuntur . Q^nar autcm potcnna ordinaria fubie«S^a illi priori quafi
^cncricft,camdefiniunicircaea,qua:c(re poflunt falua lcgeftatu-
tifqucdiuinis: vcldic primamcflc,quaDeusoperatur abfquc mc-
diocaufarum fecundarum. Secunda,quxex caufisfecundisprocc
(\\x\n rebus vcr6,etiampotcftasinuenitur. Nam aliaeft .
H
Natu-
63
1{JoetoricA ChrifltanA
rNaturalis,
< Lcgitima,5c
^Violcnta.
Naturalis eilin orruiibus,vtpotcntiamans e^ fubttiergere ntues.
Lcgitima elhquando id poffumus quod lurc non prohibemur. Vio-
T.c.Ecde. lcnta cfl:,vt li quis virtutibus ^ viribusabutatur. Sapientia fccun-
S:ipicncia du ^1^^ Ly ram >!>c do>Slorcs eft duplex : Prima, diuina (iue incrcata.Sc-
plcx. cunda,crcata,vtefHiumana & Angelica. Sapicntia verodiuinadu-
pliciteraccipitur. Vnomodo cfTcnrialitcr , <5c fic fapicntia in Dco
idemcft,quode(rcntia. Alio modojPerfonalitcr <5c propric dicitur
fapientiagcnita: «Sceftidcm quod vcrbumdiuinum , k perconfc-
qucnsellHlij Dci proprium fcuattributum vcl appropnatum: ficut
. ^ . atcributum patnsellpotentia. Vnde , fecundum Cardi. iUe tcrmi-
<].7. 1... 'J-jj^^^^fgpjgj^fij pgj.f,.fjjfj^p^^5g{:^^^^,j^,j^y5g^^j^jl2l,j, Cgj fumprus cu
additoeftpcrfonalis; vt fapientia Genita, quodpatct; quiaiicut fi-
lius ellapatrctkpcrpatrcin : ficcll fapiens ab ipfo & per ipfum,
qux eftfapientia ingenita,& ficutdiclum eftdcfilio, ita pariformi-
Ari{lr Iib ^^'' ^^'^ ^^ ilUm propofitioncm potclt dici dc Spiritu Sanclo . Sapi-
Meuplii. cntia vero crcata.eltcognitioprimarum , & altifsimarum caufarum.
Vel fecundum Alpharabium . hb.de diuifionc phi!ofophiae,Eft fci-
cntia fempitcrnorum . Cum fit rerum diuinarum & humanarum
fcientia cognitioqucrquarcaufa cuiufq; rei fit: cx quo fit,vt diuina
imitetur: humanaomnia virtutc infcriora ducat. Vndc fapientia
qua formahtcr fapicntcs fumus : cfl quacdam participatio diuinar fa-
pientiT.quar Dcuseft . SccundumD. Tho.ii.q.i^.Omnisfapien-
tiacftfcicntia,inquamtumc{t dc conclufionibus: fcd djffcrt a c^te-
risfcientijs inquantum eft dc principijs.Sapicntia ctiam differt a fcic
tia,quiafapientiaellrerum diuinarum cognitio . Scicntiaucro hu-
manarum . Quarc Aug. ait. Sapientiaeft incontcmplationc afccr-
Sapietiatjio ,.,jijj fcicntiaucr6inoccupationctcmporahum.Idcm,hacceflfa-
rat a rcieua. P^^"^'*'^ ^ lcienux rccta diltinaio : vt ad fapientiam pertineat, aeter
ii.Coiint.ij. narum rcrumcognitio intellcctualis.Ad fcientiamucro,tcporahum
hb.de Tnni. rerQ cognitio rationahs.Tum ctia diuina fapicntia eft primo & pcr
fe fapientiaucriDei.Q^iarcarcanorii Dciconfcius, ait, clcgitDcus
ftultautfapientesconfunderct: & infirmamundi clegitDcus, utco
fundat fortia: (& ignobiha m undi, vSc contemptibiha clegit Dcus,&ca
quae non funt, uteaqua?funtdcftrucrct; utnon glorictur omnis ca
ro in confpci^ucius: Et fapicntia cftemanatioclaritudinisomnipo
hli i.Rhet. ^^"f*5Dci;dc cftimagobonitatiscius. Voluntascft appctitus boni
cumrationefccundum Arift. & uoluntas complcia non crtnifide
poGibili:quod cft bonum uolenti. lithaccuoluntasquscdam clt.
Increata,<Sc diuina,uel
I Creata,
Tho. i.j.q,
B
Pars fecunda .
61
Creata,(5chumana.
Voluntas diuinn quandoque accipitur pr^pric pro d.uini elTcn-
tiarquaDeus vultaliquidfieri velnon^'ficri, 5ctuncoftcndit diui
nuiM bcncplacifumf quodnoneltaliudquamDcus volcns, vtdi
cic Cardi. Alio raodo impropne : tropice vcl mcthaphorice pro ali-
quo habcntc aliquo niodo ordincm ad diuinam voluntatcm, (Sc fup
ponit tunc non pro benc placito vcl voluntate Dei , fcd pro aliquo
aiio : quod cft cius fignum, 6c fecundum hoc communitcr diftingui
lur in voluntatcm bcnc placiti & voluntatcm figni, unde clcgantif-
fimc Gab. dicit:quod voluntasdiuinaertconcors «Scmutua charitas
fiuc diie£lio : ^amormcundus &mucuu$communispatri 6c filio
5cfpirituifan£lo. Nccplus diftinguiturabcffentiadiuinacommu
ni tribus pcrfonis , quam effcntia a fe ipfa : fcd funt idcra omnibus
modis . Diuma hxc voluntas fola cft prima rcgula omnis iuftitix &
c6 quod vulc aliquid fien lultii cfl ficrirSc co quod vult aliquid non
ificri, no crt luflum fieri.VoluntasDci diucrfimodcaccipiturin fcri
D ptura. Magirter cnim dicit.facrafcripturadc voliitatc Dei vanjsmo
disloquiconfucuit: vnde voluntascius non cftdiucrfafcdlocutio,
qniadiucrfanominc voluntatisaccipit. Nam ciusuoluntas vcrc &
propricdicitur, qu.Tinipfo eft^iScipfiuscfTentia cft,Et bacc vnacft;
necinu;tipiicitatcm rccipit. Diftinguitamenfolctin voluKtatciHi
\ Bcncplaciii, <3€
/ Signi .
Illa diiplcx eft,fc:hcet, antccedcns Sc confcquens . I-Tarc quima-
plex,fcihcet, prohibitio,prarceptio, confilium, imp^ccio, huco-
pcratio , permiflio , hoc eft , ille terminus , voluncasj, aliquando ide
cft , quod prohibitio, quandoque idem fignificat quod prarceptum.
Qne diftindio non cft rcrum , fed huius vocabuh voluntas , fecun-
dumdiuerfas fuas fignificationes, quibus accipiturin fcriptura . Et
propric accipicndo vocabulum , voluntas , dicit folum voluntatem
bcncplaciti,confequcntcm. Vndc, inccgcrnmusphilofophus Boet.
colophoncra his apponcns , dicic , cfte duo pnncipia a<fiuum huma-
norum , vidclicet , voluntatcm .Sc poteftatem. Quibus fapientia mc
diat,fincquaduoaliaomnino videntur coecamfiintcrcedatiuraen
fapientiz.
Finaliapr^iicataqudpiit» Cap. IX*
HAftcnusdc duobusprardicatis,fcilicet, cfrcntialibus 5c caufa
libus,pro ingcni j t Sc ft ylli noftri tenuitatc dcprompfim us,rc
iiquu modo cft, vt dc prafdicatis finalibus dicaious.Qjuae funt
virtu$,V€rius, ^ gloria. Explicanturquc.
q.i.j.ar.«.li.Tj
lz3t.69.Si
q.i.lib.i.&i.
31. q.i.Ub.i'
Lib.Ld.4J.
c.j-.
li. dc Mh*
i
Th
eo«
:4i
^{Jjetoriix ChrifliArtM
Thcolosjicc
Virtuj, rPater.
r V irtuj, r l-^ater. r 1 otentja. r t(
■intli». V Vcritti, ^Filius. -<A^uf. ^D
cGlona. t Spiritu$fan£V. C Ncxus, «C
Phificc Maihcmaacf,
Fotentfa. r Centruni •
iimctcr*
Spiricusran£V. C Ncxus, f Circulut.
Vbicunquc alicuiuj virtutismcntio facicnda cft, ftatim nobiioc-
currcrcdcbctconrrariumciusmcxccflu vcl dcfcdu: li fcaccommo-
dcl. Virtuscftprincipiumomniiopcrationjjifccundum phificos&.
omnci : Habctquc fymbolum maximum cum potcitia.ita vt vnum
proahoplcruncjucponatur. Tamcn.cum virtuicommunitcrfum-
pta,nihil ahud lit,c|uam qu^dam incntis difpofitio,qua men rationi
confcntit t & Dco confonat Ck obcdit, pofTumus diccrc quod virtui
fccundum fuas diucrfis coditioncs a diucrfis diucrfimodc dcfinitur.
Kt fic dicit Philofophus quod virtus c(t habjtus voluntarius.co quod
jnmcdioduarum mahtiarum confillit. A.ug latinorum ihcologoru
mcnto patcr,in hb.de fpintu & anima,dicit, quod uirtus e{l habitus
mcntUDcncconftjtutar. Etciiam apcrra vocc afTerit virtutcm cflc
bonam mcntis quah'tatcm,qua rcclc viuitur , cua ncmo malc vtitur,
quamDcus in Mobis finc nobis opcratur. Aducrtcndum iamcn>quod
vinuj aniiquiius folum pcr fortitudincm fumcbarur . Ei fccundum
hocuidcturloqui fcnpturajnam vbi agitdc uirrutc commun.i r,
Tidctur intclhgcre de potcntia,5c fortitudincTcl vigorc. ln prarfcn-
t'a vcr6,ihcoh)gica virtus ahjs dimifsis partitionibus fica (Jirfonc
dcfcribiturjcfthabitusaDcofoloinfufufcclcuai shberum arbitriij,
id cft, rationisaut bonitatis,aut utriufcji facu tatem ad Dt uin immc-
diatc obic<5liue Cklaudabihtcrattingcndum. Qj^iod duphcitcrac-
cipitur uno modo i}nctc,i!k fictrcircquiruntur ci>ndmonc$. Prima
quod rcfpiciai Dcura proprimo &principah obic£lo.Seciida, quoci
habcat vcritttcm pro pnma regula aftuum fuorum.ad quoi inc inat-
& non rcgulam aliquam adquifitam humanitui , puta prudcn
tiam . Tertia quod immcdiatc a Dco infundatur ficut acaufa cf-
ficientc.Harum conditionum primar.fpicit obicclum . Sccundarc
gulam dircctuiam . Tcrtia caufam ctncientcra . lllo modo fidcs ,
fpc$,charitasaclquifitar non funt,quiadcficit tcrtiaconditio. Sccun-
domodoaccipitur virtus thcologica largc , pro virtute rjfpiciente
Dcumpro obieclopnncipah, innitcnsprimar vcritati tanquam re-
gular fiucfitaDco infufa, fiucnaturahtcradquifira.Et ficfidcs,fpcs,
likcharitas , tdquifitx rcfpcvlu Dci vt obie^i primi Ckpnncipahs
funt virtutestheologicr . Pcrprimascnim duas conditioncs virtus
ihcologicafufficicnter diftinguituramorali: quia moralis non ha-
betDcumproobicilo primo:Iicct habcrc poflctDcum profinc.
Simihrermoralis innititur rcgulaehumana-, fciliccr.prudcntix fiue
rcdx rationi naturali . Theolo2;ica vero, vcntari diuinc. Tdeo cnini
fides
M
N
ParsfecundM. ^l
fic!c$crcdit,quiaDeusrcuclauit. Idcofpet delidcrattquialicclefi-
deriindumcueDcusrcuelauit. Siccharita$diligit:quit ficdiligc-
re Deus prxcipit ; Habitus vcro harum virtutum thcologicarum fn
pcinaturalcs(vtfcribitCa dijfuntnobu ntceflarij dc poicntiaDci
ordinacaad confequcndum bcatitudinem :& hoc prircife tcnttur
propterfidem, & fanctorumautloritatem. Ft fecundum cundem,
obiecta virtiitum thologicarum immcdiata funt complexa. Nam
obiedum fidci clhhoc compkxum, omne reuelatum a Deo eft veru
co modo quo rcuclatur a Deo . Obiedum autcm fpci cft,quod bei-
ntudo eftnobisconfcrcndaaDeo proptcr mcrita. Obic^^um au-
tcm charitatis cft,hoc complcxum : Deui cft d>ligendu$: &omnc
quod Deus vult diligi a nobis charuatiuc . Et vt idem dicit Aliaccn.
hcctDeusIitobiedummcdiatumcuiunibetvirtutistheologicarrta-
mcn hoc complexum cft immcdiatum obie^tum fpei , fcihcct, vifio
<5cfruJtiodiuina,ritiebeatitudocrt homini confcrcndapropterme-
rita. Quod credo fic eflc intvlligcndum (inquit Cardi.)quod bcati-
tudohominiconferctur,fi fecundum legcm Dci mcritoricoperctur,
Non autcm omnc» virtutes ( inquit Gerfon ) theologicas & diuinas
nominamui: fed casdumtaxat.qua: adDcuniimmcdiatc dirigunt,
fcilicct, fidcm fp-m , Jc charuatem. Fidcs ("fecundum lacobum dc
Valcntia) eft quardam virtus thcoogicadcfuper infufa : qua mens
clcuata ^cconfortatacrcdit Jc aftentitrcbusfupcrnaturahbui, &no
vifis . Charitas eft, qua uoluntas cleuaturad intel igendii Dcu fuper
omnia. Spc$ vcr6,quacontemptistcrrenis,fpiritualiabona >Sc inmfi
biliaappetuntur, ek expc<S;iantur . In hoininibus enim, uirtutes funt
quidamriuulic f(nite diuiiiargratiar procedentcs, (5cf!.mpcrterram
animar diffundentc$,ipfam fpintuahtcr irngantcs, atque boni$ ope-
ribustsrcundante». Natura gencratresinformcs.fcd diucrfis poftca
difpofitionibus,(!k altcrationibusipfaspcrficit, vtpatetdc corpore ,
quod diuerfi$ complemcntis 6c luuamentis organizaturrfic vcrc ani
m<i,dcfc informis (Sc fine virtute Sc gratia eft, & idco neccffceft
quodhabiius<Scdiftoofitiencsvirtutiscideraimprimantur,pcrqua$
m cfTc fuo corporali fiuc morali compleatur &c. Tantar cnim cxceU
lentix cft mrtus quod Socrates apud Platoncro fatetur fe non pofic
cara definire . Venta*, vt lux in omnibus rebus fcdem pofuit ; habet
feaatcmquodammodo,quafi vtfinis fapientiar:quiaomneftudiura
6t propur ucnUtctB . Q^iar quidamtriplexeft.
r T heo'ogica fiue caihohca,
^Phvfica,
c £i Ethica.
^.f«i.«.»ii.
p.t.ie Tlt« J
fp ir.anjjoar-f
oll.>.
11
iiuid ftt Thologtca veritas.
Cap, X.
Theo-
0.1'^ inrcrip
tuns fa.i^i»
nonrcpcrifi
tUt lUOTlO-
'i> diducen
64
T\hetoricA ChriflianA
THeolo2;ict cft, vcritaj fidci cuiuj contrarifi eft harrclis . Eft icacj;
ncccflari* viacori adxrcrnam falutciu habcndam, hoc cft, vc-
ritas thcalogica cft, vcritas cuius nocitia adh^fiua Beccflaria cft
adfalutcm explicitc vc)jmplicitc habcnti vfum rationii <Sc cam ap
pr^hcndcnti: vtomnes veritatesin canonc Bibliorum contcnt^ fut
veritates theologicx , ^ fufficit ad falutcm ca crcdcrc iroplicttc ; fi
cut omnia rcueJata in gcnerc a Deo in fenfu pcr Spiritum Santflum
intcnto. Itemomnispropofitio fcu veritas formata vcl formabilis
<le Dco vcl etiam de crcaruris : vc rcferuntur ad Dcum fccundum ra-
tioncmgubcrnationis, crcationis, confcruationis, iuftificatioms, rc
dcmptionis, rcmunerationis, «Sc fimiliaquxconfideranturin 7 heo
logia : vt paffioncs fubiccli , dicuniur ventatcs theologicar . £tiam
aliquae vcntatcsfunt naiurahtcr notae: vt Deus efl bonus, viucfS,
fapiens. Aliacfupernaturalitcr cognitac & tantum credit.T: vi Dcus
elltrinus<3c vnus: Deuseft incarnatus. Veritascatholica efl,veriras
TCuelataaDeo in fe vel fuo antecedeiitc pertincns ad rcligionem .
Diciturreuelata a Deo, quia vcritashumano ingcnio adquifitaptr
demonftrationcm fcilicct , vcl cxpciiennam : non dicitur veritas ca
tholica , quia omnis vcritas catholica efl: articulusfidei. Fidts autem
jion inniiiturcuidcntiaf naturali , fcd diuirarrcuelationi . Dicuur
jn fc ,propter veritatesfacri canonis Bibliorum : qure omncsimme-
diatc hucfecundum fc fcriptoribuscius funtrcutlatap. Ipfi enim
fucrc calamus fcribar, id efl.Spiritus San^i velocitcr fcribcntis . Di-
citur, vclinfuoanteccdente,proptcr veritates, quar cx co«tertis
in Biblijs poflunt dcdaci , vci inferri , jn confequentia ncccflaria, vt
cfl illa Deus efl vcrus honio ex anima rationali & humana carn c
fubfiflens ; qux fub hac vcrborum forma non habetur in fcriptura :
fed cx eis potcft dcduci in confequcntia neccfTaria . Dicitur ad reli-
gionemperttncns, propter vcritates religioncm fiuc pictatem ron
refpicicntes, quac non dicunturueritates catholicac quamuisfuennt
a Dcorcuclat^. Pcrtinctautcm adrcligionem quidquidad pieta
tcm , id cfl , Dci cultum aui ad finem bcantudinis confequendaf or
dinatur. Exquofequitur, quodmult^ vcritatcs qujc in fcri. tura
canonicanonhabcntur; neccxcisfolisdeducipoflunt in confequc
tuneccflariafunteatholicar. Patttpnmum, dehis quacab Apofto
lispcrfucccdcntiumrclationcm uel fcriptLras fidclium fidc disnai
sd nospcrucnerunt ; ik lamcn lictt in fcriptura canonica non cc nti-
ncantur, harc Apoflolispcr Spiicum Santtum rcutlata (aquod< <^i
funt omnem ueriiatcm) non dubitatur . Patct «Sf dc his qua- ex prc
mifuscoairumptoaliquo ucrociiidentiar, ucl certc dcducipcllui t.
Pp.ieteliamtcrtio, dchisueriiaiibus,qua:ali)S fidelibusa Dco re 'j
uelaia-cfle fufficientcr oflcndwnur. Patet <^quart6,de hisqua ab
EccKfia
Pars fecmd.t.
65
Ecclefia uniuerfali uccredendaaccepca runr, qux fupponitur in h
de errare non polTe: cuius fidem dcficere no poiTe oraiio Chnlli or.
fide Pctri, & eius promilTa afsiftentia ufque in finem feculi certa rcc
diderunt. Patetdemum qumt6,de ueritatibus a generalibus cocilijs,
& Romanis Pontificlbus rice determinatis . PLtc enim omnia , uel
reuelata funt , uel ex folis reuelatis funt dedufta ; uel ex reuelatis, cx
illis uetitatibus certiscoaflumptis, nequealjuddeterminatrite con
cilium, uel Romanus Pontifex . H.tc Gab. Veritas catholica, vt tra-
diditGerfon eft ueritas habita per diuinam reuelationem immediate
vel mediateexphcite inpropria forma ucrborum : uel imphcitein
propria <Sc certac ^nfequentia. Qux abfque omni approbatione
Ecckfi^c ex natura rti funt immutabjles & niimutabihter uera?. vn-
de funt jtnmutabilitcr cathohcs reputandx ficut haprefes abfque
omni reproLati )nefunt harefesputandx &c. Huiuscatholicse veri
tatis contrariuii diciturhxrcfis, quiaut dicuntD. Hieron. & Oc-
cam: haerefiseltdogm.i falfum fidei ortodox:Ecotranum,idefl:,error
cjntranuscachchcs ueriirati.Ellautcmomnisherefis dogmafalfum:
fiue erfor,5cnon€ conUvrfo.Omnis enmi h^refis,aitHiero.in epift.
ad Gaiacperuerfum dogma habet. Dogma autemperuerfum , e(l
dogmafalfum: fednonomne dogmafalfumeft hsrefis. Dicicur , fi-
dei orchodoxae contrarium quo excludunturomnesahj crroresfi-
dei orchodoxe non contranj : ficut error in rebus naturalibus de
quibus fides catholica nihil contrarium afferit : ut funt errores de ui
oc numero elementorum , de motu,de efeclu,& ordme fiderum , de
figura coeli,de generibus & natuns animahum,frutecum, lapidum,
fontium,montium,&caeteris huiufmodi ; quorum (ludio phifici in-
fudarunt:<Scquorumfcientiaadreligionem nonpertinet, dequibus
B. Aug.loquitur.Errores in his,*Sc fi falfa fint dogmata , non hx refcs
funt dicendi . Ex hac definitione fequitur, quod error in fide non
ideo efl: hxrefis quia ab Ecclefia damnatusjfed quia^fidei contrarius .
Vnde haerefesab Ecclefia damnaca?, priufquam damnarcnrurfueriit
haerefes.Determinatioauce Ecclefiaenon racitpropofitionem prius
veram,e{re falfam;nec prius falfam, effe ueram » Sed quia uera efl: ,
Ecclefiaapprobat:autfi falfa reprobat, ^ condemnat . Si materiam
hanclatiuscupisuidereuide noflr.Tc rehgionis decus Patrem Ilde-
phonfumdeCaftroaduerfushxrefcs. Ethaecde Theologica ueri-
tate pro nunc dicla fufficiant .
Matt. v!t d
:o. Luc. 2-.*
D. ?i.
p.x Chriiki
proui:fsio!ie
EccLlii d.fi
cere non po
tell.
In 4.d. 15. q.
a.ar.i.p.i.
Veriiates ca
thr.lice ex
naturarei
luMt injura-
biliter vers.
Gab.!ib.5.d.
ij.q. vn. ar.
Vdub 5.
lib. z. dialo,
p.i.c.<?.
Dogma fal-
fum, & herc
lis qiiomo-
do dilerant.
De Vhifica & ^ethiea rtritatihus.
Cap. xr.
PHy fica ueritas cft rei intelle«flaf ad intclleftum adaptatio,fecun
dum Philofophi defcriptionem, Jt hoc dupliciteri unomod*
Ul ^-on
Ia'Enchi.c.8
Error in fi-
de non eft
ha:refis quia
ab Fcclefia
danatus fed
quiafidei c6
trarius.
Gab.in ^.d.
ir.q.i,
Lib.i c.«.
4 Act.c M.
^.deconrol
prof.3.
66
^hetoricA Chriflmm
ut conliilcns in quadam rci ad intelle^um adcquatione , cuiufmodi
e(l veritJs intcUcdiis. Alio modo pro voluntate manifeftandi fc ex-
teriusin fignis «& opcribusiuxtaiudiciumrationis fccundum qucm
moduni loquiturdc veritate philofophus. Veritasad fimihtudinem
priivii modi didain Deo differtfecundum rationem intelhgcndia
mlbtiaquamuisidcm iintre; fcddidaad (imilitudinemmodi fecu-
di m Dcopcrtinctadrationcm iulHtiac. Eftenim voluntas confor-
mandi opcra fua ad luftiti^ rationem feu regula , quae regula e(l ve-
rifas prima modo dicta , quac prior eft fecundum rationem intelligc-
d\ quam mifericordia j c(^ enim cius regularquod non cll: de veritatc
fecundomododi(fta 5cc. Etvcritasrci dupliciter accipitur vnomo-
do vtrefertad exiftentiam rei. Alio modo ad efficacjam. Ver»ras
cxi(tcnti;v e(t,cum res habet quicquid ad eius efleniiam pcrtinet. Ve
ricasefrtcientiacc(l,cum reshabet effe45lum fuum adqutin ordinata
eft : quomodo homo carensrationis vfu, aut non viuensfecundum
rationem,dicitur non elTe verus homo.fed beftia, vt vult Boet. quod
transformatum vicijshominem a^Pimare non pofsis. Aethica dcuiij
virtuseft,quxcon(i(titin operatione: Sa ficdicimusquempiani verc
dcuotum 3c hypocntam fi<^e & homines falfos .
Deglorii,^ eius diuifwne.
Cap. X l U
P
R3rtereaquardo(5lifsimc &elegantsifsime ReuerendifsimusD.
Hiero. Odorio cpifcopus Silenfis in fuo hbro de gloria tra»Sta
-*• uit. Q^ii intercacterostama claret cloquentia,6c clegantia, vt
putares Ciceronem loqui, quoniam ipfe fcribit eiegantifsime, ad
quem tcremircimus.Gloriaeft,finalisdele<!;iatio vbi appctitus vniuf
cuiufque quicfcit >Sc illa fimilitcr currit per omnia fubicwla fecundu^ q
fuosgradus,5c eftcriplex.
rTheologica.
•<Phyfica,5c
CHumana.
Ex illo priori gcnere c(l illa gloria artcrnajqiiar cft omnibus fan«flis
In epift. ad bcatitudo & finis ad que omnes laboramus; vel fecundii D. Ambro.
V b ficun^^^^'^'*^^^'*''^"^^'^**^^'^ j^ujp Gerfon ipfam definicns fecun-
iioploiiar. jdumnominjs inierj^retaiionem dicitelTc , quafi claram cum laude
Gloru quid, vel honorc notitiarn . Eft autem honor , cxhibitio reucrentix in fi-
gnum virtutisj foli autem Dco honor «Sc virtus, &per confequcns
glona,cui & folidebetur cxhibitiofuprcmac reuereniiaejinfignum
virtutis infinitx . Gloria, vita 2ererna,beatitudo, vifio clara , Sk frui
tio fequens illam claram yifioncm,omnibus modis idem funt . Vita
xterna dicitur a partc poft,n6 a parte ante. D.Bona.diCit Gloria clTe
in intellc-'
(ic.
Tarsfecmda.
^l
H
in intellcȣlu , & voluntat. Scotus tanicntenet,qu6dnullushabit!.is
clt fimul & femcl in intcllcdu & in voluntate ; fed cam principali-
tcrcoUocatin voluntatc qua tenetur Dcus per amorcm amicitiac;
fedhocthcologisdifputandiirelinquitur. Phyiica eft fummi boni
fruitio, &fuaj naturxtriumphusj vtgloriagrauiiicftperucniflead
ccntrum , Icuium ad fummum , arborum perucnilTc ad frudu . Hu- Gala.c.^.a, i
mana eft fccundum propofitum hominum diucrfa pro qua omnes la
boramus dceftquodammodoftimulus virtutis, Vndc Pau. fi fpi-
ritu viuimas;fpiritu «Scambulemus. Noncfficiamur inanisglorix
cupidi, inuiccmprouocantes» inuiccminuidcntes . Quifquis ex dc Ify<i'lit>.i.c?e
tenorc iam mclior cfte cc^pit , caucat dc acceptis cxtoUi virtutibus , *""'° bono,
negrauiuspcr vanamgloriam corruat, quampriuspcrlapfum viti-
orum lacebat . Non cft tanti gaudij cxcclfa tencrc , quanti meroris
elldecxcclfis c 'rruere, nec tantam gloriam fcqui poft viiHioriam,
quanram ignominiaiTipoftruinain , QjJumbene viuitur caucndii
cft valdeVncmensdefpciliscaftcrisdcgloria fingularitaiibus cleuc-
tur . Vqnitas vanitatum & omnia vanitas. Hunc verficulum ait D.
Chryf. Hom y. Si faperent qui in potentia vcrfantur , in parietibus
omnibus 3c lu veftibus fuis fcriberent , in foro , in domo , in ianuis >
ny .n^rcflibus , <^ ante omnia in confcicntijsfuiSjVt fempcr cum ocu
Ifscerncrenr) *St corde fentirent.
Df explicithntftcundifubit^i , fcilicet > dc jlngeh Cap, XII L
IN fcripturis facris Angclus aliquandogcncralcm fubit fignificati
oncm, vninerfosbcatoscomplcclarurjfpiritus, ficuc, cum venc
ritfiliushominist&omncsangcliciuscumco. Aliquando par-
ticularem afcifcitfignificationcm,ficutaput Pctrum ; Profcdus eft,
inquit, Chriftus in coclum fubic^lis fibi angelis, & poteftaribus.
Idco inpraefcntiaangeluscftfubie(Slumquo intelliguntur fpiritus
ad imaginem Dci fz3:i , in quibus diuina imago relucet ; & non fo-
lumangeli veri, &boni, verum etiam diaboli & angclimyftici , vt
Angeli pacis amarc flebant . Et dicitur tripliciter .
rOfficio,
<Djgnitate, 5c
cNatura.
Officioeftqu'1ibct nunriusmiftusa Deo ad h^mines proprcr ali-
quamyflenaimplenda : vndc Malach. Ecce cgomiitoangclu ineu,
idcft, loannem Baptiftam ,hi non cruntpoft iudicium quia dcficf-
enthomires. Chriftus ctiam vocr^turmagm confijijangclus, vr^lub
*^" a:ig'''is cumgladio.Gencf. Vcncrunttresangth ad Abrahan^ .
Hincin ra^^oncdicirur , lu* 1 1 ac perfcrr» per manus r;?ii£^i angeli
Angelusquo
tuplicitcr di
catur,
ira.jj.«.7.
I
tui
?,Sl.t.
Anpeli o''^-
cio polliudi
'ir' nocrtir,
3.D Z4.&18.
a.i.
68
^ljetoricA ChriHianA
Cliriftuj eft
ponntcx &
adiiocatus .'
Malach. i-c
6i.
Lib.i.cv
Angelorum
Hierarchio;
trcs.
Dan. 7.C.10.
Apoc.j.c.ii.
Cceli accep-
tio mulci-
pkx.
Lcft.tf^.
tiii , id eft , Chifti : per illius manus oramus pcrferri facrificiuni , vt
Deo patri fit acceptum . Quia ipfc cft pontifex & aduocatus noller:
dt apparet continue vultui Deiad interpellandum pro nobis &c.
Dif^nitate , & elt facerdos confccrans corpus Chrifti ; labia enim fa-
cerdotum cuftodiunt fcientiam, «Sc legem requirent ex ore eius: quia
Angelus domini exercituum eft . Natura , & hcet fit, non offici) an
f^elusfecundumuocisproprietatem (ut uult Greg.) accipitur tamcn
ut dicit fubltantiam fiue naturam angehcam . Et hxc pro nunc dida
fufficiant . Nam fi cupis mmutim rem exphcare poteris a dcfinitio-
ne angelorum a D. Damafceno addu«Sla mcipere . Hic tamen nota a-
gelorum hieravchias ternas: <3f cuiufhbet hierarchiac choros etiam
ternos. Dehisprofundusillc <3cexercitatusin diuinisDionyfius:&
tota facra fcriptura ubique plena eft uberrime : 6c ui comprehendan
tur tibi typum proponimus .
Summa Media Infimahicrarchia
rCherubin c Domimationes rVirtutes
-? Seraphin < Principatus < Arcangeli
CThroni <-Poteftates CAngeh.
In angelorum confideratione atendcndendum eft ad facihtitu ap-
prehenfionis & maiorem uel minorem perfedionem . Dcjnde,ad
mnltitudinem, &magnitudniem: immofecundum omnia prrcdi-
camenta confiderandi funt . Nam milha miUium miniikabant ei, 5c
decies miUia cemtena miUia affiftcbant ei . Si hanc raateriam late ui
derecupis vide Gerfonem '3cD.Bona.in 2.
Dt explicatione tertij fubieSi , fcilicet, de cceb . Cap. XIIIL
COelum eft fubicflu quo intcUiguntur omnes fpherac & cho-
ri fteUarum fpirituum Sc angeloruro : & vt oninia alia fubie-
dapoftuntconfiderari vel naturahter vel myftice,ita etiam
ccelum : ut cum dicimus coeh enarrant gloriam Dei , id eft , Apofto
h , & fecundum illud coclum mihi fedes , & anima iufti fedes cft fa
picntiae. Anim^itaqueiufta? &fan<flicoelumdicunrur. IdcoHu-
go in coelo maxime Deus habitare dicitur , quamuis fit vbiqj : quia
pcr coelos intelliguntur angcli , & hommesiufti, in quibus maxirac
Deus habitat . Vnde Aug. Pater nofter qui cs in coehs exponit , id
cft, in fanii^is «Sc iuftis . Vidc dc hoc latius Gab. Habetfe coelum vel
y \ Principalcpropofitum, vcl
/ Acccfforium .
Primum , vtcum diciturde coelo fimplicitcr: vbi latus campus
patet Aftronomis &phiIofophisnaturahbus. Acccflorium vtcum
dicendum eft de motu , de lumine , influentia , fato, tempore ,vcrc,
zftacc
K
M
N
Parsfecunda .
o
69
seftate, aeceiroricnobisfemperinhisoccurht coelum, omnia refere
do ad caufas coeli > naturas animalium , fertilitatem terr.x , mores ho-
minum,(3c his iimiha ; ut columbam addicimus Veneri, picii Marti.
Oportetautemin hoc fubiecloriiemmilTe eorum qu.T fcripferunt
aftronomi de coelo , <5c gencrales habere diuifiones coeli , 6c rerre cir
culorum, fignorum, temporum, & myftice recordari ahquando,
(Sc eorum quac poetac fabulantur de coelo .
R
Vt explicatione quartifubie^i fcilicet de homine, Cap. X ^.
HOmo,eft fubie^lum ih qtio animantia omnia fibi fubiet^a ik
faperiora quam inferiora confiderari pofiunt .j; Ideo Micro-
cofmi nomcnclaturara accepit ; quia infignis ille humani ge-
neris conditor, hominem quafi alterum plafmauit mundum haben-
temparticipationes (Scconiundiones cum omnibus rebus mundi.
Hominisconfiderationeselicimus,fumcntesprincipiumarnuItipli-
d eius acceptione , quas ponit Gab. uel ab eius conditione j quia de
hrao terrae eft conditus,fecundum corpus, & hoc ideo, fecundum ali
quof , ne ipfe eleuaretur in fuperbiam , fed nominis & conciirionis
memor,fuperciIium inftarpauonis fquahdospedes confiderantispo
neret, negratiam Deihumilibus promiflam perderet. Quoniam
Deus fuperbis refiftit,humilibus autem dat gratiam . Item ut homo
inftrueretur quxque uitia cauere . Vnde Ijcet corpus humanum fit
compofitum ex quatuorelementis , tamen in eo pr^doniinatar ele-
mentum, nonignis, fedterrae ^nehomoeffet nimis iracundus, uel
accenfus ad nocendum proximo,nec elementum aeris, ne prardomi-
nareturin eouentus uana?gloriap,ambitionis,fuperbi3e, tSthuiufmo-
di . Nec elementum aqux , ne prxdominaretur in eo fluxus luxu-
riae,&carnalisuo]uptatis. Deinde,homoeftanimal rationalemor-
tale: & hoc fecundum philofophos ; fecundum theologos , eft crea-
jtura rationalis ad imaginem & fimihtudinem Dei fa«fla , & ad beati-
tudinemaetcrnamordinata. Imaginem Dei, Aug. ait, pertineread
naturam animae,non quod eius fubftantiae fitcuiusDeus, fedquod
rationahs , quod intelledlualis fada eft a Deo : fimilitudinem uero ,
ad opus iuftitia?,iuxta illud fancli eftote,quia ego fan^lus fum . Non
defunt,qui hoc quod dicluin eft , homintm creatum ad imagi-
nem Dei , referant ad dominatum traditum homini a Deo .
Verum D. Paulus hanc controuerfiam '^dirimit , cum ait , Re-
nouamini in fpiritu .'mentis ueftrae , 8c induite nouum homi-
ncm , qai fecundum Deum crcatus eft in iuftitia . £t idern ,
nduiftis nouum hominera , qui renouatur ad agnitionem
i 6c ima-
Homo cup I
qiicrocoi-
tnus dicitur.
lacobi-^.b 6
:.T.oriu:i:
Homo quid
fit fecuhdu
phil.&iheo.
l.lib. ».
i.Pctri.y.c.8
^jetoricA ChriHiariA
<Swimagincm eiusqui creauitillum . Etlicct hoinohabeatlibcrum
arbitrium ( vt fcnbit Gab. ) ita vtquantum adinteriorcs voluntatis
adusuiolcntari non pofsitpcr potcntiam creatam . £(l tamen in-^
conftans &citomobilis <Scm vtranquepartem vcrtibilisr&poftpri
mi hominis peccatum proniorad malum ; multa^ue habet inclinan-
tiaadlapfum. Inter quac numerantur imperceptibilcs demonum
''falutemhominumimpcdiremolicntium) doli &fTaadcs: quorum
nulla quics in tentando . Circumeunt enim tanquani leoncs rugicn-
tcsquaercntcsqucmdcuorent. Vnde,difficiie cft homini viuercfi-
ncpcccato,niugratiaDeiadiuuetur,Aug.eniin con;raPelagi,,pro-
bat,quodtaliterfuittotanatura humana huecaroin Adamcorrupta
& fauciata,fomitcpcccati;quad nullus homo cxtali natura viciataa
primis parcntibus pcr libidmoram generationem traduifla potelt vi-
tarepcccatum,necpotcftfacerebonum, necimplerediuin.aprsecep-
ia,nifi talisnatura fic corrupta,pcr gratiam Chrifti fanctur.Id quod
Traft.j.c.» [<3calijsteftimonijs probat lacobus de Valentia. Pr ijrter hodium
regu.4,proL jgjpyj.^|^pgjy5^^afiugj.faqu.T homini acadunt.indjgcthomo aug? «
DtTAnpclica^»*^* cuftodia & pracfidio . Indiget auicni ad quatuor in gtncre ( vt
crga homi- ait D. Bona. poll Alcx.) fcilicet, ad perficiendu in graiiaj ad prxfer-
nt» cuito«!ia.'uationcm a culpa,ad rcfurgcndum a noxaperpetrata.cka facmorum
multipHcipluraliiatccommittcnda . Nam iii profe£lu impcditur,
adcafumimpcUitur,inlapfudetinetur, (Scad vlteriora commiiten-
dapcccatiadmifsipondercaggrauatur: & ad cullodiain cuiuflibet
viatoris deputatur Angelusbonus a principio natiuitatis; vt,ortendit
Magifter.rationes congruitatis tam cx parte Dei , quam ex paite ho
*^'"-^*^'***J* jnmisadditS. Bona. Necdeferithomincm Angelus quamdiu per
**"*'* mancthicin vita,tanquampcdagogusquidam <Bc paftoraduitam d
Homofisni- rigcndam . Homo pro maioripartc in fcriptutaintelligitur Adam,
ficat Adicdcumiotafuapoftcntatc . Vbi quando in fcriptura poniturfilius
totapofteri-jhominuni vel filij hominum , inteUiguntur filij Adam. Adam.
"te. iautcm non dicitur fihus hominis , nec fiHus hominum ; quia
non fuit 8;enitus ab hominc fed a Dco formatus . Ideo dicitur
filius Dci pcrcrcationcm,5c non pcr generationem, & cxteri filij ho
minum,quia a viro & mulierc . Scd Chriftus filius homjnis dicitur,
. quiaafolaMariahomincgcncratur. Confidcratur etiam hoino,vt
' brcuiusagamus,velfccundumanimam,velfecundumcorpus. Cor-
pus ortum habet ex feminc , quod quidcm eft excrcmcntum vltimi
alimcnti,fanguinis,fciIicet,vtphilofophitraduni.Cuiquidem feini
ni cll etiam permiftus fcu acr cx cordc per arrerias proccdcrs, vr me
dici tradaur,quod vSc in feilionibus corponshumani euidcntifsimc
confpicitur.Anima vcroiudicioDei cx nihilo crcatur, dJcinfundi-
tur foniato in vtero corpori habctcjue . j
Intclledum
Homoetqui
bus conitcc.
X
K
Varsfecmda.
7'
rlnteiledum r Gapitc cDeo
-^ Vttam A. •< Cardc A. -5 Goelo
< Appetitum CRcnibus ^Elcmcntis.
' Confidcraturcorpusfe-cuiidummcmbra. Pnncipalia,velminus
principalia. PrmGipaliafuntquatuor,ccrcbrum,cor,hcpar, Rencs,
Minuj vcro pnncipaha conddcrcmus ibi fccundura loa. Valucrde
hb. 2.Anaromcsc.4i.&hb.i,c.38.0fla 224. NcruoSi Vcnas, Artc-
rias,Mufculos409. Ghordas,Ljgamcnta,Vcntres.
De homincoponetprxtcrea conliderarc omnia prardicamchta,
vtlcciindum corpus & animam ,magnitudincm» genus, virtutcs,
opera,labores,pairiam,:etatcs, Harmoniam compofirionis, & ucfti-
meurorum habiium '. Deinde fecundum hnguas,artificia,confuetu
dincsidona natur^c pecuharia . Nulla infupcr actas hominis pcculia-
ribusfibi vacat vjrcutibus. Idco ncc fingularibus mi^ri;s <k cala-
micatibus. Oportet ctiam homincm confidcrarc myfticc>vtqui
homines eraiit tempore gratix 1 temporc legis % 6c qualcs m prophc-
tis frequentcr legimus .
Hominitco»
(idcrad**
Dc ex.
:pliCAtione quititi & fexti fubicni fcilicet de imaginatiu$
^fenfttiuo. Cnf. XV U
B
IMaginatiuum cft fubie<^um quo intelliguntur animalia perfc-
cliora in quibusapparenciudiciafenfuu;ii intcriorumrvt in ca-
nibus memoria,inouibusdifcretio,in vulpcfiaus & his fimilia.
Differ.ntix animahum quas canfiderare oportet funt;Terreftria,dc
quibus OUCS& bouesinfuper Cxpecora campi. Aquatilia, vrpices
maris,tk quae perambulant femitas maris . Volatiha,vt uolucrcsccc-
li sScauespennataf ; Igneaut Phafnix:qui fe igni reuiuificat,& Py%
raufta , quod animal uiuit in fornacibus Cypri Plin, & falamandra
(ecundum aliquos . Amphibia qux uiuunt in aqua & tcrra , ut ra-
n2c,phoc.T,anates,anfcres,caftorcs>crocodrilli. Senfitiuum cft fubic-
I dum quo intelhguntur animalia,in quibus non apparcnt iudicia
fenfuum interiorum,utfunt ucrmcs, mufcac, talpx, «^chisfimiha,
quxdicimusanimalia impcrfcda. Vnumquodquc tamcn in fuo
gcnere potcft demonftran pcrfcctura . vidit cnim Deus cunda qux
tccerac (Bc crant ualde bona.
Dt explicationefeptimi ^ otiauifuhieUiScilicet.ie regetatiuo &
tlementatiHO . Cap. X y H*
VEgcratiuumfubquo intelhguntur omnia quar animantur:
anima vegetatiua ^ partes earum , vt funt arborcs, Herbac,
ftm i 11 a.
FToBnlnisco-
fiikratio Hy
ihcx.
Animalium
differenii» .
Lib« ri.c.jtf.
Gen.t,
3J-
7^
^hetOTiCA Chrijliam
femina, flores, lucus ,gramma, etiamiigna mortua, cortices, foc-
num, cordum , poma , dc caeteri frudus omnes . Hic nota applica-
tionem ad medicinas (implices , nihil eil enim adeo paruum, adeoqi
vilequodnonplurimumcommodihabeat; de quomultafe offerat
oratori . Et de fummisad infiina : & ab imis ad fumma afcendcre <Sc
defcendcre per gradus caufarura oratorem oportct . Salomon difpu
tauir fuper lignis a cedro,quac eft in libano, vsque adlhyfTopum quac
egreditur de pariete, <Sc difTeruit de lumemis , & volucribus, & repti
libus (St pifcibu: . Omnia vegetatiua funt morti obnoxia , & fe ha-
bent vtpropofitumprincipaie: vtjdumdicenduni eft de balfamo,
vel vt accefTorium.vt curn de arboribus Italiac,vel Indiac . Herbas di
cimus,quaecunqenonhgnitant, feuJigna producunt. Frutices qui
non excrefcunt ad iuQam menfuram arboris . Plantac funt fecundae
&fteriles. Plantaefttriplex.domeftica, hortenfis,fylueftiis. Plan -D
tarumquaedamfunt mafcul^e, quae citms puUulant: quaedam vero
foeminap,quae maiora folia emittunt. Elementatiuum eft,fub quo
inteiligunturquatuorelementa fimplicia principaliter, 6c quse cx
illiscompofita funt:ita vtfenfu & vitacareant. In elemeiins cor-
(ideran^ur gradus vt funt fimplex compoGtio,mixtio, digeftio, & fi-
lusrvt a(5lio,pafsio»quies,motus . Elementa vcro alia perfe^la alia im
perfe*^a. Perfe£ta,vtexmetallis,aurum (Sc argentuni, Exanimali-
bus grefsibilibus , homo. Ex vo]atilibus,aquila . Imperfecla, vt plu-
bum,Talpa,vermes,<Scfimilia,fecundumgradus fuos . Sunque ad
omnegenuscaufarumaccommoda^vtlatius deiftis, & alijs, vbide
tribus caufarum generibus agcmus,traclabuntur .
Pc explicatione nonifubie&i,fcilicet, de inflrumenta'
tiuo. Cap. xyilU
SVb inftrumentatiuo intelliguntur omniainftrumcnta quae vni
cuique in fua operaiione inferuirepoflunt: funtque in tnplici
differentia»
Naturalia.
Artificialia, 5c
Moralia.
Naturalia funt, vbi res utitur partibus fibi cognatis.aut aliquibus
extra fe,quae natura in vfum aliquem formauit : ut oculi ad uiden
dum , pcdesadarabulandum . Item Angelos,coflum ,homines, in
ftruinenta Dci, equum,afinum,bouem,inftrumeiita hominis.Artifi-
cialia quae abariificioaut in luftna rebus infcruiuntad earumopc-
rationes.ut malieum ad tundcndum ,forpitem ad fcindendum,&
fecunm adfecandum. Moralia funtilla,cjuibus morcsj.ollros,com-
I ~~ poniniWS
Parsfecmda .
li
poniinus, Hc corngimus,aut dcprauamus j vt vfrrutes & vitia. Sic lu [
ftitia efl: inftrumentum quo luftus agit iufte ; iniuftitja, quo iniufte. |
Inftrumcntanaturaiia, <5c artificialiafic fe habent, vt 6cad bonum
&admalumiilis vtamur.Moraiia vero proprie, auttanrum inbo-j
num fi funt virtutes , aut tantum in malum h funt vitia, vfum fui no
bisprae^bent.-quanquam cltquaedam cognatio vitiorum cura virtu
tibus : vt cum dicimus fupv rboSmagnificos,tcmerarios forrcs , lcues
facilcs, adulatores comcs: Timidoshumiles, ignauos mitts,Garru-
los,eloqucntcs,prodigosliberalcs, auaro5frugi, pertinaces conitan
te$. VndeilludPoctae.
"Et malafunt vicina bonis : errorefub iUo
Tro vitiQ rirtus crimina l£pe tutit .
Siib inateria fubicdla tandem comprachenduntur etiam omnia
prxdicamema accidentium,vSc omnia accidetia totiu* mundi dc hoc.
\ Principaliter, vel
/ Acccflorie .
Princfpaliter vt cura abfolute dicendum cft de fecuri , vcl dc pa-
tcrnitate,vcldeiuftitja,veldeingratitudinc, &ficraanendum cft
fub inftrumento. Acceftorie vtcum dicendum cft dc calore ignis ,
nara caloracciditelcmento,quod eftignis :ficdicendum demanfue
tudinc Dauidis , luftitia Traiani . Accidenseft id , quod non habcti Act-y^j^ ,,^
efrcperfefcdinalio.Cuiuspracdicamentafuntnouem, vtcolligitur ^t.
ex Arift. videlicet: Quantitas,quaIitas,adaliquid,a£lio, Pafsio,Sj
tus,habitus,vbi,quando. Vtrunque,fcilicet,inftrumentum, ckacci
dens, omnibuscaufarum gcncribusapplicaripoflunt, vtcxemplis
demonftrabimus. Applicarur enim quantitas, vt cii laudamus Plato
ne ab humeris latis, & a praecordijs magnis. Quahtas, vt cil laudamus
Salomonisfapietiam.Ad aIiquid,vtcumlaudamusPaulr Ck difcipu
iorum Chriftido(5lrina. A<5lio,vtcum recenfcmus Dauidis opera,
6c rcs geftas . Pafsio, vt cum laudamus lob, vel Thobiam , a patien-
tia, & laborum tolcrantia . Siius, vt cum laudamus Sanfonen"» a fym
metriamembrorum. Habitus,notaturin vcihbusludith, Abigail,
*x in pallio Diogcnis. VbijVt in confidcrationc patriac, peregrinatio
num filiorum Ifrael,Iofephi , & Platonis in Siciliam (Scc. Qjiando ,
idcrt, quotempore tahs claruit, quamundiirtate, quidnoaitunc
accidit . Plura excmpla colligc ex biblijs , vt , de Goliath, <Sc de S.
loaime Baptiftarcui crat vc^iis de pilis camclorum , (Sc Zona pellicca
circalumboscius. Vnicuiqueautcm praedicamentoabfolutecon-
fiderato^pofl^untapplicari omniaaliapraedicamcnta,vt cum dicimus
albedincm magnam , aut adlionem fortcm , JEt no:a ita procedi per
vitia . Elegantcr enim laudamus viiloremjfi prius laudaraus vidii.
Et fimile cft de vitupcrio . Quampluriraa funt cxempla,coaceruat3
inhb.l
EKcmph n©
1. R eg. 17.
K
i74
%fjetor'tCA Chnfliam
M
inlib.fie Rhciorica Ecdefiaftica Reuerendifsimi panterque piennf
fiini D. Aug. Valcri) Epifcopi Veroncnfis . Q,uare deiplisfuperfe-
dcndum duxi .
Nunc ucro poft fupradie^a , agendum nobis videtur, de caufis ip-
Caufa qiiid fius Rhetoricesarrii j Caufas vero vocamiis propriein Rhetorica,lo-
m Rhcco cutionem,orationem,comraunKationcm,qu^ fcripto,aut uiua uoce,
coran alijshabetur ludicibus,uelauditoribus, vt in iribunali foro,
autconcioneprxdicantium,uel cum quibus negotiamur, tScagimus,
tainpra^fennbus,quamabfentibus. Cuiuspartes funtfubfcquentes.
DS dupUcigenere partium FjjLtorices. Cap. X IX.
PLurimi maximicjue oratores,conrtituerunt dup'ices Rhetoricx
partesalias. Princjpales, alias A; ;i.us principales.
Pr.ncipales, feu efientiales quxidcm funt, eft ipfa compofitio,
filum ^ quali arciiiteclura oracionis. His enini d*.ficient)bu3,
omnis gratia , »Sc virtus dicendi non ahter quam s-dificium (ine
fundamendo corruetjorationisque nomen amittit. Parantur utpo
ftea dr>cebimu3 labore,'5c vfu, ^ vfqueadeo concionatori , uel ora-
tori.iilis opusefl.-vt fi una foladcfit, non minor dcformiras ui^c pro
ficifcatur,quam in corporebrachio vel pcdibus deminufocernitur
Alix funt minus principales , quasad fequema reijcicnais , vbi cas
non omnino effe necerrariasinteiligemus . Cum igirur omiMS fer-
moquo voluntatcm nortram enunciamus , atque j^egotia agimus,
InecellariohabeatjiSc verba,& res, rerum ipfarum clhnuentio, ver-
borum clocutio,cuius auxilio animi fenfa , & inaenta cxprimimus .
Vtraquc ncceire efl habeat difpofitionem. omnia adiuuante memo
riacompraehenduntur. Verumha?ccun<fla perficit pronunciatio .
NecefTaria igitur efl oratori,harum quinquc pattium notitia .
Departibus T\jKtorices &feorft4»t de inutntiBne. Cap. X X.
PArtes Rhetoricesvtfupcriori capitc diuifimus funt dupliccs,
fi'bftantialesfcu eflcntiales , quse & prmcipalcs dicuntur , & q
accidentales quae minusprincipales vocantur. Subitantialcs
r-lnuentio.
Sunt. ^ Difpofitio. \ Memoria, &
<Elocutio. / Pronunciatio.
Inuentio cft,anteccdens,rolers,^ accurata excogitatio rcrum vc-
rarum,autvcrifimi!ium,qu3ecaufain probabilem rcddunt . Latius
haecpatct caeterisp.iftibjs Rhecoricac, qua cognita,id quod tft caput
infcribcndo 5c orandotcnetur. Hincvnrato loquendimodo, elc-
gantcr fcribcntes,vcl dicentcs, inuenic» di virtuicplurimum valerc
folcmusdiccre. Inhoctamcn concionarori elaborandum,vt qucm
ipfe
N
Cici. lib.de
inucQUone
Tarsfecundai
V
R
ipfepium aflfcv^um intra fe legendo concepcrit.inauditorumani-
mosdicendotranfmittat . Siquid autem interlegendum offendc-
rit, quod ipfum magisafficiat, ibipcdem figat , ^ cum animo fuo
verfet atq ue tra£let,nec oblatam pij affedus occafionem vacuao» abi
re finet. £a ucro omnia,qu3e uellegcndo vcl meditandomucnerir,
brcuifsimein cartuladefcribatrquo videlicctinprofpc»^u cunda,
quacinucnerit,habeat:vtcommodioraexillis eligere, «Scin ordincm
redigcrc pofsit . Conftat igitur bxc,Exordio, Narratione,Egrefsio-
ne,Diuifionc,confirmationc,confutatione,<5c conclufione: quas fin-
gulatim fuo tempore,locoque explicabuntur . Sed quia cxcogitarc ,
(Scinucnircamplamdiccndi materiam fi cius rc«Sle vtcndimodum
ignorcsnonmagisfruciuofum cft, quam xdium formam & a^difica
tioncm animo concipere, finc rfiateria ex qua conficias . Ideo curan-
dum eft vt inueniamus res.
j TriUes. \Meliorcs.
/ lucundas. 7 Efficaciores.
Triftcs vt fi proponat loqui dc miferia omniu tribulationu copia:
(Sc inopia confolationis;quando multifarie quis patitur 6c a neminc
releuatur.tunc uoce lugubri,ac uultu dtmilfo proferat fic.Occupa-
tio magna creata eft omnibus hominibus:& iugum grauc fuper
filios Adamra diQ exitus de ventrc matriseorum: vfquein diem fepul
turae in matrem omnium , Item,Quis det oculis meis fontcm lachry
marum : vt fleam miferabilcm humanx conditionis ingreffum : cul-
pabilem huraan:? conuerfationis progre{Ium;damnabileni humanae
diffolationisegreffum;confidcrauerim igitur cum lachrymisde quo
fadus cfthomo,quidfaciathomo, quid fa^flurus fit homo. Sanede
terra formatus cllhomo: conceptus in culpa j Natus ad pocnam .
Agit praua quac nonlicent; turpiaquaenon decent. VanaqUcX no
expediunt. Itemproponensillud Dauidicum . Peccator uidebit
(Scirafcetur dentibusfuisfremet & tabefcet: Defideriumpeccato-
rumpenbit. Etloquens dcp^nis Inferni & damnatorum vkc. Etli-
cet trilbtia inter omnes animac pafsiones maxirnc corpori nocct:quia
m merore animi deijcitur Spiritus,ac Spiritus trifiis exficet ofia: ni-
nlominus eft ncccffavia, quia vt inquit Aug.leticiaatquetnrticia
quafi cibus dulcis & amarus eftajiirai . Proponat timendam a-tcr-
nam p?nam:timendum illum horribilem ludicij diem;timendosaut
potiushorrcndos cruciatuslnferni : horribi.'em diem ludicij propo-
nens. Dauid.verba proferet : Deus manifefie venict. Deus ipfe,
& non filcbit:ignis ante ipfum pr.Tibit,^: tempeffas uahda; aduoca-
bitcoelum defurfum,(Sctcrra difceracrcpopulum fuum : &omnes,
nullahabita nobiIitatis,aut fcientia? ratione, ftnbimus antc eiustri-
bunal. Vbi eum,quem patrem mifencorcfia? noluimus agnofcere.
Tnuentio
bus pjiti
conftat.
but
K
rum
75
^hetoricA ChriHiariA
iuftum iudicem cxpericniur . Dicat iuxta ifl quod fcriptum rcliquit
B. Aug. futurum flttum, ^v llridorem dentium,ululatum, &lamcn
tationem, dk tardam poenitcntiam.-quando moucbuntur fundamcn-
ta montium, Ok ardcbit terra,vfque ad Inferos deorfum: quando( tc-
fte Apoftolorum principc ) coeli ardentes folucntur , elementa ignis
ardore tabefcenr:quando(vt faIuatornofterait)etiam virtutes coslo-
rum moucbuntunquando fol obfcurabitur jluna non dabitlumen
fuum,3c itellaccadcntde coelo. ORcndct deinceps , nihil inferno
cfTc pofTe horribilius,horribilem tiXc priuationcm uifionis Dei : illu
cfTelacum (Ine mcnfura , profundum fine profundo, plcnum ar-
'dore, 6c fetorc intollerabili : nullum efTe ordinem , horrorem xter-
S.Tho. fupcr num , nuUam fpem boni, nullam mali fug^m . lucundas : Vl (i lo-
int.c.g^. quatur deglori;rmagnitudinequamfan«ih habcnt. Et quo modo
fit,intcnfa, cxtenfa,actcrna,perfccla,<Scintegi^. Proferatcum iocun-
ditatc . Eft autem iucunditasgaudium ad cxteriora adtoprorum-
pensrvtalioscxcitetadGaudcndum.Vtliprofcrat illud Baruch iij.
Aug.inloan. q \(^2iQ\ qya magna eft domus Dei?(Sc ingens locus poncfsionis eius:
fuaTpailo^rt niagnuscll <Sc no habet j[inem,excclfus<Scimmenfus. Ibihymnidici
Angeloru chori.Ibi focietas ciuiii fu^ ernorum.Ibi dulcis folcmnitas
a peregrinationc huius trifti laborc reddcuntium . Ibi feftiiiitas fiBC
finc : acternitas (inc labe : fcrenias line nube . Ibi quidquid amabi-
turaderit:necdcfiderabiturquod non adcrit: omne quod ibicric
& quodcft:bonumcrit: & fummusDeusfumraum bonum crit:
omninobeatifsimum. Icafemperforecertumerit; Ibi vacabimus,
Ang. lib i».'& uidebimus. uidebimus (Scamabimus. Amabimus&laudabimus
de ciut. cffc quod erit infinc fmcfinc. Quiodibi prjeparauitDcus dihgcn-
tibus fc : fide non capitur , fpc non attingjtur: Charitatc non apprc-
henditur: Dclidcria (!kuotatranfgrcditur: acquiri potcft : jclbmari
nonpotefl:. Item illud Chryf, dc reparationc lapfi . NuUaeritin
futuro difcordia:fedcun£taconfona, cunfta conuenicntia.Omniii
cnim fanclorum crit vna concordia . Nullus ibi diaboli mctus, nullse
infidiae demonum . Terra gehcnnas : procul mors ncquc corporis
ncc anima? : fcd immortalitatis muncrc mctus uterquc rcfolutus.In
tucrc c^tum non folum cx hominibus:fed cx Aiigclisatquc Archan
gclis; Tronis.&dommationibus,principibu5,acpotcftatibusconuo
catum . Dc regc autcm,qui horum racdius rcfidet diccrc vox nulla
fufficit . EfFugit omnem fcrmoncm , atq; omncm fenfum humanae
mcntis cxccdit decus iHud: ilia pulchritudo^illa uirtU5,ilia gloria,illa
uiagnificeJitia . Itera illud Grcg. Tcraporalis vita,acicmae vitae com-
paratamorscft diccnda potius quamuita. Ipfc eniui quotidianus
defcduscorruptionis, quidefi aliudquam quicdam prolixitasmor^
tis ? Qj.iar autcm lingua dicerc, vcl quis intcllct^us caperc fufficit :
B
Parsfecunda.
D
c
77
illa fupcrnx ciuitatis quanta fintgaudia Angeloruni choris interef-
fe, cum beatifsiiuiis fpintibus gloriac conditoris afsiftere.-pracfentem
Oci vultum ceraere,mcircum fcriptum lumen vidcrc , nullo mortis !
aflici raetu ? lncorruptionis perpetuae munerc Inetari . JMelioresJ
Qjiid quida Chrvtbano Oratoreproponitur, cum bonum fit,mo-j
dura feruet oportetrita vtresmeliores & vtiliores pra-ponatfem-j
per. Deindc,efhcacioresfubmngat. Nam verbucuDeieft fapien-
tia & inteihgentia noftra . Porro per verbum peruenitur ad intelle-
<^um,per intelleftumadrcm,perrem ad rationem, perrationem ad
uiam,per uiam ad uentatem, per veritatera ad vitam & falutem,per-
tingimusseternam . Idcoinomnibusordo ell feruandus, vtafficiat
Oxproticiat. Debetpr.-eterea orator feu verbi Dei prxdicaror, pri-
mum quidem maceriascligcre pulchras;5cexcelleiites,plurimamqut
vtilitatem his quiaudituri funtalfcrentes . Deinde,pararecongruas
dicendasmateriarfacu'tates:rau!ta cum diligentia arquc indultria.
Cumnihilaliudfiteloquentia,nifi copiose loquensfapientia.Ncfit
velutiCato,Pidor,& Pifo,qui cum nequehaberent quibus rebus
ornarentorationem,ncqucintclligerent quiddiccrent, vnam dicen
(ii laudem putabant eflc breuitatem .
Fnde petenda ftnt ea quA conueniS oratorem rel concmatorem
propomre. Cap, XX L
AD inflitutfoncm populi, conuenit, non modo verbi Dei con
cionatores,verumetiam reliquos chriftianos oratorcs, defu
mere , pro rationc loci, & tcmporis,ex fan^isdo^loribus an
Eloquentia
quullici
tiqui- patribus,decretis pontificahbus , & concilijs : qu^ propofit.T
materi»:» 5c argumento noftro maxirac conucnianr , quod non diffi-
cile cr; t adhibitis operum indicibus . Nec cric abs t c , immo pluri-
mumprodcrit,recurrercadipfumomniura rerum fcnfcm (Scorigi-
ncm,ncmpe,facrara fcripturafn,vndc omnia uberrime fcaturiunt cx
caquc haurirctam uctcri inquara,atquc nouo tcftaracmo au^orita-
tes, & tellimonia , quibus vtamur ad facicndam fidcm rei dc qua agi
tur,renentes feraper fcripturac facrae intelligentiam gcrraanam, foli-
dam cxprefsamq; , quar non tam eloquentiam , quara Dei veritatem
probarecupit, hcetjin vtroqucnoftr,Tfidei inftrumentononfolum
fublimiores doctrinas quas ad diuiniiatcm attinent, fed etiam huma-
nasfcicntias diuinitus traditasacfcitu dignasexuberantifsime conti
ncri liquet. Na vt, Cafsiodorus ait in prologo fuper pfalmos,Eloque
tia legis diuinar,humanis non efl formata fcrmonibus: nequc confu
fisincertafcrturambagibusrvtautrebuspratcritis obliuione A\h^
dat,autpr.Tfcntium confufioneturbctur:aut futurorum dubijs caii-
bus
Lib.?. fHpirr
Matt.
Abfque Pha
lens ucrbo-
ru cr.iftanda
fcripiura.
Poerarti fen
tei tns aiit
rarc autHun
^uim profe-
rendas.
Philofepbo;
;ru diCt» quo
!mo-'o addu-
ccnda .
78
T^jetoricA ChnHiam
J3-
buseludatur : fed cordi non corporalibus auribus loquens: magna
vcruate,magna praefcicntia,fir!nitate cuncta dijudicans j autfloris fui
ventateconllltit. Et Rupercusille Tuicicn. etiam fcriptum reliquit,
6 quam dulcc,quam prarclaru ert, ca, c^ux loquimur aut fcrjbimus ,
talia efTe , vt ea prudcns auditor (iue beneuolus Icclor , ncquaquam
dignetur adfcribcrc nobis, dicatquc,non cnim uos cflis qui loquimi-
ni , fed fpiritus pacris vcflri qui loquitur m vobis . Non cnim, prac-
cogitarc debemusqualibus verborum phalens fan^ae fcripturac fcn-
fumexornemus, dabunturcnim nobis vcrba fpontc venicntia,de
fpinru patris cocIcftis,qux vtique quanto magis fpontc vcnient, ta-
to vScrainusfatigaiionisnobis, C^ audicntibug fiue legentibus plus
affcrent dcleiftationis. Poctasauirisgrauibus, &inau(floritatepo-
liiisjaui raro, aut nunquam profcrri dccet^ (Sc flquidem vfu ueniat, F
aliquod icftimonium ab ijs fumi,dcb;;t cfle gnoma,ueI fenientia me
rnorabilis,(!k fapiens . Nec verbi Dei pr^fdicator fumma, <5c infima,
diuina *?C humanamifcebit,fedade6 articulatc , c!are Sc artificiose,
h."cc componit il!is,his illa lungit : vr non modo nullam fibi vicifsim
obfcuritatem afTerant , verum etiam vtraque vrnfquc adhibcantlu-
men . Verum Philofophorum tam naturalium quam inoralium di-
<i\a,faclaque cum modo adduccre non inutile crit : ea lamen Icge, vt
cxhiscaquac vtilia fucrint, tanium confcclcntur j rthqua vt nihil
pro futura refpuantur,^ intcUigatur non cflenccefTana ad dtmon-
ifrattoncm fidci Chriffian.T . Sicnimfacra fcriptura & ccclcfi.Y ca-
ihohc^traditione fukac(},vt rcueratulcitur, 6c nititur f;dts: quod
ait D. Baflhus: eiufmodiprobationcs profe^lo non dcfideratj nifi
fortcexempli caufa^Ckad oftendendum quantopere«irtus illiscurx
fuent ob folum temporale pracmium.SicD. Paulusfolctgcritilium
fcripta citare , vt in a6tibus ApoftoloruiTi,cum concionarctur ad po-
pulum <Sc in Areopago inter cxteraait ,ilcut Si quidamde vclins
poetis dixerunt . Iphus enim Sz gcnus fumus. Qj-iod hemiftichium
in Phicnomenisarati jegiiur, dc dc Mcnandri comedia fumpfit uer-
fumlambicum. Corrumpuntbonosmores colloquiamala. Etin
cpiito'a ad Titum carmen fumpfitcx Epimcnidc fiue cailimacho , H
Crctenfcs fcmper mendaccs,malaf bcilix, vcntres pigri . Nec mirum
fi pro oportunitatctemporjSjGcntilium poctarum verfibus raro ad-
niodum abutatur, «5c vtlocipotius quam oftcntationis oportunitas
cxigcbatjln morem Apum qu.T de diucrfis floribus folent mella co-
poncre , Ck fauorura cellulas coaptare. Ncc ideo flatim totam lilivs
poera; pocfim approbauit. Animaducrtcndum cft inprinns ( nc qua
in diuinorum teftimoniorum allegationc inconucnieiitia fiat) quod
fcripturam facram pro ipfa fua altitudinc non vno eodcniqj fenfu
vniucrfiaccipiuntjfcd eiufdem eloquiaahteraique ahtcr , aliusatqj
jilius
ParsfecmJa.
19
K
M
N
Can.19.
Sacra fcrip
curii fincfide
& maiorutii
dodriaa cx-
ponere non
poflunaus.
aliu» interpretatur, vtpocne quothomines funt, tot illinc fententix
erui poflTs videancur. Aduertendum tamen ne facris litcns cxponen-
dis humani acuine ingeni),aut naturac vira rationemqj fequatur , fed
eas iuxta fidem e maioribus acceptam , & huius fidei proportionale
ratioiiein interpretur. Nam philofophos quidem potcrimus forfi-
ran exponere luxta rationem fcientii? , nulla ctiam adhibita fide, «t,
facros libros fobrie finc maiorum fide Ck do»n:rina non poterimus , vt
re«flc fynodus Trullanahabet,dicens;Oporteteosquipr3efuntEccle
fijs,clerum Okpopalum doccrc,exdminafcnp'tura colligentesinrel-
ligcntias, dciuditia veritatii, 6: non transgredjentes lam pofitostcr-
mmos, vel diuinorum patrum traditionem . Sed <3cfi ad fcnpturara
pertinensaliqua controuerria cxcitatafuerit,neeam aliter inrerpre-
tentur,quam quomodo Ecclefiar lummaria , «5c doclores fuis fcriptJs
expofueruntj 3c maiorcm ex his laudem afiequantunquam ^\ ea qu^
afedicuiitur componant. Nedum quandoque ad id h3ffirant,ab
c6 quod conuenitexcidant. Haclenus Conc. Vnde multiplus fibii^^ fibifioe
fidentes,lonffe a vero i~cripturarnm fenfuaberrauerunt. Aliternan-I f-^ *!"?'"* ^
que,propcer hoc,iUam.ISIouatianus,anter Fhotinus, alitcr babe;lius, 'fcriprurie ex
aliter Donatusexponit: Aliter Arrius,Eunomius, Macedonius.ali- pofictoneer-
ter Apolinans,Prifcilianus,aliterIouinianus, Pelagius, Coeleftjus, r^uere.
aliterpoltremo Nellorius. Atqjidcirco multum neceireeltpropter Greg.Hom.
. r 0. 1 s a 1 ^ &Au<^.Ln.
tantostam vanj crrorisantractus,vrprophetiae ocapoltoncTintcrpre ^i^j^j
tationislinea,fecundum ecclcfiaftici,^^ catholicifenfusnormam di
rigatur . In ipfa item catholica Ecclefia magnopere curandum eft, vt
id teneamus , quod vbique , quod femper, quod ab omnibus credi
tum eft . Multis vlk cximijs fane dotibus , promiffionibus ac bencfi
cijsiiluftratDeusfuamhanccatholicam Ecclefiam, quanihil habet
in terris charius . Hanc vfquc ornat, conferuat , defendit, Vindicat.
Hanc porro conftituit ciTe domum fuam , in qua omnesfili) Dei fo-
ueantur , doceantur , »3c cxcrceantur . Voluit cfie coluranam , & fir
maraentum ventatis, vt de illius non dubitemus do^rina , quse tan-
quammagiftra,cuftos, 5cinterpresueritatis,fidem atque aucloritate
obtinet inuiolabilem.Prartercaifundatam elTe fupra firmam petram
decreuit,vtcerticiremus,eamimmobilera, inconcuframqucftarcat
queinferorum etiamporti$,hoceft, grauifsimis aduerfariorum im-
pugnationibus inexpugnabilem pra^ualcrc . Vnde Vincentius Li-
rinenfisaduerfusprophanas omnium hxrefcon nouationcsfatetur, .
quodcumfxpe magno ftudio, ^fumma attentione perquirereta|P!^ '/'Jj*.
quampluriinisfan«^itate .3cdoclrinapra?ftantibus viris,quonamraoi ^^^^^.^„51 ^b
dopofTctccrtaquadam <Sc quafi gencrali acfingulari via, catholicac:hi£reticac]uo
fidei veritatem abhereticacprauitatisfalfitate difcernere,huiufmodi|raoclo diictr
fcmperrefponfum ab omnibus fere retuhfl^e: quod fiueipfe, fiue ncnda
quisi
Qujc fic Ec-
JcfijB digni
tas & audo
ricas.
i.Tim.j.D
Aug.lib.r.
co. cielco.c.
33.&lib.2C.
31.
Matth. \6. c.
i.Ephef.i.D.
pfal.85-a.6t
43. c. Auu.in
ica
Vidii manie
da fcriptura
lum & eccle
dx audoriu
ce.
Cur foU
fcripcura no
ru{6cUc.
Ireii.lih.j.ail
nei hxrcs.c
Ab Ecclefia
petcnda vcn
Traditioncs
apoftoljca:
nofcriptx.
Ephef. 4. b.
Jl.I.COl.Ii.
D.x8.
Canonicx
fcripturz ex
Lcdcfiac lu-
<licio«ftima
da; .
Vbi ii!:cefl'.i-
na eft Ecde
iix audori-
tenip.conc.
L.iod.c.ji?.
conc.^.car-
thuf.c. 47.
coiic. Tud.
80
jRietoriu Chrtpans
quistliusucUet exurgcntium hacrcticorum fraudt:;deprcbcndcrej
laqucofquc vicarc&infide fana fanus atquc integer pennancrc»
duplici modo munirc fidem fuara domino adiuuante dcbcrct . Pri-
mo , fcjIicet,diuin;clegisaucloritare,tiim dcindc Eccicliae catholicac
traditioncvtfupcriusattigimus. Hicforfitanrequiratahquisrcum
(itpcrfe^flusfcrjpcurarumcanon, fibiquc ad omnia fatis fapcrquc
futficiat , quid opus cft, vt ei ccclcfiaibcae intelhgcntiac iungatur.au-
«Storitas ? In promptu caufa cft : Qjuia vbi charjftnata domini pofita
funt,ibi difccre oportet veritatem,apud quos cit ca quac cilab Apo-
ftolis,Ecclciiajfucccfsio, <Scidquod cltfaiium& irrcprcbabile fer-
monisconftat.Hicnira,5ccam, quaecllin vnum Deumquiomnia
iccitfidemnoftramycuftodiunt, ^cam qua: cft in filium Dei dilc-
dioncni adaugcntj qui tantas difpofitioncs propter nos fccic, & fcrip
turas finc pcriculo nobis cxponunt.Nam non oportet quarrere apud
alios ueritatcm , quam facile ci\ Ecclcfia fumerccum Apoftoli quafi
in receptaculum diues,plenifsimc in ca contulcrint omnia, quae fint
vcritatis , vt omnis quicunque vclit,fumat cx ea potum vitae . Haec
cftenim vitae introitus,omnesautemrcliqui furcs funt (Sclatroncs:
proptcr quod oportet deuitare quidcm illos,qux autem funt Eccle-
fi.ccum magna dihgentia diligcre , & apprchendcre vcritatis iradi-
tioncm . Quid Ci neque Apoftoli quidem fcripturas rcliquiflVnt no-
bis, nonnc oportcbatordincm fequ! tradirionis, quam tradidcrunt
ijsquibuscommittebant Ecclefias ? cuiordinationi ailcntiunt rnul-
txgcntesbarbarorum , eorum qui in Chriftum crcdunt,fine cha-
racterc uel attramento fcriptam habentes per fpintum in cordi-
bus fuis falutcm , <Sc vctcrem traditionem diligcnter cultodien-
tes . Vas ctiam illud cledtionis ait. Pofuit Deus primo in Ec-
clefia Apoitolosjiccundo prophctas,t :rti6 dov!^ores.Qj.iare,Chrillia
nusquaecunqucfcijpturadiuinafcu canonjca compleclitur crcdat,
neceire el^. Certos ucro & legitimos fcnpturarhbros non aliundc
quam cx Ecclefia: iudicio,5c audonratc petcrc fas cit . Primum, in
eoquidem, vtfcnpturas canonicas <Sc veras abadultcrinis certo di-
fcernamus : vnde teftatur Hiero, in fymbolo ad Damaium , nouum
3l vctus teftamcntum recipimus in eo librorum niimcro, quem fan-
vtaeEcclcfiaccaiholicxtraditautftoruas. Et Auguftinus conrra epift.
Manichei c. ^. Ego vero , inquit, euangchonon crederem, nifimc
catholicac Eccleiiac commonerct au^loritas . Deinde , vt conilet dc
vcro fcriptur.T fcnfu & aptaintcrpreiatione, ne alioquin finefine
dubitciuus, acdifccptcmusde vcrborum fentcntia. Tertio, vt in
grauioribus de fidc quaei^ionibus, atquc controuerfijs , que polTunt
incidcre, iudcxadfit, atquclegitima ijliusauv^toritas intcrponatur.
Vtenim vcrif{imum€il, quodcontraharrcfes docet Epiphanius, a
diuina
Pars fecmda.
8i
diuina fcriptura non poffe accipi omnia • Ita redlifsime Aug. arhr-
mat,in re dubia ad fidem, 6c ccrtitudinem plurimum ualere au^oti-
catcm Ecclefiae catholicae . Non enim deefTe potefl Ecclciiac fpiritus,
quiipfam in omnem inducat veritatem.ficutChnftusipfcpromilit.
Rurfus vt pro rationc perfonarum, locorum , & temporuin canones
conllituantur,difciplinaintegraconfeructur, aciuradicatur.Dcdit
enim hancpotertatemDeus Ecclefiae fuiccathohca;ad2edjficationcni
6z nvirt addellruclionem . Igitur hisomnibus,vt cactera omittamus,
( qune fi latius uidcre cupis lege dodifsimum ac pientifsimum Petrii
Caniilum) Ecclelincaucloricatem nonfolum vtiJcm, fed neccflariam
eire conftatjVt fine illa quidcm nihil aliud Chriftiana Refp. quam!
confufio Babil.jnica pofiit exiftimari. Proinde ficut fcripturie prop-
ter teftimonmm diuini fpiritusin illa loquentis crcdimus, adhxre-
mus, actribuimus maximam au«5loritatem:fic Ecclefiar, fidcm,reuc-
rcntiam,obedientiamque debemus, quod eoipfo f[>iritu a Chrifto
capite fponf )que fuo informata,dotata fimul & confirmata fit,vt no
pofsic non efle quod dicirur, columna, <5c firmamentum vcritatis .
Vnde reclifsime facrofanila oecumcnica, & generahs Tridentina
Synodus Scir. 4. decernit, vtncmo fuse prudcntix innixus, in rcbus
fidei,«Sc morum ad apdificationem do«5lrinae Chriftiana?pcrrinentiii,
{acram fcripturam ad fuos fenfus contorquens, contra cum fenfum ,
quem tenuit, & tenet Santflamater Ecclcfia,cuiuseft ludicaredeue
ro fcnfu,6c interpretationc fcrjpiurarum fandtarum, autetiam con-
tra vnanimem confenfumpatrum, ipfam fcripturam facram inter-
pretariaudear, etiam fi huiufmodi intcrpretationes nullo unquam
tempore in lucem edendac forent. His fic prarlibatis confideret opor-
tet prardicator, vt qua?cun(]ue dicuntur cohserant cum noftro propo
Iito, euitandoprolixioresa redigrefsiones jnam defle<3endofa:pius
non facile poteft redire oratio vnde diuerteratipro fuo & auditorum
uotoj vtendum excmplis , fimilitudinibus , & comparatioribus,
quodapparetin do^lnnafaluatoris, & do»5loris noftri lefu Chnfti,
quae parabolis , <Sc collationibus abundat . Idem fit in Epiftol is Pau.
naxtme in illa quae eft ad Corinthios. Vbi forricatiorem cane
< anguepeiusfugiendammonet.c.d. Idem ctiam finn operibusS.
[oannis Chrvfoftomi,«Sc aliorum pra^ftantifsimoru au«^orum, quod
non folum indo£lioribus 5c fimplicibus,verumctiam do<5lifsimis c6
•nodo eritadconfulendum memon.T . Hac in re Indij nollriocci-
[entalesmaximeexcelJunt in fuis commercijs, qui fcirper vtuntur
'linilitudinibus , 5c comparation»busab alijs rcbus acccptis; vtmc-
'lus animi fui voluntatem declarent^uidenturqueniamftftiuspcrci-
>i in fuis a«f^ionibus,^ locutionibus. Nunquam etiamab eorum fer
none Metaphorae abfunt.
HaetcG.fi.
Lib. n. con.
fauiln.c.z.ik
li. 7 coa Do
nat.c.f J.&
inpl j7.
Cano apoft.
^S.&fync.i.
Nic.c.y.la-
te.c 6.
Pjrte.i.tJe
charit.vatij»
in iocif .
Scrlpturi ft
cra quomoo
do exponcA
da.
Ecclefiemte
tell de uero
(cnlu ludica
re.
Regula no-
tatu digna.
Hiftoria.
.Lib.i.adErt.
Difpofitio-
82
l^hetoricA Chrifiiam
Dedfjpcfttione.
Cap. XXI l.
POil inuentionem,projiima difpofitionis cura eft. Vbi cnim cx
tumiilruana illa rerum congcrie, & veluti fylua, aptifsima ele-
gerit, eain ordinedifponcre, 'ScfuisinlociscoUocarencccfle.
eft. Quoditafaceredebct, vtnihil in fententijs aut fcripturarum
tellimonijs alTcrendis detortum , nihil fit violentum , fed omnia fuis
in locisapte coliocen:ur,(i^ velut adnumerum cadantrvtnonaliun-
de afcita.fed cum rebus ipfis nata videantur . Qjuiam rem D. ChryC
diligentilsime obferuare folet . Hanc autem orationis partem pru-
dcntiamaximc ck iudicioconftare,au«5loreft Cicero. Qjiacficdefini
tur : Difpofitio eft ordo, & diftributio rerum.-qus demonftrat,quidj
quibusinlocisfitcollocandum. Ha:cparstantamhabctvim,vt,etia
nis defimcio, rcbus friuolis venuftatcm addat : fine qua omnis excogitatio,quan
tumcunquepraeftans^infulfafit ^cinfipiens. Hiecquidem certaali-
qua uia tradi in omnes matcnas nuUo modo potert, £0.6. mihi conful-
tifsinium videtur,vt hac in parte iudicio quifque fuo , & memoriac
confulat , vbi in cLafsicorum fcriptorum le«ftione bene fuerit uerfa
tus . Adfert id commodi rec^a collocatio , vr tam dicentium quam
audientium memoriam plurimum iuuet. Facilius cnim efteaquae
funt in ordinem digefta,atque inter fe commifla.retinercquam qu^
aulla difpofitione inter fe diuinciuntur.Difpofitio cft bipertia .
\ Artificialis, &
/ Ad cafum temporis accommodata .
Prior eft vtilis difpofitio patium orationis, tra^^ando vnumquid
que fuo loco.Hic fpcdatur quid exordio,quid narrationi t caeterisq;
partibus,obferuato modo loquendi , compctat. Pofterior eft.in qua
confiderandum quid temporapetant,autquidpcrfonis dignumfit,
6c cxorditur caufam aut a narrationc aut ab aliqua firmifsima argu
mentationc,obferuando quid initio,quid medio, quid fini cogruat
Euitanda cft fecundo,omnis incocinnitas,nequid abundet, cxtet, ac
tcmere congeftum videatur, fed omniatam artificioseinterfecomif-
fa,(3c coUigata eflc debent vt vnum corpus & quafi mafla apparcat
Difpofitio-
nis vtilicas
Dtelocuttone.
Cap, XXIII.
VBi vcro inuenta difpofucrimus,poftrcmus,acmaximus clocu
tionis labor fcquitur:qui eft velut vltima inuentionis fonna .
Prior enim fonna eft difpofitio:quc velut corporis ofla luftu
ris diftincia,fuis locis aptat : pofterior vero elocutio cftrquac carnc ik
fanguinc,& colorefuumacfpeciem ofsibus,ac neruisaddit:defini-
turqj fic: Elocutio eft,idoncorum vcrborum , & difcrtaru fcntentia-
rumad
B
D
Tarsfecmda.
^i
ruadinuentionemaccommodatiojcuiusope , isquidicitaniniicon-
ccptu expriraJt. Qua (ine fuperuacua eft n? uentio , <Sc fimilis gladio
condito atque intra vaginam fuam hxrenti . Iramo optabilior f oret
jnediocris inueniendi uis cii clocutione coniuncla,quam iiiuta inopf
que dicendi fapicncia, Cuius velutparens quiTdam,cogitatio ell: a
qua omniselocurionis vis,ornatusque procedit . Vt enim pi^ores
quamimaginemeffingcreuolunt,mentepriusconcipiunt,cuiusexe
plarmanusfequitur; licconcionator resprimum conciperc pro di-
gnitate debet , utdeinde calamus propoliti exemplaris duulum or-
dmemquc fequatur . Qua quidem fimilicudine uitelhgunus, laha
efle quae propofito cxemplarifiunt, qualcexeplar ipfum eft. Q^iid
enimexdeprauatoexcmplari,nifi deprauatum opus confequi po-
reft ? Qno nt>vt quifquis res optirae conceperit,fic eas cciam optjme
di>2turus. Verifsirae cmm dnSlum eft : fi rem potenter C0nceperis,nec
facundia djcendi,nec fermo te deferec vllus .. Huic ergo cogitationi
fe totum ccclefiaftes tradat.Hxc enim ( vt Fab. ait) paucis admodum
horis magnas etiam caufas compleditur.Haec quoties intermilTus eft
fomnus, ipfis no£lis tenebns adiuuatur. Hsec inter raedios reru adus
aliquid inuenit vacui, nec otium patitur . Neque uero rerum ordi-
nem modo quod ipfum fatis crat,intra fe ipfa difponit , fcd verba e-
tiam copulat,totamque ita contexit orationera, vt ei nihil prafter ma-
num defit. Nam raemoriac quoquc plerumque inhacret fidehus
quodnuUaferibendifecuritatc laxatur. Ad hanc igitur cogitatio-
nem,<Sctempora<Sclocaidoneacaptanda funt. Tempus autem vel
antelucanum,vel no<5lurnum,cum necfamihaperftrepit, nectumul
tifs vllus partem nobis mentis cripit,c6modifsimum eft . Loci quoqj
foHtudo,(Sc obfcuritas aciem mentis ad cogitandum efficit clanore .
Sacer uero locus, <Sc is inprimis , in quo facra Euchariftia adferuatur ,
Cuper omnes alios optimus eft . Sacramentahs enira Chrifti Domtui
praffentia miro modo pij homims mentem , & comporut , ik afficit ,
ic ad falutanaatqueutiha magisquam curiofa & fubtiliacogitanda
inducit. Hoctamenadmonendum,vt cumprimum ea quac paraui-
nus,cogitare cumaniraonoftro cccperimus, abiispraccipue cogican
iiinitium feciamus, quasanimum noftrum maxime cum legercn-
:ur,commouerunt,quapqueauditoribus maximc falutaria cfie intel
iexerimus. HaecnanquefaciIepe(51:usnoftrum, utantefecerunt,in-
cendentrquoafre^uincenfamensadreliqua ab imtioufquead fi-
nem cogitandamagisaptacrit. Inhacautem cogitatione danda no-
bis operacft,utquotiesargumentitionemaliquara fuerimus pcrfe-
quuti,autmyfteriumaliquod explicuerimus,ad officij noftri fco-
pum,hoc eft,od chriftianae uitae inftitutionem , aut pium animorum
motumhafc ipfa qux diximus, quatenusfieri pofsit, conuertamus .
1-nnc
Elocutio
quidlic.
Ad EteH.
Cogffatio
confert elo-
cutioni.
Loc4& tem
pora idonea
capcada suc.
Sacer locus
fuper omnes
omnes alios
opcimuseil.
»*»« *■■«*>■
H
T{hetoricA ChriflianA
Huic futurum euangclij pr^econem animum adiungere adprime vn
le elt, vtpotc quic magnam adfert momcntum immo caputcilin
concionandi munere . Oeile«i^ant enmi praEdicatores multum , ac
profunt locucionis lepore , qua certe fiuentes teneie pofiunt hom»-
nurac^tus: mcntesajlicerc,voluniatesimpel)ere, quouelint, «Ik un
dc uelint deducere . H^c cnim efficit ut ea qu.T ignoramus difcerc:
dceaqunc fcimusaliosetlicatius docere pofsunus,hac cohoriamur,
hac perfuademus , 'hac confolamur atflidlosj hac ducimus pcrtcrritos
a timore, hac cupiditatesiracundiafquercIhingimus.Hiccnos vrbm
focietate dcuinx'.t,h;tca vira immani ^5c fera honuncs fegregauit . j
lcem v^ci probationibus,communecft huicarti cum dialcdua , cuml
philofophia, Jc, cum tIieologia;apte aurem diceread populum(qaodj
elt eloquentiA; Chrilbanap proprium) hoc ellorationis Ecclehafti'
cae,hac uirtute, orator clloratorepraedantior. In his eloqueniiam H
Chriftianaiji conQi^utam dixcr:mus:vr, quicunqui: ea finc prsditi ,j
adhibicis ad Deum pr.ccibus, mar)t.at q; (ancl) lp'.ncu, quilinguas!
infancium facit diferras,oc ap.rientiosi.ium.implcc illud : apre , ht)cj
ell,conu<Jerate,emendace,pcrfpjcuc,appoiite . memonttr, \3c cum-
dignitate pofsint dicere . htiiuultw u; re aliedum opc^rtct quod
loquatur ferucnter , ucrbo enim inflamma e neqncunt,qux frigido
corde profernntur. Vc dicit Grtg. Qui enim fapienter loquitur in-
tendit a:i mouendum aifec-tum, vtfcilicet libenter audiant verbuin;
Dei:fed illequi vult dclcdlave ooortctquod loquatur lemperatc,!
id clt,non nimis prohxerquia prolixa locutio non dcleclat (ed atte- I
diat . Tanta denique obledaiioelhn ipfa bcultate diceiuli , vi nihil,
ho.iiinum,.iutaiiribus,autinentibusiucundiuspercipi pofsii . Qjii
enim cantus moderat.i clocatione dultior inueniri p itefl ? Qj^ud cnr
men artificiofa verborum conflru :fione aptius ? Qjiid autcm fubti-
liusqucim crebr.Tacatxquefentenciae?Q^uidadmirjbiIius,quam rcs,
Elocutio ^Jifplendoreiliuitrata vcrborii ? oblcftant, luuatqucprxdicatorescru
requirai, jditionc copiofa vlJC uaria. Piurimi tainc gaudenc vcrois aftciflaris.pe-
regrmis, C^ aliems quo uitio prxcipuus finis eloctttionis nnpcditur .
Nam requirit ucrba
Clara
Vfitata, &
Propria.
Clara eriint , fi ad perccptione cius quod voiumus, non opus fue-
ritalia interpretationc • Viitata , qux non <)bfolcuerLint proptcr ve
ludatem , ok ruflicitatem,autproptcrnouirricem non duiii funtdo-
nata vfu , maximc exiflsrntibusalijsaccoinModationbus «Sc urbanio
ribus . Proprii quac p^^r fe, abfcjuc circmtioue renim quibus ac-
comodanturiiaturain exprimunt. Accidic pretereaelocutioni ut fit.
1
\
Grauis.
K
Parsfecunda.
8j
Grauis .
&
Vcrba gra-
uia & p^nfi-
Greg.lib.i7
mora.
Greq.mor.
< Mediocris.
^Hu»n!lis.
Grauis erit quando pro opportunitate audientium aut rublimitatc
arguiuenti, paucis , efticacibus, ^cponderofis utimur verbis & fen
tentijs , cum apta ratione cHferendi . Materia enim grauis , tSc quac de
fuggeltu declamacur , portulat non modo verba grauia fed 6l penfi-
tata , V^tferaphicusn )lter pater Francifcus m regula fuac. 9. quali
totam enucleans Rhetorica n, monetrhis verbis . Moneo quoque 6c
exhortorcofdemfratres ; vt tn pr^dicacione quam fatiurt, iintexa
mmata <5c cafta eorum eloquia ; ad zedificati niem , <:k unlitatem po-
M puli ; annunciandoeis virta Cki vircuces, pccnam dkgloriam cumbre
uitate fermonis :quia verbumabbreuiatumfecitdommus fuperter
ram , (Scnunc Conc. Trid. feff. y. c. 2. QjJamobremmoranifcripto
communicatione , & oratione triapotiffimum obferuanda . i
r Qjiid dicat .
^Vbi, &
CQjiomodo.
Du:c quid?m priores circumftantiat funt neceflariac . Cum non
debeat pr^edicator infirmis infinuare cuncla qu^e fentit;nec debet
pr^dicare rudibus ^uanta cognofcit. Immo fubtiliter debet profpi-
O cere ne plusaudeai quam ab audiente capitur, pr?edicare debet ad 10 . &habe
infirmitatemaudientiumfemetipfum contrahendo , abicindereneltur fuper
dum paruis tubhmia ; dc iccirco non ^rofutura loquitur fi fe magiSi It)'-^'^?.
curct oftendere quam auditoribusprodefiMC. Vnde Hiero. in Eccle-'
fia , mquit ,te non c!amor popufi : fed gemitus fufcitetur , lachrymf nepotia. ^
auditorumlaudestua?fint. Ulef.rmoabaudiente hbentcraccipitur
qui a pracciicatore cum compaffione animi profertur : nam tunc ver-
bi femen tacilc germinat quandohoc inaudicntispe»ftorepittJSpr^
dicationisrjgat. Gallointelhgentiatribuiturquum dodori verita-
tis difcretionis virtus ; vt noueni quibus , quid , vbi , quomodo vSc
quando proferatdiuinitusminiftratur, Non enim vnacademquc
cll cundis exortatio;quia ncc cun»J>os par morum quahtas aftringit .
Sa^peenimahos inficiurt;quxahjsprofunt. Itemoportet vtprardi-
catores fint fortes in pr.Tceptis:compacientes infirmis terribiles in mi ^o.injS.Iob
nis: in exortationibus blandi. Tertia autem fine magnouitioab
ciTe non poteft . Magnum enim eft opera? pretium dicenda,modiiq; Oratioaftio
diccndiinuenire,cuinoratioa«iiionibus, vt anima corpori formam nibusvtam
prxbcat:«Scefthxcfacu rascjncionandifibi in dicendis, 5c non di- "^'^^/P""
cendis virtutiseius pars qux prudentia uocatur, Qjiict cnim pro- 1^^^^
:cfte(Tc verba<5c latina,C<c (it^nificantia, ^cnitida.figunsetiam nume
risf]; elaborata,nifi cum i)s in qu.T auditorcm duci torinarique volu-
1 mus
Greg.Mora.
fdnas &• tcm
poraaccom-
modanduin.
S6
^hetoricA ChriHianA
Mcdiocre di
ccndi genus.
Humile dicc
tligCQUS.
Acuriofitare
& nouitate
iiblUnendu .
musconfentiant ? Hloqucntiir genus adperfona5,ccmpora,cauras,5c
resaccommouandumrnam li genusdicendirublimeparuisin caufis,
paruum limitatumcjue grandibus,hrtum triftibusi lenc afperis , mi-
nax fupplicibusjfummilTum concitatis, Trux atcjuc violentum lu-
cundisadhibeatur,profe<^ononmagisproderit, quara fimonilibus,
(Sc margaritis , ac uelle longa, qux func ornamcnta foeminarum, de-
formentur viri : nec babitus triumphalis,quo nihil excogitari poted
Augufl:ius,foeminas deccar. Vnde cum femcl focraci fcriptam ora-
orationem difertifsimusorator LyfiasattulifTet, quam fi ei vidctur, R
cdifceret,ut ca pro fe in iudicio vterctur, non inuitus lcgit , «Sc cora-
modc fcriptam cilic dixit . Sed , inquit, vt fi raihi calceos ficyonios
attulilTcsjnon vtercr, quamuiscflenihabiles dcapti adpedcm, quia
non efTentuiriles: ficillam orationem difert^m fibi,& oratoriam vi-
deri,fortcm & viriJcm non vidcri . Mcdiocre, quod alias tempcra-
tum vel acquabile dicendi genus a{>pellatur : eft, quod conftat ex hu^
mihore , necjj tamen cxinfima &peruulgatifsima vcrborurn digni-
tatc . Tcrtium gcnus uocatur humilc,uel aitenuatum, quod demif-
fum eftufque ad ufitatifsimampuri icrmonisconfuetudinem:cui ue
nuftas abfque aiTedatione inprimis congruit . txornatur etiam fen-
tentijs i'aris,quafi gemmulis (]uibufdam infeitis,cii urbanitare, & co-
mitate,fine prolixitatc quac femper odium parir . lllud clt tamen di-
ligcntiusdocendum,cum demum dicereapte qui non folum quid
cxpediat,fed eriam quid deceat,infpexerit . Nec me fugit plcrunc];
haeceiTcconiuncta. Nam quod decet,fere prodeft,neque alio magis
animi audientium conciliari, «ut (\ res in contrarium tulit alicnari fo
lent . Ahquando tamcn & \\xc diflentiunt. Quoties autem pugna-
buntjipfam utilitatcm uincet quod decet. Si occjirannentio rerum
cxtcrnarum,&nouarum,cum imitationeid fiat,qu6d fitminusma-
lum cirarc cum au^loritategrauium virorum.Quod cum fanctorum
quifquc,his durataxatexcepris, qui libroscanonicoscdiderunt, fpi
ntu fuerithumanolocutus,&aliquando velin eo errarit,quod adfi-
de fpe«Starcpofteademoftraiiieft:apertecc')ftat exhuiufmodi auclo-
ritate cxplorata fidc fieri non pofTe . Qjio in loco admonedi funt hi,
qui preceptJsTheologie nullisacceptispol^ bonasquasvocatliteras,
rtatim ad fan»Slorii vcteru leclionc apellunt animum.Non enim quac
cuncjucibi legerint,cafuntprobandaomnia vnius, aut duorum fan
vlorum audoricas, etiam in his quxad facrasliteras & doctrinam fi-
deipertinentprobabilequidcm argumentum fubminiftrarepotefL*
finnum veronon poteft. Hanc fiquidcmfoclicitatem Deus in folis V
diuinisuoluminibusin efTc voluit,vt ibi, non folum non fit trror,
fcdnccjuc decipi pofTc . Optimumautem critab omni curiofitate
( &nouitateabftinere, qu.T vel offenfionem , uel incertitudmcmin
j aniniiS
X
Parsfecmda .
87
animis aiiclicntium generare pofsit: fed ne omnia^quidem ( tametfi
bona iint)pafsiin inculcanda cenfeo,nam multuin intererit,apud do-
<^os,anindodos,orationemhabeas,laboradumpr^terea vtadhibea-
tur ornamenta fententiarum , & verborum , quap grawitatem ha
bebunt. -'''■■
De Memoria fcientiarHm thefaure»
Cap. XXlllL
PRoximum efl:,vt de memoria dicatur,qua, vt Fab.ait; oranis di-
fciphna conftar,quae & necefTarium maxime etl vitsebonum,
5c vnicuseloquentiaethefaurus. Huiusars,Phnio,6cQjuinft.
aus^oribus,a Simonide melico primum fnuenta eft,qua m re mukii
ualuit : nam cum aliquando in Thefaha , tefte Cic. epularetur apud
Scopamnobilem virum,(Scnunciatum efletei, vt prodiretad duos
luuenesante ianuam ftantes,contigit vthocinterim fpatio, conclaue
corruerit, acearuinaadeo conuiuJEomnescontritifuerint , vt non
pofsent internofci a fuis,qui humare eos uellet.Tum dicitur Simoni
des,ex eo quod meminiftet,quo loco eoru quifqjcubuilTet demoftra
tor vniufcuiufqj fepehendi fuifle.Memoriaaute plurimisprrecipua
fuit, vt Piinius & SoImus.c.7.au6lores funt . Quin(flus enim Fabius
Maximus,notitia antiquitatis,fcientiam iuris,&augurij, mukashte
ras, omnia memoriter tenebat. C^fare vero fcribere & legcre fimul,
di«n:are, &audire', folitum accepimus . Senecabismillenominaab
ahorecitata eode ordinememoriterrcddidit. Idem cum haberet du-
centos difcipulos quorum finguh vnum verfum protulerant , ipfe
eofdem pr:rpoftero ordine faciUime pronunciauit . Cineus Purhi
Rcgislcgatus, poftero ^it quam Roma venerat, vtriusqj ordinis vi~
rosnominatmi appellauit. MithridatiRegi du:^ (5c vigintihngux
( tot enim nationibus imperauit)traduntur notse fuiife . Cyrus Rcx
Perfarum omnibus in exercitu fuo mihtibus nomina reddidit. Car
neades vfque adeo memoria valuit , vt, qucmhbct Hbrum femel a fe
cuolutum lifdem poene verbisnarrarcpoffct. PortiusLatromemo
riabibliothecas loco vtebatur . Quidquid enim femel mcmoriae,
mandafletiftuc ipfum nunquam obhuioni tradebat . Sed vt ad defi-
nitionem eius veniamus. Memoria cftf]vmaanimi,rerum,(Sc verbo
ru,(5cdifpofitionisperceptio.Efthsccmaxime oratori nece(1aria,ncc
finc caufathefaurus inucntoru,atqj omniumpartiii Rhctoric? cuftos
appcllatur.Confirmatureamagis&augeturexercitationcquriarte,
etpr^ceptione,vtedo,vidchcet,Iocis (Scimaginibus.Albcrtuscogno
mento magnus dicit,tria in homine cfie mcmorie gcnera, quarii pri-
ma vocat conferuatricem rerii fenfui fubic^f^aru^quaE quide locu ha-
bet apud ratiocinatiua quoe conftat rebus ipfis fenfibus cxternis pcr-
ceptis
Memoriaco^
fideratio.
Memorif ais
a quo fueric
prirau imicn
ca.
Lib. 7- C.14,
hb.ii.c.i.
1. de Orat.
Memoria
quibusfucrit
prSEcipua .
Lib.i.c.24.
Quid fit me
naoria &quo
modoiicfci-
entix thefauj
rus.
i.Deorat.
CatoMaior.'
Quomodo
confirmaturl
memoria.
83
^HloetoricA ChrifliarjA
ccptis,<!kratiocinatiuam cftinfenor. Secundam vero conferuatrice
fpecierum mtelli^ibiliura , qua^rationi fubeft ^poftcrioriparti cc-
rebriinhxret. v idcturad hasalludereD. Damafccnus inquiens;
Mcmoria cft imaginatio quxdam rebus abftrada, & conferuatnx re
rum fenlibilmm, Jc mrelligibilium . Tertia meft fuperiori parti ra-
tionis, ^cappellaturrccentio , vel clfentialis conferuatto fimilitudi-
nis omnium rerum boni (5c mali . Qua? quidem omnia clarms
perfpiciuntur in fubieda hac figura . In qua etiam licet videre vbi
fit fenfus communis , fantafia cogitatiua,imaginariua, ratiocinatiua,
mcmorauua,nccnonodoratus, <Scguftus,«^auditus,(I<cuifus.
B
/;f</)e*|
Vanfecmda.
Di duobui M^mru gemribus , Cap, XXV.
«5
POrtqaam de^nitionem ipfius memoriat vtcuntjuc fuperiori ca-
pitc percgimus , fequitur nun c vt eiufdem mcmoriae generica
diuilioncmexplicemus. Suntautenidusmcmoris.
\ Naturalis, &
I Artificialis.
Naturalis cft ca quae noltris animis infita eft , & fimul cum cogita
tionc nata, ^ cft uirtus animae per quam retractat pr^tcnta , vt ex ^ 15
metiaturfutura . Audoreq;Dioraedc,cll vcloxanimi ^firmapcr
ceptiocuius facultatcm fouet cxercitatio ledlionis, narrationis «nten
tio,ftyli cura.rcdditio folicita,& djligens itcratio , alijs egregia , alijs
minus egregia data ; & vt D. Thomas affirmat fita eft in parte intel-
lcctiua: potentiaqua?pure cognofcit,(Sc folasfpeciesconferuat. Ar-
tificiaiis eft ca quam confirmat indu»^io quaedam , <Sc ratio prsecep-
tionis. Conrtatigiturartificiofi mcmoria, exiocis, <Scimaginibus
«Scamolificatur rattonedoilrinse. Non itaque accipias hicmemo
riam Iiue naturalem:fiue artificio adiutam : quatenus contra remini-
fcentiamdiftinguitur. Sedprouteftab vtraque exubcrans virtute
coniundim,vCpore retinendi artem : & retentorum quomodolibet
ad nutum confiderandi legendiue facultatem . JVIemoria enim difcre
te & dilhncle reuertitur ad res , componendo intentiones diftindas
cum imaginibus . Reminifcentia vero fiue recordatio ertmotusin-
terceptusv^cabfcifTusperobliuionem : Et ell temporis ^ locicum
coUatione ordinis ac reminifcibilium dependentiae . Etquandoex
uno fimili in aliud prouehimur , vel ex contrario incontrarium, auc
exproprietateinfubicitum deducimur. Sedmemoria exlocis,&;
imaginibusproficifcitur. Itaqueijsquihanc ingenij partem ex:r-
cent , loca multa priusanirao capienda funt quam maxime fpactofa,
multa varietate fignata,illuftria,explicata modicis interual is, vt ediii
fereraagnarum,autalterius ardificij . Haec animo dthgenter funt
affigenda, vt fine cunilationcacmorapartcs eoriim omnes cooita
tiopofsitordincpercurrerc. Plus enimquamfirma debeteffe^me-
moria,quar aliam memoriam adiuuet . Loci funt3edes,angul!,forni^
ces&alia,qu.-chisfimiliafunt. Ea camen qua- fuennt fcripta, vel
cogitaiionecomprehenfa,ordinc his locis funt commendanda, fi-
gnis, qu.iememoriameorumexcitent,norata. Ita fict vt ordine res.
tencantur . Exempli gratia,fi fit de nauigatione, re militan, *5<: ao^ri»
cultura dicendum,nauigationis anchora,rei mil itaris ^ladius vel fpi-
culum,agricuhur2 fpicca vel fimile aliquid, imago eSe poteft : qux
prorerum vanetate fubindemutanda eft; vt locaperpctuo rcmane
rc debeanr . Atqui non erit inutiIe,quo fac»lius haercant aliquas ap-
M poncre
i.p.fuBKrar
q 77 ar.g.ad
4&q.79 3r.
7- &q.78.ar.
4.&in lurijs
locis.
Quibus con
ftac meaio-
na arcificia-
I16 .
Am merao-
rix confir-
fmagmwm
iiSua.
'5)0
Hiftoria.
^hetoricA Chrifiiam
ponerenot3S,quaruin rccordatio commoucat , & quali exotetme-
moriam . Vndefequcntcs figuraslibuitapponere, prima vfu^fuif-
fe lacobum Publicium Liidonicus Dolcc in fao de memoria dialo-
go attellatur.
nirdicmis
fid iTn;;itiis
muaiida.
Nota.
Dcnoemor!!
I
Secunda vtcbantur Indi noflri occidcntales in faorura negotioru
explicationc vt in ipfis liquet, qux quidc ta pro litcris qua pro figu
nsplurimu valcre comperjctfacilcquicis vfug fuent.Imagincs funt
tormx qu.Tdam , (3Cnota:,5c limula^ra cius rei qua mcminiffe uolu-
mus.qu.^ certis inlocis collocarc nos oportcbit, quod genus equi ,
leuncs,libri , lapides. Loca enim ccrae antchartac (imilia funt. Imagi
ncs litcns; difpolitio &l coUocatio iraaginum fcripturac, prununcia- W
tio Icclioni. I
Hi-imaginesfupradi£lis!ocisordinefunt couiraittcndac & c*m
rcpctenda f ucrit mcmori i mcipiat ab initio loca reccnfere , &: quod
Memoriano cuicjue crcdidctit repofc-at: Sed quaucum ad huius naturalis rae-
morir-cdcfc£tamattinet,iudicomax!me conueniens fubucnireilli,
non peruiammedicin3C,fedIocorum imaginuraque, ut diclumeft.
Naui cum pars hxc Ht humidior qu.im opus fit,fpecie$ receptas raa-
le conferuat,unde prouenit quod maior pars uokntium , hanc rac-
dicare,in raaximos inciderunt defeclus uolentes uanjs arque diue*
fis uti mcdicinis . Qjiarnobrem non incongrue Pctra.ca, m li-
bro cui titulus de contraria fortuna , dixitrfi habuivismemoriam
cadu€am , 6c debilcm, oportebit artc ac dihgcntia xuuare . Quan-
doquidem induflria omnibus memoriac defeftibusfe fc opponit:
di fundaraen ml paiitur periri nilminui: hascett quac philofophos *Scpoetas fencs
»o & docu- ! vircntiffimo ingenio ac ftylo , ha^c eil: quac decrcpiros oratores , voce
iinoriam fal- fohda validifquc latcribusac tenaci mcraoriafeiuarcporcft .Ex iara
uanubus. diclisliquet rctentiuaraaniraac vim artificioroboranpoffe: atq;lo-
gioti opushabct praciica &exercitatione. Etobidvelim quifque
primura proprias expcriretur vircs ; & a,d eara idoneitatera qua fefe
huic intetioni deftinarct. Mcraoria eniraucro etfi ab artc pernciatur: ' J^
habettaraenanatura principium, quaproptcr Thales Aihenienfis
tefte Laertio, eura rc^e fclice ccnfuit qui fanus corpore; anima co-
piofus & natura docilis eft . Fruftra naque indocilis doceretur,quan
doquidera indifpofitus abijcit artcra , vt carrainibus traditttm cft,
Sunt hontinumfeptem gencra mnartibusapU ,
Sunt maledifpoftti primt : Pardiq; fecundi .,
Tertijfunt vagi: nen cohftantesque ijHarti,
Qjiinti gulofi tfextifunt luxurioft .
Sunt egrotantesfeptimi fiue dolentes .
Si cui proinde cft raemoriac cupido , ex tnbus ciws valorem colli-
gat necefrura eft . Vrpote bona animae (cuius mt- raoria pars tft; dif-
Inrpti ad li
teias.
Documentu
.uu2nde noi
pofitionei
F<irsfecmdai
91
M
N
O
pofitione.Bonaiterncorporis (quod vinbusfenlxtiuisannn.r fubfcr
uic) qualitate <Sc bona denique corporisadanima connexione . Qjii Vocacioqui^
busfutfragatur vacatio , manfuetudo <Sc fobrictas . Ne extcrnis occi: "cc-tlJi»*.
pationibusmensaftudioauocetur atque dilbahatur. In quolibcr
etenim ocio literario,non modo fcientix cupiditas expetitur (Scaccu
men ingeni;, vcrum animi opus eft traquillicate^qug fanc ad hoc co
ducit ne per iram aut impafcientiam fuffocetur concupifcibilis . Fre
nandis igitur animi pafllonibus ante omnia intcndendu elh non in
omnibus iiquidem ftudium seque valet : quod cxcedens ictitia vcl
triftitia fcu ira & quacuis aha paffio plurimum prxpedit aut penitus
tollit. Vnde conuinciturmanfuetudinem (de qua inferiuslarius^ftul'^^^"^"*^""^^^
diofo fummopere fufifraeari . Hanc fummam cxiftimo fobrietatem;^"^'^'^'"^'*'
vinsliterarumpercupidis opportuna ; vt corpusbene excrceant injiis.
fomno iSc vigilijs : in repletione .Sc innanitionc :quandoquidem per
continuam O^clongamcDrietatemmensanihilatur vtD. pjacet Hicr.
Quoniam fatuntati fucccdet obliuio um diu nefcitura quid cupiat
quamdiu reuocaretmemoriam cfuriss. Deniquerccenfenda vehm
cuique ftudiofoopportunarfcientiae cupiditatem, acumen ino-eiii),
valetudinem bonam , viclum C^c veftitum , facultacem mcdiocrcm ,
loci opportunitatem , temporis ocium, animi ti-anquihtatcm , Ihidi j
ordinem , modum & fonnam *?c perfeueranriam . Ec vt aiKlani piam
intencionem,dcuotionem,humilitatem i3c comunicationcm, de oui-
bus fuperius nonnihil egimus . Grauitcr prafcerca memone moIel!at
(?C faepe corrumpunt nnnia repletio, ebnctas tSc cibus dur.T digeftio-
nis cuiufmodi funt carnes boum , nimia vigilia , exccfluuis ca!or , 5c
intenfum frigusatque omniaextrema,vt paffioncscxcefhux,co!Cus
&idgenusaha»Scc. £t vtadrc rcdeamus:Hftanimaducrccndr!, qiaod
rcrum imagines , feu fimilitudincs de qiiibus meininiife iuuabit . du
j5hciterconfiderantur,hpce(l, cxparterei, feua voce rcm ipfiim
fignificantc . Ex parte rei confiderantur quantum in fe , (Sc proprie
recipiuntur fecundum officiumquodcxercent, Qj-iandoquidem fi
volumus rem ipfa primo modo , hoc ell in fua propria »Sc natiua for-
ina confiderare , huic erit fatis commoda imago , maxime in rc, que
vifui fubnititur, verumaccipiendoab cius olficio, operationcmfcu
inltrumentuma^ionjs, potiusconuenitreiintcllio;ibili . Res inui-
fibi]esinteIiJgibilcsfeufubftantialcsfuntproutdicemus,Dcus, An
gelus.Spintus, feu veredemoniam Scanima^. Qjna hscminirae
fub fcnfu cadtintnecab eius efTcahquid formx fubtraicur . Itaduc
ex ipfis habemua imagines, vnde prouenit quod ad denotandum eo
rummyfterium vtimurfigurisfeu delineationibus ,Scfign2S . Acci-
dentiaetiam fpintuaha utfunthabitus intejleduales «Sc morales o-
portebit ea fignarc fimiliter vel cum eorum fubicdis, vcl fimilitu-
Vifandarcu-
dio/Is.
M
din<
Res Inuiflbi
lcs nunime
fub fcnfu ca-
duiu.
Accidentia
fpiritualia.
qu^ li^nada.
i.uii .S quui
deaoteiu •
91
7{hetorica ChrijltanA
R
dine, 6cmulnsalijs niodis. Scd hocnihilcft rcm atius repctamus
oportet. Qjiidenimputasiignificaremirasiilas figurastamadmira
bih modo depidas in Augulhllimo Sanctiflimi palatio in S. Petro
m hac ahnaegrcgiacjue vrbc Romana ? nili mcmoria quxdam loca-
lis , vt res mirabiles tam in fe quam etiam m fuis accidcntibus,aliqua
ipfis mediantibus, aliijuafidc, fentirc intenigerequc polfimus.-vt
vniufcuiufquereitypusp^nitiusrcm infpicientibusfubijcitacmi- O
niltrat , atcjuc vt eas firmius memoriac habeamus . Ibi cnim miro arti
ficio Thcologia, Vcrmfcjuc luris fcicntia,Logica,Philofophia,Rhc-
torica , Rcligio , Pax , belJum , c<c tandem omnia ita funt vt mcrito
dici queat rcs elle proportionatas loco C>c locus locatis .
Sinopfin totius memorix matertx continens . Cap. XXf^I .
SVpcrioribus duobus capitulis multa de definitionemcmorijc
eiuscjue gencribus,breui fcrmoncpcrfinnxnnusj ea fortc cura
, ac induftria, vtpauci antcmemaionanimi folertiain hocfcri-
,, , (bcndi 2;enere verfati fint:attamen inhoctertio opereprctium eritfu^
Vnde mc.Tiio /- i t • '
ric iiiiatiincs ^iusaiiqua notemusomnmm enimuero memorandorum imagines
iamantur. atquc fimilitudincsfumuntur: autare ipfaauta voceipfam fignifi-
cante . £x partc quidem rei , vel quatcnus in fc & proprie confide-
ratur ; vel pro vt eam accipimus in refpcctu ad olficiuin . Quod fi
primo modo cam fumamus ipfamet rcsin fua propria naturaiiquc
forma nobis commodaeritimago , in rebus potifsmum notis,quac
uifui patent. Siquidcmexolficioimaginem cnpiamus vclabope-
ratione , vel inftrumento a^flionibidmaxime intelligibilibusconue^g
nit. Inuihbiles inte]ligibilesc]uc res fubflantiales cuiufmodi funt
Dcus, Angelus,Spiritus,fiue Demones,(^ Animc, vt alibi diximus,
quoniam fub fenfu minime cadiit ab ipfis nulia fit abifra£lio form^
nequecomparatioadfimilc, vtearumproprias habcamusimagines:
quamobremnecefTeef}, velpidura, vclfi«i^ione , vcl infrafcriptio-
nc, veniterarum fyllabarum compofitionc: aut alijsmodiscolloca-
re: vt infcrius manifefliusfiet. Accidentia quoque fpintualiacu
lafmod) funt habitus intclle<ftuales , & morales cifdem ferme modis
figurabimus vel fuis fubieftis. Scnfibilia autem accidcnha, vcl a
fubicclo vel fimilitudme, «Sc plerifque aiijs modis poflcri us deduccn
disconlbtuuntur. Eorum igitur qux meminifTe volumus capita
lunt, quod rcs fcu materia omnis tradanda,cfl duplex .
«Matcriaom-
is tr.iiftada
upLa
\ SimpleXjvel
Conipofita .
SimpleXjVtres, fignum, feu vox. Rcs continct fubf^artiatn in-
telligibilem,increatam, vt Deum vel trinitatem. Vci Creata t vt An-
L«
U.
Parsfecmda .
93
IndiiMaglm
bus uciicur.
g ;ium,Annnani,Demonium . Cotinetctiamfenfibilem,vtanimata
dcinanimata. Resetiamcontinet Accidentia Abfoluta, vel Rc-
(pcctixia . Signum eft cluplex,Simplex,vt eft Vox,(Sc Littera.Com
politum,vt Syllaba,Djclio,Nota,velIgnota . Otatio, quaeconftat,
Profa, vt m quacftione, propo{itione,3c argumcntatione , fyllogifti-
ca,ethyraematica,mcIudione,exemplo . Et Verfu, vt in pfalmis,thre
nis,Ckcanticis. Voxautemeftfignificatiua , hiftorice , pollitice.le-
«^ionccoiieclioncdcfermone. Alcera eft non fignificatiua . Com
pofita.Elemcntis, vcl Matena .
tniorkm exemplis anijickUs memo ria probatnr . Cap. XXyil ,
HVius ctiam rci admirabilc cxtat in commercijs Indorum , &
contraclibu» exemplum qui ctiam d fine litcris ( cuius fupra
mcntionem habujmus)formistamen quibufdam,&imagini
bus voluntatera fuam uicifsim denotabatjquasgeftarc folentin pan-
niculis bombycinis,papyro bibula cx folijs arborum . Ea confuetU'.
doinhodiernum vfque diem in rationumfuarum tabulisremanfit,
nonmodoab ignorantibusvcrumetiam rccle legendi fcribendiq;
( quorum plurimos ad miraculum vfq; exercitatifsimos videas) peri-
tis . Id lUis commune fuit cum A^gyptijs , qui per eiufmodi quoq;
figurasfenfusmcntiseffingcbant, ccleritaiem defignantes peracci
pitrcm , Vigilantiam per cocodrilum , per leonem Imperium : De
quibus vidc Orium Apoliinem de literishyeroglyphicis . Pliiiiuni
hb. 36c.8.Item c. 1 1 Mcminerunt prsterea eiufmodi literarum Stra
bo.lib. 1 7.Cor. Tatitus. lib. i 3, Caelius Rodiginus antiquarum lect.
lib 29.Cap. 26- Volaterranus. hb. 33. Inter alias etiam effigies , fcara-
beos,Apes, fluuios,boues,Vulcurcs,aliaqjidgenusnotare confucue
runt . Porro ipfa effigies Apis fymbolum rcgis fignabatur , quod is
inobcundisvitacotfic>js,non minusluftiti^aculeum,quam dulcis
mclhsclementiamhabere debeat. In Vulturc naturae geniumac
maieftatemindicabant,quod interhas volucres fcminat dumtaxat
inuenjuntur. Multactiam alia figna Di<^ionum pinxerunt. Hac
rationc cum intcr fc agcrent Indi noftri Occidcntales figuram ah-
quam exerccbant, in quatotam horam difterercnt, infidentes calci-
bus pedum,toto corpore dcflexo , & curuato , qui eft modus eorum Indoruin ft'
fedendijCtiam fialiquandofedcantinfcamnis iripedibus, aut fedi- «ledimodiw
bus quae habent fuftentacula dorfuaria,idque proprium eft nobiliu,
alij in vimincis , aut ex ligno dedolato & polito confc Ai$ , attamcn
in rebus agendis , etiam nobilcscalcibuspedum innituntur , praeter-
quam cum viri rcligioC iubent eos accumbercpererrant vero Indi-
ce . Eadcin ratio eft in tranfmittendis ad extcros conuentionibus vi-
Ae^yptloru
litcrar Hie-
roglyphics .
1
ce hte-
5^4
lihetoric^ ChrtHiam
cehicrarum,(ikin fcrjjsaclionibusiUasfi^urasadhibebant, negocio-
^ rumctiamgcftoribuseoclcinmodopracfcribebant quid illrsincum-
bcret li qua mter opii!nate& dc iurc praerogatiuac aut natalium caufa
agjtarctor. Ncc mirum,ejua:cuncjueenimm uniucrfarerumnatu-
rafunt , fiueab intcllcclu,liueafenfibuspcrcipiantur,in eum vfum
conuerti pofTc, vt co modo quo uocabula figqificcnt certum eft. Lc-
gimuscomplures ueterum fapientes, Philofophos, Rcgea & Princi
pes, olim uanos atcjue multiplices excogitauill< modos,quibus nun
cijs fuis ad loca rcmotiora mittendis toto coinmitterent arcana confi-
lij, (Scquidquid myftcrij confidendum occurrifTet fccreti auo fie-
rent in perfercndis idonci,at(^ue fecuri; Sic noftri(licet alioqui crafsi
5cincultiuideantur)Uelutipolygraphia quadarn «tentes uarijsmo-
FiU diucrfi- c^is arcana fuaabfque literis,fed iignJS uC figurismandabant , Succe-
coloria. jdebant interdum inlocum eiiifmodi chara«^erum , filn, diucrfis colo
Iribusproqualitate nuncijipfius tin£la. Adde huc, fagittas,fafolcs
Indorfiephc colore diuerfosacuarios,fcrupulos,grana ^ id genusalia . Sed qtia-
mcrities & pcrga dicere,oraniuadmirabiliu admirabihfsima fut quod cuadeo
annioiuUio. ^^^^ ftupidi,tac]; in crafFo aere nati.iftis formis Ephemcridcs, calenda
ria,(Scannaha delineant . Conllabataute illorum annus 0(^odecira
raenfibus,(Scmcnfis viginti diebus,vt in huiusrei {lcmate cofiderare
potcris.Cuex fupertoribuscocedaiurmcmori.TartifiLm ex locis .Sc
imaginibusdebiteordinatis conftare: eaefie dc elTentia artis perspi-
cuum cfl: : confiderantibus quod anima per res fenfibilcs in mcmori
am extranearumdeducitur: vtcnimuero confufionem ordinis rcrii
mcmorandarumquifc]ue deuitet atc^uealiaid genusincomoda :qua-
tuorpotifsimum expetuniur . Primonanc^uenaturalispotentiarum
fpetierum irnaginatarum fnfccptiua exigitur , & hanc iupcrius dixi
raujcnememoriam naturalem . Sccundo,resipfa cuius meraoriam
cupiraujhabercneceflariacfl:» Et harcnonquidcm corporalitcr fefe
lib.j.dc ani jntelle^i^ui ingcrit aut apud memoriam rcconditur: fod vt Ariftoteles
" atteflatur lapis non efl ui anima,fed fpecies lapidis: per fantafiam fci-
iicet abftrada;qu2fiperfimulachrum aliquod noflra imaginatio-
nc effiii^um inlocoaliquo corporalifuerit repofita fixiu» meraoria;
adhacrebit:quodpra:fcntis intentioiiis efl:quapropterloca, (Sc iraa-
gincsad hanc inctuftriam fummc nccelTaiia , ac partes cftentiaics di-
cimu5 . Tcrtium autem quod exigitur cfl , deflinata rei cuiufque in
numero raenfura, (5: debita proportionc difpofitio : cui quartum ac-
ccdit iugis locatorum cum fedibusfuis repetitio, ne per neghgentia
obfafcentur.Itac]uedicimusneceflariaeireloca,(3c imagincs necef-
farias: ut illa papy ri gerant officium,h<T ucro fcripturarum;quatenus
cupicnsalicuiusmcminilTeeius imagineslocis in debita difpofitio-
neordine,&: collationecoaptct. Qjiod anim.x operationes ordine
quodajn
B
■aa
D
Parsfecmda .
95
H
RelipioC do
ccnundos
fif.uris.
quodam (c fc akernantes indicat. Qjiandoquidem ; qaod fenfus
percipitimaginatioreprefcntat: cognitioformat: mgenium inuefti
gat ; ratio iudicart ; mcmoria feruat : intelligentia apprchendit , 6c ad
contcmplationem adducit. Pcr imagines itaque locis imprefTas in
localoram dcuebimus cognitioncm : qoibus aduua meraoria ritc
cxoluit officiwm.Hmc uiri reiigiofiiri lacris concionjbus quas ap.ud
Indigeteshabent,ad mlhliandum illisperfectius, «Scmanifeftiusdo
clrinam diuinam:vtunturiDaudit)s & iltipendis figuris, ineumque
fincm habentaul^a quibusintcxta funt capitarcligionisChriftiane,
vt funt fymbolura Apolloloriim,Dacalogus,feptem peccata morta-
lia cum faa numerofa fobole,<5c circum(^antijs,feptena opcra miferi
cordix,»Sc feptem facramcnta > via <^ ordinc artificiofifsimo, quod
quidem inuentumpraeter caetcra elegansell: &memorabiIe, veluti
in Hodoeporico.idcft,itinerarionoftro,dccatechifmo fufius declara
bitur vtin fequcntiftemmatc vidcre licet. Vndcsctcrnamlaudcm
!meruerunteiusinuentiau«^ores . Qj.iem honorem quotquotex D.
Frapcifci fociecate in nouodocendimodo primi dcfudauimus iure
iioftro vendicamus . Huc pcrtincnt cditiones ill^ , & imagines qua?
tanto omnium apUufu in lacem prodeunt , in quibus grauifsima noi
bisiniuria infcrtur qitodalij fibi gloriaadfcribunt^&noftvislabori-
busfamamaucupantur, cumeamrem nosinucnerjimus, acpromo
uerimusafsiduisieiunijs,uigilijs, &orationibus flectentcsdominu
Deum,vtnobisquafi virgula diuinafignificare dignaratur, quopo
tifsiraum modo gens illa beftiarum morc viftitans, «Sc principatui di
aboiico plane mancipata , ad cognitionem veri Dei fa«Sloris coeli 5c
terrae induci corapcllique pcflet . Eaquc dc- rc ad coUegium Adfeflo
rum Indicarum prouinciarum miflliim eft.per viros rcligiofos , vt vi
dere eft in pii^uris operi noftro infertis . Nolim hoc ita accipi,qnafi
inuentoribus chalcographicae artis detrabcre vclim : qui 6c ma!ti, &
vetufbfsimifuerunt, fcdaio,vfam eiusin docendo, atquemodum,
noftratibus religiofis acceptom ferri debere, licet etiam hk a plenfqj
eiufmodi pi«flurae facl? fint( labonofum enim non cft inuenta ampli
ficare) at nos vtpotc parura foUiciti de aura vulgari , jnunquam tale
quid fcripfimus cum anrmo cmittendi .
Habita cft hscc meihodus perjdonea ob loctu Cuccefl^um in anima
rumconuerfionefubfequutum. Na utfunthominesillitwati,obli-
uiofi,acnouitatispi£lur^queftudiofi,itaars annuntiandi verbi di
uini vfqueadeofructuofa, &pellexfuit: vtabfolutaconcione, ip
fifiguras iUasfibiexplicatasinterfcconferrcnt.Inconfitendoinge \^^^j^^ ^^^.
niofioresadhibitapiiSlura dcmonftrant , inquibus-Deum oft"ei?de-|fiteadi mo-
rittt, t3c calculos ad fignificandum eiufdcm peccati itcrationem,ad fi - , du» .
gnumquo vitia velvirtutesdenotamur reponuc, & qucmaHmodu
plificada: ra
t.o.
Loc««om-
tnunU'
^hetoricA ChrifHam
OrcJo me-
moriaf quo-
modn infti-
Ipf
hic viri pij & boni , enumcrationc peccatorum contra praccepta di-
uina contitentur : fic illi adiumento <5cinfpe^ione pnSturac . JVIemo-
ria, facilime amplificabitur, eam inflar indoru excolcndo, qua^.b-
rcm claborandum , nequa dicsabeai, fifieripoteft» inquancn ali-
quid memori.T tradacur^prxfcrtim ex facris iiccris , aut prseclaris do- }^
,5loribus. Adhancremdeferuicntlocacommunia, in quae referen
da funt qu^ cx orthodoxis fcriptoribus dclegeris, vt ea feper m prop
tu habcas, vtpropefinemhumsoperis inucnies . Poltquam enim
primarium eitornamentum alicuiuspra^ditum effefacuhate, prop-
ritudine , <& generali rerum notitia vt de omnibus qu.T tempus fert
paratam habeat matenam dicendi , ea doiti viri , fcientes , accurati,
exa<^» . <5c circufpc«^J,aljjs pr^Uant : quibus perpetuo fuppctit quod
adducant.
Df ntodo txcolenda fnemorU . Cap. XXF I U.
MOdus referendi fruflusexlucubrationibus, <Sc Hudijs, cua-X
dendique compendio in virum doiium : eft , col jgere vir-
tutum vitiorumque claffes, 8i. ahorum argumcntorum de
'quibusin vitacommuni plurimum eft fermo : aducrtendoanmium
quomodo fe habcant cuni ahjs rebus, in quibus conueniant, repu-
gnenr , aut difsidcant . Nam ex contranjs & fimihbus pafsim idcm
inferturquod cx rc ipfa . Proponaturexemphgratia,rortitudo, 8z
cius aducrfa,pufillarimitas , 8c metus , fubfcquentur vtnufque fpe
cics, vt fortitudoconfiflitinedendispraeclarisfacmonbus, & aducr
fisferendis. Vndeexoriturpatientia .Deincepspoterunt accumu'a
ri loca communialaboris, aduerfitatis,m6leftiarum . Hincbipertita M
fortitudiiiis diuifio : animi vidclicet , & corporis . Eadcmquc m c^-
tenseft ratio . In deduccdis tamc fupradi^lis locis.potcfl: unufquifq;
afeconfiliumpetere , aut acquiefcere diftributionibus do^torum,
qui in ca matcria verfati funt:vt, Angclicusdo<5lor, Summa pracdi-
cantium,Summa vitiorum «Sc virtutum,aut ex di<ftionario Bercho-
fi) , alijfque fimilibus , vcl a reJigiofifsimo , noflri temporis, egregio
tcrcgioconcionatorcLaurentio Villauicctio Augufliniano,in fuis
tabuUs, vel cx Occonomia Bibliorum ingeniofifsimi domini Geor-
gij Ederi , At vcro fi multiphcfm illam difliiidiomm rfpuditt,
cuitandarconfuiionisgratia , quac vt plurimum tam oratoribi:s,qua K
«uditonbus grauis efl , potcrit fummana genera proponcre , imitan-
do Seraphicum D. Bona. in Dieta falutis , Valerium JVlaximum,aui
Valenana vernacule confcripta , aut prout digcfsit Phnius libro &.
Difpofitalocorum communium rabula, pro uniufcuiufque confi-
lio.quidquid in au<^onbusofFcndcritnotatu dignum, utexeniptfl,
Apoplfcg-
Varsfecmda.
^l
a mi
loca com--
raunia.
Leftafedulo
ammo reuol
ucuda .
R
Apophtegmata ( quae breuiter ac fcitc didla uertere licebit ) fenten-
tias>comparationes>metaphoras, illicoin claflem fuam recondet, ac
annotabit . Caucndum autem eft,ne memorise nimis tribuat , nam,
eapraefidentiafappcnumeroetiam ingeniofis caufaerrorisexiftitj vf-
queadeo,vtinferiorescura & folhcitudinc illos fuperarent , & in-
frafeuiderint. Infinitum autem crit uellc quidquid puIchruraeftRefered
excerpere,raaxime cum quidam libri , nihil nili appofitc dida con- '
tineant. Sufficietigitur,optimaprofefsioniingcnioque fuo raaxi-
mc conuenientiadefcribcre. Nccfilentiotranfcundumcft; clabo-
randumeflecijqui ftudet,vlle6lafcduloanimoreuoluat, 5c menti
infigat,adnoCando ipfani vim, & fubftantiam, & fiquidem opus uide
bitur: locum <Scnomcn fcriptoris cx quo deproraferit, 6c fiforte
vnamateriarcferripofsit ad diuerfacapita,fumcietin vno integrii
referre,in altero prioris loci adraoncre,aut fi priore loco tara fuccin-
ftefcriptum fit, vtad archetypum recurrendum fit, pracftitcrit in
pofteriori ipfura fontem notare ex quo hauftii eft. Si ver6,ex xquo
ad duos titulos refcrri pofsir, vtrobique meminifte conueniet . Nam
inutileeft ea quae in praefenti allegari poffuntin futurum diff^erre .
Hcc fuafum uelmi , vt in aliqua Ecclefia, vel Monafterio habean Nota.
turlocapro reponendisrebusfolura quas quotidic conuenitrecita-
re, vcfuntarguinenta , rationes hiftoria^, fabui^, <Sc pra^dicationes
quae tura in aduentu , tum in quadragefima ahjsque anni tempori-
bus fiunt , (Sc hoc ilhs locis tantum deputetur , Itera Iicet ahqui tra-
dantneloca fintalta: quia uolunt vttangi pofnnt:oraninotamcnmi
hi difplicet > cum in vno eoderaquc loco locorum diuifionera effin-
gerepofsira : &eaquidem fecundura cubiculi altitudinein uariare
oporteat: cum nondcforraiafedproportionatacire dcbeant. Ideo
nihil obftat quin in vno eodcmqj loco , locandorum fingamus loca ,
aliqua tamen uarietate fignata,diuerfis paricer fulta adrainiculis per
ftudiofitatera. Cuiplunmuin (teftc Philofopho) conducet corii
quaeinmemoriamadduccrccupimusordinatio , Ckad ipfaaffe«^us
inclinatio : infupcr fimilitudinura difue?arura ac rairabiliura adap-
tatio: &poftreraomeditandifedulitas(Scfrequentatio. Ethaeccius
fentcntiaconuinciturexracmoriae-iefcnptioncquainquitiMerao
riaeftpofitiofubordine&freT^iens meditatio meraoriam faluans
inreminifcendo:quodexponitur, fpeciesfrequenterintueriinfan-
tafiareferuatas easqjaugercmeraoria.Cuialludit.Cic.Qicerisrmemo-.
riaartificialis conftatexlocis.&iraaginibus. Quod nanque Arj.i!:,
dixit,pofitiofubordine:hoc Cic, exlocisappellat: & quod ipfcait
fecundo,exiinaginibus:itidem Philoffrequensmeditatio nuncupa
uit,necquidemmfententia difcrepant. Eft quippemeditari,ad fc
iraagines & intelle«^um raaterije caperc . Itaq; loca, imagines 6c or-
Lib. de Mc-
mo.& renii.
N dmem]
pB
%hetortCA ChrtfiUnA
Da af cdoru dincm in hoc exigi opiHcio non tam pnfcorum acceptatur auctori.
orJiiie & 1«
coxxt .lefcrip
Cioiic.
De locorum
dmifione fi-
ue mul ipli-
Citione.
Locuscomu
nis p oprius
& p.rcicui»-
Locafiv^itia
ficilicertiuc
tate quamconuincitur praxiquotidiana, quatenus memorandoru
linagines.limulachrafme Ideas locis.noftraphaiaUa depi.5las; rcda
figurarum difpolinone firmiter fixe clare ac faciliter recto prxpolte
rove ordinc cum hbuerit refumpraspronuncicmus earum fignifica
ta. Vtcjue ilhsdepoiicum fidcliter reddentibus prodigium acmi-
rum quid ctfeciiTt cenfeamus: quandoquidcm abfqi tunore co loca
taprornptifsiinereccnfemus: Prxcerca notandum loca aliii commu
nia aha propria . Commuriia multa continent quibus immediita no
funt,vt concauum coeh fupremi liue u tiai3e fpherx.-loccs qu-d-m
icrnis e(l, A.eris, aqu.T, & terrie, f^d tommunis,quoniam rnuta inte 1
nacent cuius modi funt coelum iun^ x reiquarum ^pherarum : ve-! 'j*
luti enimaqua tcrra ambit,itaaeraquam , CSc igaisaerem , .k: Lunae
fphcraignem ^ ita deinc:ps: vc vniuerli figura demonllrat. Sed
ropria loca funt ( qu.E paniculafiaaiio no.n.ne ab ahjs vocartur)
terminus corporis continent's: Ijcata nri.ncdiatus : vt concauum
[fpherac Aquac tcrrim contiaentis immedutam tcrnt contenre rqLiod
nihil mediet . lca 6c njs inprxfentii 1 «ca accipimus prv)pria
vel particularia : il!a quibus liTnned ate rem imaginatam infcri-
bimus: quaha funt,vr dittam eil fuperiusjparictcs, feneilriccolum-
nae.m celulis,cenacuhs domorum arte mtchanicacomparataruin vel
arbores,plantae,petrap. Animaha,leo capra ckid genusaha in valh-' V
bus, fluminibus,montibushortis dcpafcuis captac dumrcmvifibi-
lem tractamus . Aut fi in uifa difquirimus naturalia loca, fcihcci,in
c^lo, icHyerarchias & inhisangehcosChoros 6i m illis bearorum
fedes: vi hic patriarcha?: ibi prophetx: Apoftoli,Mattircs,Confef-
fores, Virgines,Innocentes,Viduaf, coniugati fiiuantur accipiinus .
In c]Uibus imaginamur lanuarum parietum Sc reliquorum qux no
uimusdiffcrentiasadcuiuflibet ftatus pertinentcs: 5c obid huiuf-
modiloca continentiafiue fi«S;titia nuncupari pofl^unt. Exquibus
tandcmrelinquiturlocotum hic efl^e communia : illa uero propria
& vtraque aut a natura vel ab artc profifceniia uel noflra cogitatio-
ne efficta : quandoquidem ad inftar realium incogniia in uifa uide-
:icet ck nunquam audita: vtpote.r^uae nondu tuere:modo nec ufqua
exiftunt; nec alibi unquam crunt exxta noftram imaginationem,fin
gimus loca.Id profe£lo facillimum fore arguit artificium induflnx »
quiadfolius referentis vocem perpofita ic quidcm miranda erigiJt
aedificia: quorumnanquam finnha viderunt.Infuperahorum cxc-
plofacilimum conceditur: ficuti Sibutusfcr;pturarum teftimonio,
Sc multipharijs cxcmplis huiufmodi facihtat' n» aflruit, Couimcnti
ci)S viilocisneccffitaspleruncjue cogit^quando natura rcqutfita no
adminiftrat «atquehifcc dumtaxat vtipcncuofu p^nituscft : qua-j Y
rc niagisl
Parsfecnnda.
99
re ma^is confulo vel reaUbus tantu ; vel necefsicatc vrgente pertnix-
tiscuinipfis vti; quatenus deincepsliquebit. Veraaute extranor
tram phantafiam vel arte vel natura dicimus conftituta . Per natura
quidem vt iam paulo ante recenfuimus , rupes , montes, colles , flu-
uios , prata , fylujs horumque fimiha cum fuis partibus cffi^la conf
Ipicimus . Sed inuifa funt ccclum, paradifus, «Sc infernus . Ars autem Loca artifi-
'fabrifecitd'jmos,edes, theatra, balihcas, ternpla , monarteria , ab ciofi
bacHs: ^ itareliquorum . Sicqueproinde mediata atque commu
nia partiamur . Eruntprofe«5to locamaxima maiora t5c magna; qu?
ababisncccTarianominanturhabiha Scartificiofa. Sed quocunqj
baptizentur n imine : non eft nobis de nomine concertatio . Parie-
tcs fiqu'dcm s3cfeneltras, columnas, altaria (iuehuiufmodi interfti
ti in qajbusinfcriptionemfiendjximusmagnaappellamus. Ho
ramautem domorum cameracaulac, ftuphac,eftuaria ,cenacula ,
jdoraiitoria, (Screhqua in quibusparticulariaconftituuntur maiora
Idicvairilent. Maxima autem >3ccommunifsimafunt vrbes, ciuitates
joppida, municpia, caitella , caftra: & inhismonafteria, cenobia,
'collegia, Ecc'eiiae , tcmpla , capellae,facella . Vt enimuero locatio fi-
at,opas ert proprio determinatoque loco,qui mediate imagines reci
/^ piat cumfinodi non parietes ; fed coliinas altana cameras efte dcbet .
Confuleremque vtloca omniaficcoha^reant vtexalicuius di<ftionis
vel verfusliteris.figurasordinate recitarepofsint exemploeorii qui
didionesfingunt vtcompotii velargumentorum fedes proponant,
probemus quac diximus : volo or iinatc nomina fcfciorum feraphici
patris no(^ri Francifci collocare fimpliciter vt ingentia iUorum faci-
nora alijs proponere queam. Has fingam dictiones ; BERN ARDI,
S,P,E,S, I.M,PHiLIPPO, COMENDATVR, BAR, B,
ARVS. Bernardi, denotat Bernardii a Quinta Valle Afifias. Spes,
quatuor cotinet fan«florii nomina S.Sylu-i^^^ri Afi{ias,vir fimplex vSc
B mirae perfedionis. P. Petri Cathanei. E. Egidi), vir vitse admi-
rabilis , <Sc crebra memoria dignus . S. Sabbatini . Imphilippo, tria
cominelnominal. loannisCapeilacaquoprimo fa^ta eft ordinis
rclaxatio,lepraqj percuflus extra ordine iaqueo( vt alter Iudas)fe fuf
pendit : in cuius locum fufFe<5lus eft Gui lelmus Angelicus D. Fran-
cifci focius . M. Morici paruuli . Phihppo , Philippi Longi. Con
mendatur, Conftantini ex Sanilo Conftantio . Barbarustria etiam
continetnomina, Bar. Barbari, virfaniStitate vitae clarus, B. Ber-
nardi vigilaniisdevida. Arus, Angeli Tancredi Reatini. Sedde
huiufmodi collocandi modo latius poftea vbi de facrae fcriptur^ col
locat^one agendum eft.
Quummfra iatior memoriae inftituendus fittra£latus, vbi dc
facra? fcriptura? col ocatione agcndum tft; prater ea quac etiam fupc
rius
Sotiorum
B Fraiicifci.
Collocatio.
I <^«ill ■■»<
Stematum
dcclaracio.
lOO
^Bj^etoricA ChrtHiariA
rius diximus : annotandum hicquot modis verborum imagines fin-
juntur, quxautfono vocis, auttorraa, autliterarum vel fyllabaru
combmatione aut efficlione,aut noratione, aut xtimologia,aut fimi
litudine,autcontrario, auttranfumptionc,aut cognitioneaut folito
dici , aut geflu corporis,aut proprietate,aut infign j)s , aut caufa , aut
efleclu aut inftrumento , aut adiu , aut reprefentarione , aut fubtra-
(^ione finguutur. Sono vocis,aut literarum,aut fyilabarum , aut di-
ftionura imagines funt fingendar : fi literarum , tunc dupliciter , aut D
perfiguralem ipfarum literarum fimilitudinem,fccudumpubliciii ;
autperrcfonantiam vocis, quatcnusex nomine cuiufque animalis
ram rationalis,quam irationalis imaginem primac literac fummamus r
primusmoduscxfiguraliipfarum fimiiitudme perficitur, cum per
realia infhumenta manu vel natura fabricata jpfarum Jiterarum for
mJC demonftrantur, videlicctjciim pro qualibet litera Tpfias alphabc
tinonnulseformartraduntur, quas, vtfuperius diximus, hic nobis
uifum eft ab exordio recenfere . Ita vt pro \ ponatur , Arcta, Cir-
cinus,&Scala,proB.Lutina,*Sc Ignilcpro C. feruin equi.tk cornu^JE
<Sc fic de alijs, vt in proprijs figurib patet . Koc ramen ita fe habet, vtj
literacfohTe 5c per fe in ipfislocisnon ponanrur, (c<X coniuix^lim cum
viuisimaginibus, id eft in manibus con;m. vcl alio modoitautab
eis motum accipiant.vt fi locanda clTet lircra C, pro, cap. vei codi-
ce,vel ConfiliOjVel litera L. pro,lcge,vel ]ibro,<Scita de alijs, vt Cla-
rius, in nollrolocandi modomonftrabimus. Sed cum rogatusacfc
re copulfus ad altiora tranfitus fit,Ideo pro n uc fupcr fedendum eft.
Sedquiainalphabetocuius mentionem fecimus nofinullx literae
pofita:funt,quasnon folummanutencre,fed etiam loca capcre non
poflent^vtcrt nauis,quarponitur proX. (Sc turris qu.T poniturprop
S. & nonnull.xaliae . Nostaraenalphabetum inprimis ftemmatibus'
contcntu corrigendo:fequentiaaliaIndoru ponere curauimus quae
pro cifde deferuientliteris.Seciido modo fingutur literaru imagines
perrefonantia vocis,quatenusex cuiufq; nominis.i.litcra cognofcat
videlicet,pro litera A. Antonium , pro B. Bartholomcu , pro C. Ca-
rolum,&itadcomnibusalijsliterisalphabcti. Vt in collationeno-
uelarum plantarum noftra- rcligioais paulo fuperius ex confulto fc-
ciraus.Loca pr.xterca difsimili figura coniparanda ftatuerc fcrme om
ncs,quatcnus diftin»^ius intcrluceant . Sit itaque <Sc locorum inter fc
& imaeinum ab ipfis difparitas . Similitudo locorum prc omnibus
maxirne vitctur,ipfafiquidem eft expartcmentisturbaiiua. Cum
enim quis multa intercolumnia fumat fimilitudine locorum contur
babitur. Scdnunc ftemmaradc quibus fupra inculcauimuspona-
mus. Prxmonitum tamenlegcnteni voloquod Calendarij Indoru
.declarationem,e6 quod in illorum lingua debuiftet poni omittimus.
Demodo
i
r'^-
q '»
•??^X
|! !i
) "f
t\:^' ^
y\
^^^^^^g^ssgs^^^S^^^
m ■■ I ■! ■ I f I ■ . ■
Fars fecunda.
lOl
Ds modo digendi loca , Cap, XXIX.
t
Colioc.inai
Slmulatque fuperioribusnonnihildeiiiemoria, delocis «Sc ima-
ginibus edocunTius: m pr^fentia exa^fliusincumbit modum eli
, gendi ipfalocaproponere. Sed quoniamaniraaduertimus ip-
fi ita perfede abfcjue numeri cognitione conftrui non po ife : cum
ab ipfonumero confirnietur. Ideo primo denumero, OJc portea de'modus pcr
locis tradendum efle cenfuimus : quem modum ,(i in vfum habueri- """i-ros
mus, facile msmorja: commcndabiraus quaccunque numeris inte-
grantur, qux resfurame necelTaria eft doclispariter 5c indodis, vt
isp^nenihilfciac, quinumerarenefciac, Noftrumitaque numera-
di modu cum plus omnibus fempcr mihi placuent ita profequemur:
Eth'cet aliqui pro omnibus numeris quos excogitarc polTumus , vi-
iginti tantum imaginesinuenerint .Poffc muhiphcare fecundumnu
jmeri miilnDlicatianemdicimus. Necinficiasibo Alphabetorum co-
llocandi m jvius,nam eo etia vli fumus, (i in varijs iinguis puta Grc-
ca, fL-cbraica aialciphcetur . Qu^ diximuscxemplomanircilafiar.
I Volo rem ahquam collocare per numeros , ilh^s (ic ipecialiter defcri
jba.ii. Pro Jo. eihnihicruxlignea^pro 20. flanni , pro 30. plurnbea,
jpr.) 40. cenei , pro 70 cuprea , pro 60. ferrea , pro 70. alchimie pro
180. argcntja,pto 90. auvea, pro 100. crux auri >^.gemmisp?srio{is
jornata. Er (ic centum locadecem (ignataimagimbushabeo. Ettni locns qnii-l
locus eft idem per efTentiam quod fuperficies corpbris iocatis, quod fit fccunda
K i (Sca Philofopho terminus nuncupatur. Terminus enimconcaua ei]:!Th'>.i.d-.<^.
fuperficies, tiquideminterior ea ellcorporiscontinentis -Sc vltima: J"-^^-^*
vhraillam nempeillius corpons non eftalia mtenor: li^c proinde ai-
citur locus &recundum eam unum corpuscontinet alterum . Ip;itur j ,.
ioca eiigenda funt vniuerfaliaantequam ad (ingularia defcendamus^niucr/li a
Vniuerfa^iaparticulariacontinent. Particulana deinde funt fuperaiu pjrc>cu-|i
hcies, aliqua difFerentia accidentali fignata : vt (unt columne>porr^^, (^iia. j
A'phabgti
ccilocaudi
raodus.
feneftrx, fornices, aharia , fepulchra , ditu^ , piclurse , & aha qure
hislnnilia funt, vel quxnaturaformauit, vtfunt rupcs, collesfon-
tes, fluuij , horumcjue (imilia . In quorum eleclione funtaliquano
tanda . Inprirais, loca fintnota • Habereenim fedebet locorumcoi
locator> vrfolers archite£lus> quipriusdoraum varietatc mandonii
plenara in mente quam in re fabricat . Deind« > minime herentia in
occurfu , preterea fint ilngula connexa, diftantiam (iue intcruallum
interlocum (Sclocum pauloplus vel minus quinque velfexpedum
volumus. (Vuia (iciliui^ria dcrnodicis intcuallisexplicataoccurrere
ccleriufquepcrcutereanimumpofTunt. Ordoquoquc in locisfa-
bricandisneceiTariuseil:; nam vbi non eftordo, ibi 6c confuiio; (Sc
O
fcire
i^
Notanda jn
iocoiuin ck
dione.
I
I nrimwut jift iawr ■aM«w>e»«wamM»i
I 02
TihetoricA ChriHiariA
iv.irv' 0111,1 ai;us s_< iicrcirv;cjuj ordine non ell perfet^jf Cogn.riunii .
ilgitur locaf lcdurushunc fcruabis ordinem .
Dclocnrum Ingrcdcre CiU'caccni , /Nlonalleriuni , Ecclefiarn. Thearrurn,D;)
cjli^iiatioiw mum , Virid.uiuin,>:ki.lgenus.Si ciuicatein ingrelfusfuens.pr «ful-
tutain laiiuA' cjue in ipfo ingreiTu fctibiad manum linjitram orferc;
proprimo ioc) ligna Ueinde continuatoeodemparitte recedeapro
lukura laiiu;^ in qua pnmum locum notatum elt per fpatium quin
que vel fcx pcdu n, vt res patitur, Ckintine huiufmodi intcrualli
r cuaJuai lucum ordina , qui erit vel p^rta vel fca a vcl coliina aut
aliit res , qux :orte tbi a.ient , Cfc ita facics de terti o oc quarto 0« quin
{to oco.qui lignadusellahqu ),ex hisquc fupravei poltea poncmus,
D.-indeontinumi ) cunJein parictcm itaaccipies 6. 7. 8. 9. 10. lo
'C liuin q 10 nuincru 11 p )ncs, ^ ica in quotoquinto loco luxta prae-
Ciptum Ciceronis: item vitraproccdcndo , undecimu lbtuas,quod
li non adoric; ficl ciuiii accomaiodub s. hc li forte pait vndecnnii fe-
queretur aliquod Cvinplum : in eiui lanuae protultara i 2. ordinabis.
hc ingreilu.,quidquidad leuam lepcrics , pro k co figna , 6i. eodem
itmere (lue paricce rcteiito,in eoK)ca fabcKdbis: accipicndo prc< lo-
co angulum , altare ,fepuiihrum , armarium , ac quidquid fcfc tibi
opportunum obtulent , ita tamcn ut ne verfus certrum teiidas quin
potiusindituto calle EcclehaiP luilrtspcr capeHas, ch.oros , <Sc facra-
rus tranf. undo,locaineisconliruendo, ck candcm adingrellii ccp-
cum ianuar reuertans , dic^a continuando loea per panctem , qui ad
manun fetibi dcm >nllrjbit , :k ita ciuitatem lurtrabis permonalte-
rU: tiiearra , d ^nios jue tranf undo , locain eisconilrucndo non fu-
_ . pi'rii';iaiiterfcd fixe, iirmit'. rcjc niemoii* mipnmcndo . Nam tota
_,„,, im:usartis vism lif)C conjiitir . lceo tcrque ciuatcrquedcambulan-
u;4. doloca coniidera, Ck p otrpauluiiim imdy,inati »nisproceflum reaflu
me , C><: memoriam examina , tX li minusfixc ceiieas , 1 lucitcrii acqj
it.rum reu'. rtacs 3c co loc:iCumem quoad commcndaucns mcmoiiae
repcte . Hoc fadt) cum elt rcpctenda meniona ab inicio ioca rccen-
fcr^ incipias , cK quodc uiquc crcdidcns repoicc . Nam digercndum
piimum fenfu .1 vcl locum vellibuloqualiafsigrabis. Secunduma-
trio, tum inpluuia circuaitas j n. c cubicuhsiiiodo aiit exedns, vel
Locorii nu-'pcriitylijs lcd itrarisetiam rMniiibuscjue perordinem c()mittas . Nu-
^^**'*- merusqaoqaeloc/ruin non ininimuscfrc debef. Nam qua.nplura
opportctfabrica(fc loca, ii malcameininillc volumus, vnde Seneca
duo mii.ia verUium recenferenequiuiflct, vtde fe >:>c Portio Latro-
nc , inprologodeclamationum, referi, nifi locoru multitudine ad-
iuiusfuiffct, &ideoD. Tho. multaloca comparandaeire confuluit
qurmfequunturRaucnas>Francifcus Petrarca, C^plcriquealij con-
tra Cic. qui tantum ccntum fulficerc lcnpfit .
Qji3e
H
merus
cus.
z.i.q 49 ar.i
■II ' ■■ ■ « ■ I I »
Pars fecmda^
lOi
Qji.T di«fta funt uno aut altero excplo probemus. Volo tota ipfain
facra.n scripturam gtnerice collocare, occafione capta iUius quod
Deus m Tabernaculi conflru6lione prcTcepit dicensjfacifs & atrium
tabernaculi ,incuius Auftrali plaga contra meridiem erunt tentoria
Ide byflo retortarcentum cubitos unumlatus tenebit in longitudme .
Et columnas. 20.cum bafibus totidem zeneis , quT capita cum caelatu
ris fuis habebunt argentea . Similiter & in latere Aquilonjs per lon •
gumeius tentoriaceniumcubitorum, coiumnx viginti, «Scbafesae-
neac eiufdcm numcri, 6ccapita earum cum cselaturis fuisareentca. In
latitudine vero Atrij quarrefpicitad occidentem erunttentoriaper
^ yo. cubitos , & columnse centum bafefque totidem . In ea quoque
Atrijlaticudinequaerefpicitadorientem , yo. cubiticrunr, inqui
bus ly. cubitorumrentorialateri vnodeputabuntur, columnarcjue
tres Cx; bafes totidem , «Sc m latere altero erunt tentona cubitos obti-
nentia i). columna^rtres Ok bafesrotidem . In introitu veroatri) fiet
tentorium cubitorum 20. ex hyacintho (^ purpura,coccoque bis tin
Ao , <k bylTo retorta, opere plumarij ; columnas habebit^ cum ba-
fibus totidem . Omncs column.T atrij pcr circuitum veftitae erunt ar
genteis lamniis , capitibus argenteis <& bafibus oeneis . In longitudi-
ne occupabitatrium cubitos 100. Inlatitudine yo, altitudo y. cubi-
torumerit. Eccequam optime exnunc di<5listibi 600. locageneri-
ce S(. fpecifice fabricabis . Genencc columnae ift^ erant 60. quia tot
funtfacrTpaginaefcriptores, computando tamen eos fecundum nu
merum librorum quos compofuerint ; vel fecundura diuerfas mate
rias quas fcripferunt . Puta ahus audor eft loannes euangelida qua-
do fcribit euaiigehum : Ahus quando epifiolas, Alius quando Apo
calypfim & ficdicendum eftdealijs.quorum quideomnium 72. ex
tanthbri . vtnulque vero teftamenn Jibrorum capita 1334 Atrij c6
ftrudio erat in quatuor latenbus vidclicet, in latere Meridionah, A-
quiIonari,OoccidentaU,&,OrientaIi.Quiaquotquotfacra fcripfe
^ runtfcnpturam autfcnbuntprincipaIiter,Legalia, Hiftoriaha,Sapi
entialia, aut Prophetalia. Inlatere Orietah vbierattabernaculi in-
troitusponunturilliquifcripferut vel declarauerut Legalia & ma-
data diuina: quia prxceptorum Dei & legis eius obferuatio,funt via
ingrediendi ad vitam . Si vis ad vitam ingredi ferua mandara . Nun-
quam enim homoperfeclecorrigereturveldomaretur, fi fine legis
vinculo vagariadarbitriumfuum fineretur. Etideo adligandiimo-
res hominum, conilitutacfttriplexlex, fcilicet, lexnature que eft
inflexibilis reditudo illa , quam in confcientia^ fyndcrefi Deus col-
locauit , vnicuique di^ans , & oftendens quid bonum velquid ma-
Ji^ lum. De qua ArchanorumDci confciusPaul ait; Gcntesncnha-
bentcslcgem^cum naturaliter caquxlegisfuntfaciant, ipfi funt fi-
__ _
tihctuui .
I
£so. 17 L».>«,'
Sacrx fcjip-
tui e fcripto-{
rcs 60.
Lib 7J.
Cap. Ij;^.
OrcIine& .'.r
gumetum \i
brorQ utri-l
ufcjue celU-,
incnri. j
Matth. x^. b.
17. j
(
Lextrlplex .
Rom.s.ci^.
CUt
104
^hetoriCiZ ChriHicin.z
R.om.7.j.i.
Dial.Jercft
iii Ucuii .ic
Gdnudeii,
Arfla Mit
7.B14.
co
cutlcx, lexennuiKUuralis clt iHa, quamnatura oinniaanimalia do-
.tii.Hcb. cuitj^ccjuamDeusin nultricorcl.is volumine exarauic . Vndc^dabo
lcgem meam in vikcribas eorum , &: ii\ corde eorum fcnbam cam .
Lcx rcnptur.TCihll.i , qu.im Dcus Moyli in fcriptis dedit, <Sc quam
(Jhnilusin fcnptis Hu.ingcliorafuisliclehbus dereiiquit. De qui-
busipud Oreamrfcnbvim eisinukiphccslegcs meas, que veluiiali-
cne computarc funt. Lcx veroliumana elt , quam adhominum re-
ginien prmcipcs Ratuerunt ; de cnia Paulus lcx in hominc domina-
tur quantotempore viuit. Vt igJturcateris omidis. delege m no- O
uo n1< veteri teftamento contcntaahquid dicamus,cum de legibus
huminispvo nuncnihilad nos. Lcges ^ flatusMofiyce prarcepta:
inauinque Moyhhbris continentur . Qjiibus in nouo tcltamento,
vtalibi diccmus, correfpondentquatuoreuangeha,legem grati^ c6-
tinentia . Qu.t ut Origenis vtar vcrbis , vnum tanrum funt Euan-
ii;ehum,quia vnum nobis dccantaruiuDcum . £t vt vetcris fic cx no-
ui Teftamcnti legalium omnium hbrorum nomina cnmprchen-
damnshanccollocodiclionem GHLN VDEV.Nam.G.Geucfim.E.
Exodum.L Leuicicum.N V.Nuincros.D.Deuteronoraiu. EV.Euan
"■eiia continet.Hancappendc aiitc Atnj introitum in^ manu ahcuius
.-\ncreh tibi regulam dirc'5tmam in Chpeo cum qunique vijs curren
tibusad vna!ii,qaam Clmltuseirearclam docet,dicens.- AtvSla e(l via
quc ducicad vitam.vcl cum hominecoUum iugofubmutcntefigna-
tam oilendentis. Vtfciastahum hbrorum collocationem ibicOe,
Fum m ingreffu iuxca id quod loannes fcriptum rchquit fundame-
Isiumiafpidisponamus. Hincmprima nollnatrij lafpidea columna
lumna Qencfim ac m ea Deum fedcntem coUocabunus <Sc Moyfen de eius
i;'(p.dis- nianulegem accfpientem. Nam qui fedebat {imihserat afpedui la-
pidis iafpidis cuius pra^cipuus color hcet (it vindis 27. fpecierum &
colorum diuerficacem intcrmixtam habet . Sic in creatione , diuerfajQ*
rerum genera , ^ vanas rerum fpccies , verbo fuo , Deus ex nihilo
creauic. In Gencfi fiquidemagicurprimo dcmundi ,acgenerishu
mani , rerumcjue creataram omnium exordio , & prxccptis datis pri
mo parenti . Sccundo de diluuio , >3c archa Noe , 3c rerr;c diuifione .
Tertio de confufione hnguarum , de gentium defcriptjone , ac de c-
lectionepopuhDci.C^uartode defcenfuemfdepopuhin Aegyp-
I
itum .
i.exfapl
Uro.
I In fecunda columna quae erit cx fapphiro, collocabis Exodum :
cuius tienum etit Cherubinhabenttmanchoram m manu . luxta
illud, Ecce in firmamentoquoderat fuper caput Cherubin quafi la-!
pis Sapphirus. Et ficut Anchoratcnet Naucm m mari ne pcncht^^tur
fic LexDei Animam firmamtenet. ExodusafTimiiaiurSapphiroha
benti fcmtillam reluccncem excutientem timorcm confirn^arD m a-
niinum
R
VarsfecHnd^,
105
V
X
nimumac vim vulnerum finaLiuam quod earum prarcipue rerum
contmetlHftonam,qUcX Jn cxuucontigeruntfiliorum liraelde Ae-'
gyptOjeftqjmterrehquos Pentateuchiiibrosfere prarcipuus,in quo
aciturji.De vocatione Moyfis <!>cpr.Tferuat5one eius muaculon^ .2. Exodifunia
De ciecem plagis . reit!o,Decorporali exitu liliorum Ifrael cle terra
Aegypti . Qj^iarto.De liberatione popuh Dci ab Aegyptiaca fer
uitute per tranticum maris rubri, pcr fubmerlioncm Pharaoniscum
omni fuo exercitu . (Xuinto De pugna Ifraehtarum cura Amalech.
Sexto DeLegec]atainmonreSynai,hoGc{t,c{edecem preccptis ac-
iudicijs Ck itiihuclionepopuhDei. ScptimoDe Myihos dininis
quc pveceptis,ide{l,de Arca fcdeiisdomini <!k conliru^lione Ta-
bernacuhacakaris, dcc|ue Saccrdotum vethbus oc vnftione .
In tertia cohimna qure erit ex cakedonio luxta ilhid quod Apoc. lCalcedomus
diciturfundaaientumtertium calcedbnius coliocabimus Lcuiticu .
(^ii totms Pentatheuchi ei^ quafi umbihcus, & in quo vt Pauhno
D. fcribit Hiero. fmgula facnficia , imruo (ingulsc pene fyllaba: '5c
velics Aaion, C>c totus ordo Leuiticus fpirant ccclelha facramcnta.
Ideo eius lignumenc Altare. i\gitpotifsi!num dc capremoniis ^<cle-jl-^«it:ci fu-
gibusfacnficij 3c ofTerendorum . 2. delcgibus ficerdotis (Sc confe "**•
crandorum , edulsj tx ciborum , qua? animaha fint munda , & qua?
immunda. 3. delegibus punficationis immundorum . 4. delegibus
lubilei, Phafe, «5c folenniorum votorum, acpromifsionum .Inci-
dcnter etiam agit de pra^ceptismoralibus , &iudiciahbus, acde ob-
fcquijsprxlfandis, & ibi delcgibustabernacuh, vtcnfilium, & in-
dumer.torum.
In quarta columna , quam ex lapide Ametthiflo erigere optamuSv Ametthifte*
quiabonusefl ckmaximi valoris dc efficati.ie. Numerorum hbru col
locabimus. In quanumerii fiue ordinesfiliorum ifraelin quosDc-
us Optimus Maximuspopulura Ifrael primii diftribuit. Cuius de- Nuinero-u
monll:ratiuum llgnurh eric Scraphin habentera cartamplenam 8. nu fumiui
meris iuxta contentam hbro 3 videlicet numerum pugnatonim , ii-
ue bellatorum . 2. oblatorum . S. miniflrorum , leuitarum , facerdo-
tum , eorumcjue oflhicia . 4. exploratorum , y. peccatoru Core , Da-
than, & Abiron . 6. genitorumin deferto. 7. manfionum ineremo.
8. & prjefidiorum . > '■ '
In quinta columna , quam ex Ncphritico erigere cupimus, quo- Nephriticus
niam h.iclapismaxime laudatur, ac exnoua Hifparia,hoc elt,de
noltris Indisoccidentalibusdefertur: cujusopcrationesmir. laudan
tur vt latius pofleatra^labimus , Deutcronomjum, hocell.epitome ^^"' ""^^
leg's Mofaycje continens repetitionem fiue ftfmmam coilocabimus.
Cuiusdemonflratiuum (ignum erit Tronum in quo tentortum con-
tincns I. epitomeitineris, 61 laborumab Ifraehtisperpefforum. 2.'
fcedcris.
Hicronym.
106
^hetoric^ ChrijliariA
foeJcris , Ck praeceptorum ludiunhum , ccremonialium , moralium .
3. oificiorum cccle(iallicorum , qualia in Deutcronomio per difcur-
ium hinc indc repctuntur plurima , 4. benedKtionum, fiue promif-
honum diuinarum , cju.t iiiijsmandatis Dei obtemperantibuspara-
XX funt . 7. malediclionum , fiue penarum, qux in legum tranfgref-
fores conlliturx' funt . 6. pradiclionum , in qua partc Movfcs lam
moriturus, bencdicendo flhos Ifracl , quxcuihbettribui euentura
crant , breuitercxpofuit , atcjueprophctauit . Q^ibusperadisipfe
tandem Moyfesmoritur, detcitaturab Ifraehtis, fepeiicur a Deo,
fubIbtU'tureilofue.
Sexta, ordinatim procedendo, qu2 in alio atrij latere efltertia.
In qua fpedaciilum pcenitenti^e Ck diuinae eruditionis B. Hieronv-
mum collocabimus tanquam auclorem vulgate feu auif^orem gloitse
legem diuinam declararitcm . Qj^iia ficiit Deutercnomiu merito ad-
diturquatuorlibrislegahbus Moyh.quonia cosrcphcat (^ declarar.
Sic ifl:isquinqueadditureorumintcrpresfeu gloflatorin quantum
ea quaefuntdeeffentia facra: fcriptura? dilucidat <Sc cxplanat : nihil
dcfuoaddendo, necminuendo: quia omnia ccnfentur verba diui-
Onychinus. na & ad atrium tabernaculi pertinentia . In cuius diadcma Onychi
jnus Arabicus erit . Q^i vt in prima huius opens parte didlum eit ,
{accipiebatur ad ornandum Ephor, & rationale eo quod iir nigri co-
loriscum candidiszonis . Qj.11 hcct videatur n^gcrpcraiperitatc pe-
nitentiae &. humihtatis. tamen circumcingitur zonis purirntis . Nam
vna zonaalbaeftcontinentiacarnis, aha puritatis mentis : que duo
funtmaxime neceflaria diuinarum fcnprurarum (ludiofis, vi fupc-
rius inculcatum efl . Caititas cnim ell: pukhritudo aniniaf, fiue fili^
re2;isab intus .
Inintroitu vero atrl) eruniquatuor columne cum fuisbafibus &
Mau.fcopus capiiibus. In pnma huiusintrouuscohimna c(t Mattha:us Euar.gc-
hlta,oftendensMcfsiam iJlum , in tota ferie fcripturarum vcteristcf
tamenti toticspromiiTum iam tum adueniner&huncefle re vera ho-
minem illum lefum, quidicitur ChriOus.Ideo ciifaciehomiris ha-
betis in diademateadamatc imaginabimus;quihcctparuus,&modi
cushtlapis, tamen fplcndens ixiolidusac magni valoris cfL Et vt
Diofcoridcs dicit, c(t gcmma reconcihationis dcamoris . Euangcliu
hocprincipalitcriniirtithumamtati Chnfti^ipfa declarando: in qua-
tumcrat vcrushomo, dicens: LibergencrationisIclU Chri(ti . Qjii
hcct in fimilitudinem hominum faftus 6c habitus inuentus fit vtho-
mo ^paruus acmodicus videbatur, cum efTet tamen fplcndorpa
. tris »!kfigmasfubnantiaecius: fuitfohdusjquia uerusDeus & ncrus
^"j.g^^5J'|homorcconcihansnospatrixterno. Quodautem abhumana Chri
Muc.impulit ^' cccpit natiuitate,& huraanam eius gtncrationem expofuit , crm-
Y
/ug- cont.
B
"1
ParsfecmJa.
107
Maci Eua.
fiinuu.
jjuiiti npia ludeoruin i nprudentja, denegantiu.n L fuaiChnltum
deDiUid reinincduceregenus. Corpusauteni narrationisfuacordi
nauichociUDdo. Pd ni m manu liniltra habebit pjcluram inmo-Matt Euag.
du.narbjris reptemtolia habjntis cuiusprima erit cuuifdam pueri d.fpofiuo
nati, dcnotaas nanuitan.nii,deinde tontis baptifmiimjTertio dirino-
iiistcntatione . v^iarco cathedre doctrmam. In quintocecj,Mira-
cula . In fexto crucist pafsionem . [n fepnmo fepulchri aperti, refur
redtonem v5f glorie afcenlijnem eius lisjniiicans. Nonfolumhi-
il jiiain de Chnito exponere uolens per haec, uerum etiam tuangc-
hzx vic-c ilaca n d jcere . Huius autem narrarionis egregiam dcclara
ttonem ii VI ierecupss vijelib. 3. Part. Fheolo.arab. 14 vfque 36.
In fecunda eit Marcus.a quibufdam Matchei abbreuiator diclus.
D jldeo pauci in h »c fcripferunt £uangdium,c]Uod cadeni pene narret
qu^ difTent Mattheus. Cuius iignum eriteo habebitque coronam
rubinofeu carbunculo ornatamcuius nitJr viuacior cxteris lapidi- i^uijinus
buselt, in quoprecipuede Chrilh agiturfortitudine,vik refurreiSli
oiie. Nam cuicunque omnes parent poteQates, is reuera fuminus
cttimperator, verum Chnll:i potentiae, omnes potcftates ahae funt
fubivclae: ertergo fummus imperator 3cdominus omnm Chriftus.
In eoque principahter inliftit regali dignitati Chnlb,in quantum e-
rat-rex . Ideo incipir quali a rugitu leonis, qm eft rex animalium di
censin piiactpiofui euangelij ; vox clanianiismdeferto . Confide-
'rabisipfumhabentem regemac fupremum omnium dominumfe-
dentem in tronoeleuatoaterraper qnidecim gradus: quifuncqiiaii
fpvCies : ni!i oificia , Ck efFe<5lus dicere malis , feu potius argumcnta .
Primum obfequium fiue miniflerium fpintuum: quos fub peoibus
hgatos cuiufdam pulcherrimi pueri effinges . Secundum curatione
omnis generis morborum , auditus , loquelx , vifus Scc. cuius fignu
entferpeboeiieus. Tertiiiremifsionem peccatorum,cuiuslignum cft
homo i.buoiutuspcdibuscuiusdamfacerdotis. Qjiartum , difpenfa
tio C^' arbitnii erii le2;is. Sienii vero Chntfus inter Hebreos euolues
nrmbranam inuolutam. Qjiintum, iusaudoritatem luanitrans^e'.
reiidi in alus Petriaaccipici te clauesdemanu Chnfti pone . Sexta
potcfiaicm vita? .3cnecis. Imaginem vit^ ^mortisin manu alicuius
vir2,ii is co!loca.Septimii,prouifione reru ad vita^ fudentationem nc
c>.frariarum fig. capfadiuitiarum plena & omnibuspatens Octauii
abrogationem traditionum )mpiarum,fig.ferpentem fub pirdibus co
culcatam. Nonum, mutationemnature, perinfufionem vniusva-
!is albi m aliud alterius colons oflende.Decimii , poteflatcm in exte
ros : gcntes gcnua fle«Stentes inpr^fentia depjnge. Vndecimu, inter-
pretationem , fcu poiius perfe»ftionem legis fcnptur^ . Speculum in
quo rclucentomniaappedc.Duodecimii,imperiumDauidicu,fcep
trura
'Eoting.Luce
funima .
08
^hetoricA Chrifiian£
t-rum cum corona.Tcrtiumdecmium,iucl)cium,atc]ue fcicntia cogita
tionutn cordisalieni, lx futurorum (ignii.Spcculum pr^fens. Q^iar-
tumdccimum , fortitudinem 3c conlbntiam in fcrendis aduerfis, po
teftatem in mortc lignu, tormenta & cadaucr fub pedibus . Quintu
dccimf^impcrium fupraccclos. Contemplatioglorie entlignum.
In tcrtia columna eft Lucas tradlans fpccialiter dc facerdotio Chri
(}i, vndeper vitulumfigni{icatusc(f ,proptcr maximam vi^Siraam
faccrdotis. Viculusenim facerdotaliscit vjdima . Etideo inprin-
Topazius- cipiofui Huangelij dicit: fuit in diebusHcrodisregis facerdos. Ha-
bebft in fronte topazium . Eil enim topaziusgemma pracciofifsima,
qua nihil ea in thcfauris rcgum prsccioiius inuenitur , eo auti-m pr^-
ciollor quo rarior . Ellque gemma vtiHfsima habcnsduos coiorcs ex
auro <5c acrea claritae ec tantx eft perfpicuitatis quod eemmarum (i-
biobie^arumrccipit cJariiatcm.; Ex cuius propnctatibus fumam
Euafigcli)ehcinius . Nam cuiufcunquehominisa^^ioncsajijs ex fua
virrutc adtcrunt falutem , is re^e dici.tur Taluator , fed CiiilU a(ftio-
nesomncsadtotiusmundi falutem inftitutaefunt, Chnftusergo re-
ftifsimc verusdiciturtotius rnundi faluator-cum mcdiciiiam Bc falu
tem huic mundo non attulinfc tantum , (cd rc ipfa etiam pvac.Q:itilTe ,
quodplanifsimum faciteuangehlhi . Vndc e liriftro cornu m> mbra
Incam inc]ua conceptioncm > natiuiratem, & Chrilfi baptifmu de-
picium confiderabis. Edcxtro conui»ilum cum honimibus s3c con-
ucrfationcir. . Hoftium apertum . In collo olficium , Ihivhum, volu-
tatcm,(Scdo«ftrinam . Luccmam fupcr candelabrum . In latere dex
tro . Mortcm Chrifti cujus fignum erit pcilicanus . In fmiiho refur-
reclionem a mortuis. Liberatiopatrum erit fignum .
1^4 criLloanesEuageh(l:a,quiViigoaDcoele«^usefl,cSclicetn6
abfcjue certa ratione adfcribendum defcendit caufam fcriptionis ta-
loaa, fucns, ^^*^- Huiustamen euangclic^h^ftori.T fumma confilfit m eo,quod
au*n:or demonltret, homincm illum lESVM vcre fuifle filium
Dei. Quodautem isprimo narrationis fu^ capite vel folo contri-
uerithxrcfeSjtradat Amb. Theophy.5c fcriptoresali) in pra'di«ft;um
caputquam plurimi. Ideo fignificatur per Aquilam, habentcm
fnmragdum . Rarior ck prctiohor efl: fmaragdus ac gcmmarum om-
nium vindium obtinetprincipatum, «Sc nittorem: fic loanncs quia
quse nullus aliorum EuangeliAarum nos docuit,ea ipfe intonare au-
fuS eft. Tres priores Euangelift.T in his rebus maxime diuerfaii funt,
quas Chriftus perhuraanam carnemtcmporalitergefsit. Porro au-
tem loannes ipfam maxime diuinitatem domini,qua patri cfl sequa
lis,»jiterdir,eamqueprafcipuc fuocuangelio, quantum interhomi-
nes fuifiicere rredidit , commendare curauic nani cum aliorum Euan
gelia legiirct ; telle Hicronyjng in catalogo fcriptorum Ecclefiafti-
* corum, i
De Bds lib.
i.cap.j.
Smarapdus .
Parsfecunda,
lop
corum,probauit quidem textura hiftorix, & vera cos ^\K\([t firma-
uit,fecl unius tantum anni , in quo & paffus eft Chriftus, hiftoriam
texuifte, PraEtermiftb itaqj anno,cuius a^a a tnbus expofita fuerat,
fupcrioris temporis,antequa loannes clauderetur in carcerem, gcfta
narrauit,ficutmanifeftum cfrcpoterit ijs , qui diligenrer quatuor
Euangehorum volumina legerint. Et quia ea quac hic traclantur no
pofluntahquibus fignis dcmonftrari cum totiusEuangehj fcopus fit E_«ingeho-
demonftrarehominem lESVM vere fuifle fihum Dei, eundemcj; *^"»copu8.
vnigenitum,patri co^ternum,non fadlum, nec creatum, fed genitii,
Perfedum Deum , perfe^lum hominem, cx anima rationah & hu-
manacarnefubfiftentem. Deum exfubftantiapatris,nonconuer-
fione Diuinitatis in carnem,fed aftumptione humanitatis in Deum.
Ideo fidc conftanti & humihtate perfeita adhserendum eft,
DE LIBRIS HISTORIALIBVS.
QVandoquidc Ac hbris Legahbus difteruimus ordinis ratio
poftulat,vtinpraefentia, de Hiftoriahbus nonihil dicamus.
Impofsibile eft enim, impofsibile inqua eft,animu in huius
genenshiftorijs verfante a cupiditatibusfuperari.Etprimo cofidera
dum eft columna? Atrij Meridionahs, quae ficut pra^diximus fcripto
res hyftoriales prsefiguranrjefTe vigintijContentiinpra^fentidiclio-
ne pendenti e manu ahcuius Mihtis ftantis fupra equum fuu omni
busornatumarmis IIRRPETIEIMA. I, lofue . I, ludicum . R,
Ruth, R, Regii quatuor.P, Parahpomenon duo. E, Efdrs duo. T,
Tobiae. I, ludith. E,Efther.I,Iob.M,Macabeorum duo contment.
Qjiibus correfpondent A»5la Apoftolorum .
In primaergohuiusatnjcoliinaScriptore lofuc collocabimus .
Imago crit Homo habens leones vnum fub pede 5c alterum manfuc
tum,acbaculummmanu:infcriptionequeegregiam illam, Parce-
re fubie£lis,(Scdcbellarefuperbos.Signiierit Cryfopaft^us Aethio-
picus,quc lux celat, & obfcurita$manifeftat:de notfle enim igneus ,
de die vero apparet aureus , co quod patientia cordis in luce profpc
ritatisabfcoditur.VndcGreg. Improuidusrailescft, qui fefortem
in pace gloriatur: fortitudo enim vera no oftenditur tempore pacis,
necctiam temporcprofperitatis patientia. Nam viriperfedli inad
uerfitate per patieniiam feruent , de profpcritate timent . Qjiia ab
altitudine diei, id eft, profperitatis timebo . Habebitq; in capite, pe
<il:ore,(Sc brachijs,ea,quxin hoctradanturlibro,fcilicet, detranfitu
Iordanis,de fubuerfione regnorum hoftilium: dc introdu(flionepo-
puhDei in terram promisfionis. Et de ipfius terrse promisfionis diui
fione.Huius tamcn hbri infcrptio eft lefusNauceo quod ipfe Moy
P fis
Chry.Hoirji)
I. deDauici.
&Saul.
Meridiona-
nalcscolunc
lo.
Milcs.
Homo.
Chryfopaf-
fus.
ind.
Pfal.j;.a.
Huius libii
infciiptio. j
I lo
^hetoricA Chrifliana,
1 De q.''^ 110-
to.
AdRo ca.p-
Hibecca 23.
li T deeccl
fiaf fcrip c.j.
Senes .
lis fucceflor, populi duK fa£lus eQ, cuius ifto volumine hifloria *Sc
rcs"-e(tsconrinetuur. lefus Naue,dicjtar ad ditTerentiam lefufilij
SirTich, Ck: lefu filij ljfedech,prius diclus Ofce.feu Anfer,fecundu
uo ceila ncnl ,\uo-. velfecundum Amb.Auxes. Ea vcro volumina,quxdeinceps
ad iffdram vfque fequutur, non prorfus ,b illis funt confcripta.quo
ruminfcriptionesproferunt,Okdequibusiraaant. Ferunturautem
a propheiis, qui finguhs temporibus dixerunt efle fcripta . Ideo di-
ftinii;uenduminterillorum infcriptiones.
In 2. coluna ludicum libru ent, in quo de vi«!ilorijs , ac triunphis
habitis contra holles agitur,fic tame vocatus , eo quod poft mortem
lefu Naue,populum (uum Deus a reh«ftis Chananeorum gentibus
prefium, per ludices feruauit. Quorumhoc volumine finguloru 6c
fiaacontinetur, &tempora. Suntquiputentludicum quenqjper
fe annotalTc, 3c in afta rcdigific ea, quae fue jtempore populo accide
rut memorabiha . Quis autem a<Sta iUa omnia in vnum redegerit vo
lumen, incerta eft fententia. Alij nancjjid Samuelem, ali) verihmili
us Ezechiam preftitide putant. Glo. in lib lofue, & loannes Dried.
Samuelipotmshanclaude afcnbere videtur'. Poft mortemIofue,iR
inquit, fcriptafunt geftaludicum & piincipuinterra fanila. Quo
rum hiftorias fparfas & diuifas , fecundum fuccesfionis feriem nunc
pridem edit;s, Samuel collegifte creditur volumen, quod vocamus
ludicu. Cuiu^s imago erit Scnesgraues habetes virgas re<^ifsimas in
manibusfuis, in cuiusmedioeritLiliuinterfpinas,ficenim inclyta
virtus fludibus in medijs fpinifcjue vt lilia crefcit . Eruntque ornati
Alabadinus Japidibus Alabandinis claris <5cfubrufis,vt fardis,quoruineft virtus
Habet c ipi- fanguinem augmentare , Sc prouocare .
aV/ S ' 3. columnaRuthampleditur. Nequeab au.SVoris, fed focminae
nopii" &I0- illiusnomine, ficinfcriptuseft , cuiushiftoriahic contexitur.Ruth 5
fephuslib j. enim genere Moabitida, caftiiate honefta, reiedacognationepa-
ternacjue fuperftitione, ad pietatem ac veru Dei cultum conuerfa ,
Bethleem luda^cum focru fua incun^anter cocefsit. Vbi <Sc Booz
ex tribu luda , mairimonio conmni^a eft, ex qua poftea Dauid ori
©memjhocordine fumpfit,Boozcx Ruth fuftulitfilm Obet, Obet
vcro gcnuit lcfle, leflcDauidem. Affirmantaliqui incertum effe,
ouis hanc hiftoriam confignarit: loan.tamenDried. eiusauctorem
efle fcnbit, quihbri fcriptcrfuerit ludicum, id eft, Samuelem.Hu
iuslibri fignument Sol <!<cpiramidisex cryftalloclara & ita peruia,
quod literarum omnium , quae fub ea funt eft manifeftatiuarduabus
iun^amanibus. Ideo Deumplacidifsimumfemperopprefsisfuifre
omnibus probatexperegrinatione Elimelech, reuerfione Neemi,
matrtmonio contraclo inter Booz <Sc Ruth , ex quibus Chriftus de-
fccndit. Agiturqueineo, deipfius Ruth couerfioneadludaifmu,
cap 14.
L-b*?eEccl
fcript.cap 4
So!.
VI ta
Parsfecmda.
III
X
f
Detitu. ex-;
plic tione,
& Auaofe.
ExDiicd.Ji.
i.cap. 3- de
fcrip.Ecck-
Haft.
vita >&moribus,occa{ione futuraru nuptiarum interipfam Ruih Habeccap.4
& Booz, percefsionempropinquioris.
Columna 4. fcriptorem primi libri Regum continebft . Sciendu
tamen,ifti libri (ic nominari,ob id ,quod Regum cum luda, tum If
rael, & fa^la contineant, & annos. Dubia tamen efl: fententia ,
V Iquis horumlibrorufit audor. Ali) enim Ezechiam , alij Efdiam
eos edidilTe dicunt . Ali) autem Samuelem collegifTe gefta Eli , Saul,
& Dauid in i .lib.Regu recitata,vfq; ad obitii illius,Nathan & Gad
prophet^ fcripfilTe videbatur,^pter id quod dicitur 1 fine r. Paral.
GeftaDauid regispriora & nouifsima fcripta funt in libro Samuelis
videtisj&inhbroNathanpropheihaf, &in volumine Gad.Exqua
fententiaconfequensefle videtur, SamueleconfcripfiiTe gettaDa
uid, &ita edidilfeeundem i. lib. Regum, faltem vfquein cap. 27.
Vbi Samuel moritur . Deinde Gad & Nathan fcripfiiTe partes fe-
quentes,a di^loc. 2^. vfquein finemlib. 2. Sedhocnon placet ; fi-
quidem libri, fecundum Hebrieos, infcribuntur huius vel illius,no
femperobid, quodis,velillefueritlibri illius auftor, fed interdii
ob a!iam caufam . Nam fecundum Hieron. 6c caeteros, i.& 2. Rcg
apud illosinfcribunturefleSamuehs, &tamen ellmanifeftii , non
ambos editos efle a Samuele . Vnde Ifido. & ali) antiquifsimi pa- j opimonum.
tres tradunt, Samuelem fcripfifle pnmam partem i . Iib. reg, Dauid
autem fcripfiflefequentia vfqueadcalcem 2.1ib. Poflimortem au-
tem Dauid , cxterorum regum Ifrael gefta , in 3. & 4 lib. reg. fcnp
ta(quaefparfafuerantper fingulorum regumhiftoriasjadiuerfispro
phetis, fecundum feriem fuccefsionisdefcripta , ali) leremiam in v-
num volumen coUegiffe tradunt . Etid eflTe vero fimilius ex eo con
i)Citur, quodeius fimiliseftfiniscum vUimo libro Regii.Sedquo
niam id nos vele tam iii his quain aiijs libns tra^^are elTet operisinfi-
niti,&: nimiu digredi a fufcepto opere;ide6 ledore ad Lyranum,Pe
trum Aureolum,Ioannem Driedonem, <Sc reliquos mittimus,nobis
fateritlocationem ipfamperfequi . In hac igiturcolumnaex Ala
baftro candido,folido,&firmofcriptorem i.hb. reg.corocabimus.
In quo de terminatione regiminis fub iudicibus proptt r maliti-
am filiorum Heli <5c Samuelis . De inchoatione regiminis fub regi-
bus, &'de regno Ifrael per elcdfonem agitur.Cuius figura erit Samu
eljfigniiiuncus inpaludecu verfu,FIe<fi;imurnonfrangimur vndis;
Denotansquantum valeatperfeuarantia <Scpatientia in aduerfis,iun
cusenim,Iicet cuructur,tamen non fran2;itur.
Concordia
Xn y. columna, 2.1ibrum regum,in quo de regno per fuccefsicne
Hisbofcth Sauli, de fuccefsione SaIomonisDauid'colIocabimus,
quam,exHyacinthoincidimus,propterfulgorismediocritatem.Na
illequiin Aethiopiainuenitur,faphirei colorisnecnimis clarus,nec
nimis
Alabaftrutnl
Samuel.
Habec ca.31.
Hyacinthus.
iRexSt Pauo
(Corniola.
I I 1
1{hetonu ChriBiariA,
nim»i obfcurus,fcd mediocriter fulgidus eft optimus . repentur etia
III noftris Indis dc quo poftea quia eft incomparabiljs virtutis . Ima
"^o ent Rex fub palio cum fceptro regali in manu.cuius fignum erit
pauo.hocemblamatecircum ornatus.Fidelitasomnia fuperat.
In 6columna , quam ex Corniola IndJca erigi cupimus.propter
mirabiles cffeclus,de quibus poftcfa . Scriptor 3. hb. \kc^. in quo de
diuifione regni filiorum Ifracl in regnum ludx dc Ifracl ; De prof
pcntate :k profeclu vtrmfque rcgni. Deasdificationc templi. Ac
Ihbel-al^tis ^iapaftafiaSalomonisagitur.ImagoentSalomon, fignum hbcralitas
j' ' ** Imundumfubpedibus.vasin dextera, in liniftra catinum habens.
iHibjt.c.ii. I ti pudeat amice diem pcrdidide.
Scriptor^ hbnrcgumentin7.columna,quam,cx hguriocrigi-
Ifi.Sf Diofc, mus.-alyncebeftiafic vocatus,e6,qu6dexeius vrinula kerarenulas
Ligunus. UeneratUT . Plerumque cnim mala nafciitur ex bonis ficut de prof- g
Sentatenafcitur inuidia,«Sc de vircuienafciturfuperbia. Quandoqi
econucrfojde mahsnafcuntur bona ftcutdetribulatione patien-
tia, *3c de p.*ccat o poenitentia : ideo huius imago erit fcopulus vndis
iScopuIus, ^ ventis vnd'que agitatus ac fempcr idcm cnt . In hoc hbro agitur
dedefeclu duphcis rcgni prxdiwli . Decaptiuatione regni Ifrachs.
Decombuftionc templi. De fubuerfioncmurorum auitatisHic-
Habet c.ij. jyfaign^ £)g tranfmigrationc regni ludx .
Achaies • Scnptorem hbn i.Parahpomcnon in 8 columna qua cx Achatc
erigimus : qui licet fit nigri coloris , albas habcns vcnasrtamen valet
ad regu formas & fimulacra moftrada ,tcpcftatefq; tnbulaiionis 6c c
diuini timoris auertutur , & flumina lachrymaru deuotionis dc com
pafsionis fiftiitur, & a corde hoinina auferutur cuius:imago cru An
Angeli. geh habetcs duas columnas vnitas pietate ik iuftitia>m fumitate qua
irumeritcorona prapciofifsimisgcmmis ornata:c6 quod, inhoclibro
agitur dc geneologia ab Adam vfque ad Dauid.de regno Ifrael pro
^ h ^V* ^^ ueniente ipfi Dauid ex mera voluntate diuina.
^ ^' ' In9. coiumnaqu;cex AlbefLo ent,fcriptorem 2.hbri Parahpo
mcno co locabimuse6qu6d fcmel accenfuscxiingui non potcft.
exquofacta fuitlucernainquodam Idolorum templo,qu:e nulla
tcpcrtate velimbrepoteratdeftrui &extingui. imagoerii pulcher
nma virgo m extafi rapta & immobilis:excclfac firmitudini addi<f^a ]y
cumangelo cuftodiente. Inquo agiturdercgno Ifracl prouenicte
ex fuccefsionepatcrna. De ciufdcmregni diuifioncac profcwtu,
dc dcfeclu 5c deftruclionc.
Inio.columna,qu3m Alc^toriolapidcobfcurochryftallo fimili
in ventncuhs gahnaceisrcperto fignabimuscfcriptorem l.hb. Efd.
collocabiraus qui ab Au£lore hoc nomen obtinuit:magis rerum gc
ftarufcriptorefthabrtus, quampropheta:cuiusfignumericdolium
vndiquc
ilabetc 3<5
Aleftoriuj.
Dolium.
Tarsfecmda.
iir
H
vndique flammas emittcnteni, lignificasprofe£lumcIebenein nie-(
lius eo, quo i in eo agitur de regnnini populi fub facerdotibus. De'
icentia data populo Ifrael ad repatriandum . De numeratione licen'
tiatorum . De reduitione populi fublefu filto lolcdech. DeinQru Habec.c.io.
(f^ione populj redu«f;^i per Efdram legis dodoreOT . ' 1
!n 1 1. columna , Aftente gemmacandidadecorata,fcrjptorem 2. Afterite»,
lib E{drsr,quidiciturNeemias,abaudorecollr)cabimus:cuiusfignu'
eritEchmus vel Erinateus, quia vndiquetutus . Q^uiain coagitur^^"^""'"
de m?fsione Neemiac ad ciuitatem Hierufalem . De xdificationc mu
rotu ciuitatis . De claufura ciuitatis cum portis 6c ve<ftibus. De cele-f
bratione feptimi menfisfertiui . Demulritudinc populi habitantis Habet.c. 15.
ciuitatem .Dededicatione ipfiusciuitatis. I
Sequcnteshilibn proptereatertius &quartus di£li , quia apud Nota ,
Grarcos & Latinos fuperior liber Efdri diuidebatur in duos . Suntl
autem apocryphi , telte Hiero. m prolos;. ECdra: ncc in canoncm Ec'
cle-fiafticumrecepti^quemadmodum cxTndent.Conc Florcnt. Car "' "*'
thag. 5calijsmanifeftumeft. Eosautem pofaimus e6,quodin om-
nibusfcre Biblijs ficdiltnbuuntur,(Sc ut finguliscolumnis atrijlib.
accomodaremus continentqj repetitionem alibi defcriptorumhoc
ordine: Primoquacdam alibi fcriptarepetitc. i.6c2.1ib. 3. Secu-
doquxhuiuslibrifuntpropriafubiungitc. 3. «Sc^. Tertio rcditad
repetitioncn corum , quacalibi fcripM funt c. ^. 6c fequent. Quar
to dcfcribuntur vifiones Efdrx toto lib.4. Ideo.
In I 2. columna , quae inciufum cotinebit Amarit.m lapide,fcrip
torem^. Iib. Efdr3Ecollocabimus,cuiusfignuin eritcurdus auisno
ta inter prmias a faporis bonitate ac taciturnit ire coUocata.eo quod
in eo de pafchali cclcbrationc tcmpore lofix , de filiorum fuccefsio
ncdequibufdamprxcedcntibuscaptiuitateia Babilonicam : deco Hjtgj c. a;.
comitantibusacfubfequcntibuseamagitur. I
Ini3. columnaquamexBerylloornatamcrigimusrfcriptorem^. Beiyilus.
lib. Efdrae ■collocabimus , cuius fignumerit pulcherrima virgoca-i Modaacio.
tenam > &funcm in manu habens, ac anforam fub pede, dcnotans
moderationcm.co quod in co agitur de mifsionc Efdrse, | Habet c.i6.
Columna 14. excalculislapidibusdccorata fcriptorem Thobiae .
continct;cuius fi»num erit rofa inter fpinas , quam vna dics apcnt Rofj ''
coquodinhoclib.agiturdcThobiJtprobationc, dc ciufdcm mul
tiplici virtutc , dcmiftcrio Angcli Raphaclis, de inftru«aioncpro-,
li$,dc honcftatc matrimonii, dccaccitate iSc iUuminationccius . Via
ccnti cnimficutThobiaedatur cakuluscandidus, Virenim pcrfc-
-ftus cft rotundusper obcdicmiam , &pcrfcdioncm , lcnispcr bc^
nigniratcm , purus per caftiratcm , plani:$ per vcrrtatcm , & idco li-
ncmolcftia vt altcr Thobiaspoteftcalcan 6c vilipcmli . Humilesc-
i :
nim
Amer!ces'
Turdus .
114
Apoc.s.
Habecca.14.
Ceratirhe.'
Glidius.
Habdc capi
Gagitcs;
Habecca.42
Erithis.
Naui^.
Habet ca.41
Galathices.
Habet ca.i5.
I
Dyonifia.
iHabetca.if.
jHabetca
An^elus .
^hetoricA ChriHianA
I
nim & perfedti iion ledunt alios fe calcantcs,conicmnentes,feu cafti
gantes. Ht ideo talcs figurantur Ifa. Vbi Ifaias vidit calculum ignitu N
6cIoannes viditcalculucandidum, ubi erat noraen Chrifli ignitu.
i y. c[U3cGeracithe,cuius color niger crt ornata erit,fcriptore hbri
ludith, continebit c\\rx (5c ipfa imago erit: llgnum vcro gladius &
caputHoIophernis. Inquoagiturdeobfidione Hierufalem &po^
puli Israel , de honeltate, dc probitate ludith, de interfc»^ione Holo
phernis,tSc Iiberatione populi .
Hertcr in i 6. columna quse ex gagate lucido & nigro,crit : fignu
vero tabula epulis plena,in quo agitur de couiuio regis jAfTucri', de
crudelitate Ama, dc de eius interfeclione procurata per prudentiam
& humilitatem Heflcr,de exaltatione Mardochei,& Iibcrationc'Q
populi.
1 7. columna cx Erhite erit,qui,intcr prajcipuos lapides numera
tur,patientifsimum lob cotinebicin rterquilino vlceribusplenum,
fignii vero nauis,vndismaximis vndique concufla. Cumliterisdu
rate . agitur de ipfius patientia, <Sc perfe«f^ione . De difpuiatione qua
habuitcum amicis. De corporum refurrectione ,dediuina proui-
dentia.
In i-8.quamcxGalathiteereAam voIumus,fcriptorcm iJib.Ma
chabeorumcollocabimus. In quoagitur de deiedione populi, 6c
templi,facta per Anthiochum , «Sc per eius ducem , nutios , & fcrip-
turam . De liberatione fa£la fub Maihathia , fub Iuda,fub lcnaiha,
(Sc fub Simone.
2. Iib. Machabeorum continebitur in 19. columna.quam cx dio
nifia nigredine, & rubeis guttis mixta ornamus ; in quo agitur de in
uitationeadceIebranciumfe{l:a,deIudaMachabeo (ikfratribuseius,
detemplimagnipurificatione, & araededicatione, dcpra?hjs cum
Anthioco nobili ic Eupatore fiho eius, de illuminationibus de coe-
lofaclis.
In 20.coluna fcriptor A«^oru Apoftoloru erft. In quibusagitur
demifsione vifibili SpiritusSancti,polt dominiaflumptionem , de'Q|
18 infantia nafcencis Ecclcfi.T, de geltis, »5cav5tibus Apoltolorum &
prxcipuc de geltis Pauli Apodofi . Cuius imago erit angelus ami-
ciusnube, tkirisin capite eius.qui perfpicuus, vcl luc)di.sefi, vt
chrvfhHus fexan^ulorum, talis eft anima iulb], cl.ara,fcihcet, &
pcripicua pcr conuientiae puritatem,Cx ideo quando radijs foJis, id
eit, duiinagratia perfunditur 6ctanguur, tuiic vcre (lacun in paric
tcspropinquos^id eft, in focios cmntit colores bonorum operum .
irta; igitur funt 20.columnae in latcre Meridionali,quia liiltoriam
facrarumrcrum clare «Scmanifeftc quafi in mcridie dcfcnbunt,&
ipfam luceclariusmanifcliant.
' — ~~ DE
Farsfecmda.
115
DE LIBRIS SAPIENTIALIBVS.
C^ Vm ergo hucufqj de legu corpore, ta diferte^fn fuperioribus
Bibliorum libris,tra<f^atum nt,nonabfurdumell, vttandem
^ etiam de ipfarumlegum anima dicatur, fciIicct,ratione; Sa-
crarum aute rerum rationes,ex diuinapetunturPhilofophia. Qjiae
potifsimum \n fequentibus hifce continenturlibris , quos maiores
noftri ob id dixerunt fapiemiales . Quorum praecepta pertinent ta
ad Philofophiam Moralem , Naturalem , Theoricam fiue contem-
platiuam,quam ad luditia inflruenda , & populi vniuerfi inftituti-
onem,6cdogmatafidei. Vel myftimad vtrumque, vtepift. adRo.
figuratiperdecem columnasatrij Occidentahs, contentiinhacdi- Colune Oc
K aione Pfal.P.E.CS.E.Pau. Ca.Pfal. Pfalmifta , P, Prouerbia E, cidetaks 10.
Ecclefiaftes^C. Cantica,Cantitorum, S, Sapientia, E, Ecclefiafticus,'''^''^^^*^^^?^'
Q.uibuscorrefpondentquatuordecim epiftols Pauh,<5cfeptemca-j""'
nonicx . Ideo Pau,Paulus,Ca, Canonicx. Hanc appende in raanu
cuiufda virigrauis,oculispleniinChriftum afpicientis,vt vitiorum ^-^.„^.3^55^
periculaprsecaueat. Nam qui fapiens eft, vidorum periculaprje-.
(cauebit , Ck fi peccare eum contigerit , pcenitentise remedium adhi-
ibcbic, 3ccontrafutura infortunia,virtutum copiam congregabit,
jiScfpiritualia commoda percurabit, iuxta iUudrqui congregat in prouer.io.
Imefte filius fapiens eft.-feciebitcjue luxta laurum aromaticam fuae vi
L jriditatisxftate 6z. hyeme conferuanuam,fo!acjueinterarboresictu
fulmintstion incurrii,nccab ea percutitur, vel creraatur, habebitqj
etia Cygnumodulufuiircdente.Tamanifeftaeftenimhuiuscollo- Cygnus.
cationisadpr.-ccedcte coh^cretia, vt|> fefacile obuia & cognitaeftefP^rc- Theo,
queat Neque cnimalium fere infinem autlexipfaDeipopuli ta fe Geor.£de.
uere praccepta, authiftoriae facrae exempla ita diligenter inculcata
aut diuinae laudes adeo copiofe tantacjue cum maieftate funt decan
tatae,quam vtex illisgenerahaquapdam benebeatecjue viuendi col
ligerentur quafi praecepia , (Sc regulae , quac didorum faaorumque
omniumdiuinascontinentrationes,quasanniiam legum dicerefo-
M lemus,
Prima columnapfalmorum fcriptorem continet, nam quodpfal
terium appellamus hanc pfalmorum collevlionem , improprie id
dicimus , quia pfaiterium proprie organi quoddam genus eft . Ima-
goeritDauid genuflexus, &:angeluscum enfeinmanu & puerinDauid.
confpe£lu eius citara <Scfceptrum regale,in quibus agitur de proprijs
oerumnisac laboribus .antiquitatibus iudaicis,<& ahjs vetuftiori-
bus diuiditurque inlibros^. quod indecolligitur, quiatotiesre- Aug.inpfal.
petatur in pfalmis hec claufula fiat fiat.Pfalmos tamen omnes vnius,'°^
ifTe
l
Oulcrar^unt
Dauid folu
effe Pial.au-
&orem .
115
^hetoricA ChriH'tan&
cfle Doclores tradunt Ori^enes, AmbrofiuSiHiUriuSjAuguftinus,
Cafsiod. InCcriptiones vero Idithum > filiorum Core» Afaph , Em^,
&Ethan,hoctantum volunt fignificare,quofcjuc inftituerat, vt
varijs organis Deum laudarent, Sc quorum organorum genera aper
te podremus omnium pfalmus connumerat quod , his inquam , vi
ris vnufquifqucpfalmorum , iuxta nominum infcriptionem , pri-
uatim ad pfalendum fit traditus , cum alij pfalrai ab vniuerfis canto
ribus, atque in communi canerentnr. Uli igitur pfalmi, qui pri-
uatim ab aliquo corum decantati funt , cantoris fui infcriptione rc-
tulerunt. Sedcum vis omnis , non facrsetantum fcripturae, (edto-
tius etiam religionis catholic^ fiima , in vero confitlat veri Dci cul-
tu, prima fanc & fere praecipua femper piorum facrificiorum,facro
rumque rituu fuit in Ecclefia T>t\ caufa , quibus ipfa religio in huc
vfque diem pioculdubio propagata eft , atque conferuata . Eorum
porro facrificiorum , quibus fan.5li patres in veteri vtebantur tcfta-
mento , duo fuerunt genera : vnum,quo populi quotidiana expia-
bantnr peccata : alteiii , quod in laude verfabatur diuina . Poftqua
ergo veteiis teftamentifacrificia&ritus inhis obferuati,in hbris
Moyfis in eo prxfertim , qui ob id dicitur Lcuiticus, primum infti-
tuti , deinde vero hiftoriarum exemphs multifarie illuftrati fuerint,
& approbati , adpofite admodum illis hic nunc laudis fubijciuntur
facrificia. lam & fi non vna fit Deum re<fle laudandi forma,celcber-
rimatamenferefempcrfuitea, qujein facrorum pfalmorum con-
Ij. , . p^ . fiftit decantatione . Vnde aliqui partcm hanc Bibliae hymnidicam
iiTiorum In- ^^^ (vtillorum vtamurverbo) decantatiuam, aliarationehaudabfi
mili poeticam appellare confueuerunt . Et licet hoc ipfum pfalmo
rum volumen , a quibufdam inter propheticos referatur libros, no
l)is tamen re<^ius hic Iiber feorfum poni videbatur , maxime cu fal-
uatornofter pfalmos ipfe a reliquis facrac fcriptur? partibus feiuxe-
rit . Tamen propter columnarum atrij complcmentum, hoc in loco
ipfum coUocare vifum eft . Intitulatur autem apud omnes tam He-
br^os, quamGr3ecos,atq; Latinostotiusrefpeduliber hymnorum ,
foliloquiorum de Chriftoemphatice prxcipue (Scmaxime cura de
eiusdiuinitate,velhumanitateloquatur ctja fi interdiide corpore,
id eft , de Ecclefia loquatur .
j Antequam adfequentiaraanusadmoucamus,fciendum,S3lomo
!nem fubfequentium librorum elTe auct^orem , quod cx Aug. com-
,'nienrarijs de ciuitate Dei,ac etiam teftimonio lofepln liquet,qui fic
fcribit de Salomone : compofuit Iibros de Canticis & modulationi-
bus quinquies .^iiilc: paraboIarum,atque fimilitudinum fecit Iibros
triamillia. Per vnum quodque enim arbons generisparabolam
duxit,ab hyftbpo vfque ad ca'drum . Eodcm modo de iumentis , &
:nptio.
Luc>
H»
N
O
Lib.!7.c 8.
Lib. 7 ca.7.
Parsfecunda .
Ji^
dc rcliquisterreniS)nccnonaquadlibus,& aens animalibus difpura
uit. Nullamnanquc naturam ignorabat incxaminatamque pr^tc-
rijtjfed de omnibusphilofophatus,&difciplina proprietatu corum
craincntcrcxpofuic. Prxftitit aurcm eiDeus, vt etia contra darmo-
ncs,ad vtilitate hominum,& ccru curas edifceret, & incaiitationes
inftituit,quibus cgntudines foleantmirigari, modos etia coniurario
J^ nu,quibus obftrifti dacmones,nc denuo redeanr,effogetur inftituit.
In X. columna,qua ex corallo variata formamus,Proucrbiorum
Salomonis librum,inquo demorali Philofophia agitur, collocabi-
mus. Sic didus e6,qu6d hoc nomine etia reliqua contincri videan-
tur. Nam <5cChriftus proucrbiorii in gcnere,occultiorcm,& obum
brarum appellauit fcrmone,qui cu obfcuritate tegatur.no facile ab
audicntibus percipitur. Imago erit facundia^qua, pulcherrima vir-
gine facula in manu habente conllgnamus. In quo Salomon Sapie
tiam introduxit, vt dominam exhortantcm paruulos ad ftudiu Sa-
pientiae,reuocantem a defiderio mulietis extraneead amore fuum,
promittcntem multa bona, glorianrem de fua dignitare, atqiie cx-
cellentia.inuitanrc ad conuiuium paratum. Itcm in eo varia tradun
tur tam virtutum pr^cepta^quam cautelas vitiorum.
Cantica canticorii liber, in quo deirerum ccleQiu contemplatio-
ncfiue de adherendo Dco agitur in 3. columna, qu^ ex Cornitho
erit collocabitur. Defcribitur cnim in eo mutuus Y)&\, <k popuii If
raehtici amor . Sub populi autcm Ifraclitici perfeucrantia in fidc,
ex mentc Lyrani <Sc comuni dodorum calculo , Chrifti intellisjitur
Ecclefia. Quic ob fidei puritate & integritatcm fponfa dicirur fpon
fi fui,domini,fcilicet,ac Saluatoris Noftri Iesv christi. To-
tuscontemplatiuus cft c6 quodfiguratalocutione coir.mendat, &
prophctica pronunciat altitudinc amorcm cocleftiu , diuinorumq;
defidcrium incutit animae , fub fpecie fponfx, ac fponfi , charitatis
& a.noris vijs proucnicndii docens ad confortiu Dci, Canticii hoc
loco epithalamiii, fiuc carmen fignificat nupiialc, de coniundionc
Chrifti dc Ecclefia?. Caniicum aute dicitur canticorum , quod ahjs
canticis omnibus pr^fcratur. Ide6 eius imago crit virgo habcns Ec-
clefia amplcxatam . DifiFert h Pfalmo , quia canticum refcrturad
mentem, Pfalmus ad corpus. Hinc cantare & pfallerc dicimus, id-
eft,vcrbo «& ore laudarc,ore quippe cantatur, manibus aurcm pfal-
litur , Sic canticum cantare nouum, cft Deum in nouitate fpiri-
tus adorare .
]n 4. columna quam ex Medonc viridis coloris crigimus, Ecclc-
fiaftes hbrum in quo raruralem complecliiur Philofophiam, mul-
tadercbui naturalibus turerentem , tk inania ac vana ab vtihbus
ncceiTanisquc i; ccriicntcm veiinqiK ndam vanitatem, dcvtiliare
lofeph. lib.
8. c.z.
Corallom.
Prou. libcr.
Cyril lib.i I
in Euanj».
loan. C.8.
Imsgo fi-
cundia.
Habet.c.ji
Corinthuj.
o.
az
quc
Lvra.
Virgo habe
cc Ecclefia.
Hiero. lib.^
1» lipift. ad
EpheC^
BaCiPfjz.
Medon .
\-
n
S
RhctortcA Chrifiians,
Gasaihes-
Dux eoiun
Hier.in prc-
fat.lib.Salo,
ad Chroina.
& Hcliud.
DriccLiib.t
:c.».
Concordia
Dodoruin.
Dried. C.4.
llb.E.
Habetc. ij?
Obaallinus
tiepliis.
«Stacjiic feclaiid a,collocabimus. Eius (ignum eni . Tmris fortifsiina
iioiiKn domini . Vocant hunc librum aliqui Solilocjuium Salomo
ii»s>in quo ipfc loquitur mtcrdum m pcrioDa fapicnris , inrcrdum
ftulti. Ideo po(l Prouerbia ad Eccicliaflcjn perucnitur. In quo
dc mundi vanKate,de vitiorum contcmptu , dc profcdu ambulan-
luiin \\\ via Dci ai^itur.
Qiiinta co!uinna,qua; ex gagatc crit, SapientJS librum complc-
£letur,m quo dc fecunda partc moralis Phiiofophi^, hoc eft,de of-
ficio niagillratuum qui de impcrando, ac iudicando pra- oculis ha-
beredcbeant: agitur . In Prouerbiorum voluminc Salornon fub
perfona patiis erga filiuni communia edidit precepta , quid homo
quiuis autimitari, aut tugere dcbca: . Hic etiam Chmli aducntus,
qui eft Sapicnna patris, >^ pafsio eius.cuidcntcr exprimitur, Quare
(ignum crit diix columne retortc cum literis: pietare , ^k. luftitia .
Apud Ilcbraos nufquam cl^ . Qjuia ck ipfc HylusGrafca cloqucn-
tiam rcdolrt : Cx nonnulli fcriptorum vcrerum hunc cfle ludaei
Piiilonii a-ljrinanc, non cum qui fub Ncrone claruit, qui s5c in lau-
dcm rcii^ioms Chriihana', apud primicmam Ecclciiani oUfcruatc
conrcnpliinonnulla 3 Scd alium quendam Philonem vctuftiorcm,
pcntifsimum Imguc Gr.rcc , fupra 160. annosantc Chriftr ortum,
fub tcni.ionluisOiit^ pontificis fudcorum. Cum totus antiquorii
patruniChoruSiVt IrciKUS Terrulianus y C} prianus Origcncs in-
luis hb-.is plaiic allcrant , Sa^nnoncm diccrc ea, qux m fuperiori-
bus libns coiitincniur,eoru tcftimonra citantcs tanqua diuinas fcn-
tciitias, (ik tanquam didas ab ipfo cx fpiritu Dci loqucntc . Quid
B. HjcTnn rogat. Et B Aug. conflanrifsimcrradat fapicniia,& Ec-
cltfiailicum non Saiomonem . Sed I e s v M iihu Sirach fcrtpiif-
fe.cuin longe antc Euf^bius doceat,quodonmis antjquoru chorus,
librum amrulatum Sapicntiar Salonioniscnc dixerit. Concorda-
rc libct horii doclorii di£ta, vnde fcicndum Salomoni fTcqucntius
atni'o'.(i hocopus, nonquod ab ipfo Salortionc [m confc«^um vel
cdituin , Scd quod fciitcntias conrineat Chnfti vcn Salomonis , ab
co prolarasr qwi cfl vcl Salomon ipfc figurans Chnftum, vcl perfo-
nam gcrit jllius. Is eflcnim frcqucns in feripturisvfus, vtis quilo-
qu)rur,iii pcrfona alcenus loqUvitur.
j EcclcG.iilicus hbcr, m quo dc tertia moralis PliirofophiaE" parte,
in qua l e s v s Sirach fungitur officio pr^ceptoris in 6. coUocabi-
tur colunina, quae cx Obllallinoc.it : Signum vcro clcphas cu fi-
j 2;nifTca'n)nc. Nafcccur : to quod in co agin-r dc inflruftjonc cu-
mfcunqiie ffatus de obedientia fubic(5loru, de mftruclione bonoru
moruin.dc nobilitatc S-apicnne,dclaudc Sanclorii pat um.Differt
li.TC n^fcripno al> EcclcfiaiK*-, Nam Ecclcliailicus congregaror vel
Ccillc
X. ■
z
A
B
Farsfecunda ,
D
^
collcclor interpretatur,licut tcclcfiaftes concionator, fcd Hcclelia-
ftcs ad Chriftum refcrtur , Ecclcfiafticus vcro ad quemlibet prac-
dicatorem .
Iftis vt fupcrius tetigimus corrcfpondcnt cpiftolar canonicac . Ec
cum D. lacobus qui appcllatur fratcr domini , cognomento iuftus.
Mari? fororis matris dommi , cuius loannes in libro fuo meminit ,
filiuSjinter reliquos huiusordmis Apoftolosomnmm fcripferit pri-
mus,mcrito cius epiftola primum inter Catholicas obcmuit locum,
prout cxphcatius in proxima dicetur epiftola Pecri. i . Nam fi mul-
tatum de hac cpiftola, tum de aHis videre cupis , vide Georgium
Ederuma quo rateor mc certe ahqua fumpfine pro collocatione
hac, plunma etiam contuhfte , Ideo ipfam in^. columna,quam ex
Gclancia gerama fingimus,collocabimus . In qua B. lacobus San
i5Vum infticuit cleru de cuitura celeftju prcceptoru <Sc regula Catho
liC2Eobferuantixr,(Sc de iniufte pacietic maieftate, <5c dc reuciationc
plunmoru,<3c de mcndacio magiftroria. Cuius imago erit ipfe laco-
bus fupra equia album, fignum vero enfis ex vtraque parte acurus.
In S. columna, Ex Zcgolitho Petri cpiflola, ponemus quas poft
illam de qua hadienus dictum cft, fcnptas fuifle declarat Lvranus:
Iacobus,inquit, triginra annis rexit Ecclefiam HicrofolviMcanam
poftpafsionem domini, fcilicet vfquead fcxtii annum Neronis &
tunc fuit raartytizatus . Pctrus vero triginta oclo , id eft , vltimo
Neronis anno . Ha?c epiftola hortacoria fimul dc expofico la cft,&;
nonnihil videtur obfcurior propter recondicas fer.centias. Mulcam
quoqiie pr^fefert audontatem & maieftatem Apoftolicam.atqiic
ideo vere digna Apoftolorum principe, paucis quide contenca ver
bis, fed fenccncijs , Sc rccondicifsimis grauida mynerijs, in qua cos
qui exludeis credideranc^m fide »1^ virar iiitegntate iCMifirmac. Se-
'cunde veio fcopus eft, vt qui pcrfecutonbu^non cefl"trunc,nec h^-
rctici> vllo pado ccdant.
loannes, nonam complccletur ex Melothicc columnam , qui
non mulco poft Euangehu.crcs fcnpfic epiftola.s Imago vcro, Aqui
la,cum bellagcrant alij. Prima cft generalis, ad omnes Chrifcia
nic religionis cultores, reliquc due fpeciales fcnpcar cuidam macro
ne &pacri familias. De aftectu >^ cffeclu charicacis comunicerad
Deum liraul <3c proximum m epiftola prima . In fpecie quoad
Deum,in fecunda: quoad proxunum incerria & vlcima.
ludeepiftola, in lo. columna ex Dyadoco cric, quc vlcimo loco
ponicur, vei quia poftremo cdita,vel quia minoris fam.T,(5c dignita
cis eracca incencione came fcribic vc cofde admoneac fideles,ne co
ftncianr haereticis a fide eos •3c charirace rccrahencibus. Signu flu
men in crans in mari rapidc cum lireris, Alcur, non fcirnior.
Q^
Ii
Habet.c.ji.
I!). cap.
Cyr. in pro-
log. Cano.
Epift.
Getancia.
H.ibet c. f.
Zeeclitho.
Occume. in
arsi.
Glo.hic in
pnn.
Habetcj.
Mclothite.
Tho.hicin
pnnc.
ilabent. j.
i.i.cap.
Dyadoco.
Habct.c.i.
120
KhetorlcA ChrijltariA
In lo columna,qu<^ cjc Elitropia ent Paulum collocabimus.qiiia
cum Euangelia fupplcmcntuin , fiue perfeftio fint icgis, in c^uibiis
nobis bene pieque viuencii prxcepra plcnifsnne funt tradica cle-
^ioms vas,tuba Euangeli), rugiuus Lcoms nolhi, tonitruusgent.iu,
flumcn eloquentia.' Chriftianae Paulus , qui myftcnum rctro gcne-
rationibus ignoratum , <Sc profundurn diuitiarum fapientiic vlx fcien
li.r Dci magjs niiratur quam loquirur, vt niitia nafccutis tcclefijc
nobis caufis exiftentibus preueniret , & vt prafentia atquc orien
tia rcfecaret vitia , & poil futuras excluderet quafdioiiCs cxeuiplo
prophetarum, qui port editamlegera Moyfis, ni quaomniaDei
mandata legebantur nihiiommus tamen doclrnia fua rediuiua fem
per popuh coniprcffere peccata , «5c proptcr exeniplum viuendi h-
bros ad noftram vfqiie meraonam tranfmiferunt . Huius fignum
crit vasfuprafpiculum habentcm llaceram rcctam, «3c fphcrani in
fumrtatc, ck vn'gmem cum htcns. Sicomnia. Ipfe quatuordccim
fcripht cpiflolas ad Ecclefias decem, & ad difcipulos quatuor.
Et quoniam immcnfum eflet vniufcuiufque fummam, ac dcdara-
.lionem apponere : leclorem ad Gcorg. Edcr. mittmius.
G
I£iiae
De LIBRIS PROPHETALIBVS.
HA<flcr.usqua::rn ccnimunc dieenda videbanturde hbrisfa-
pitntahbiis, ac coruni au^tonbus perflrinxrmus , nunc confe-
quens elt, vt dc prophctahbus, ac eorumau^SlonbusdifTererc nici-
piamus. Sunt enim propheta- interprcteslcgis,ui apottohinterpre
tcs lunt vtnufqtie legis tk prophetarum . Et ptimo coiifiderandam
e(l Golunjnae atrii Aquiloni>, qus ficut piacdixiiTius fcriptores dcfi
gnant pro^phctales. quiin fuis propheti)S funt obfcuri, ficut <Sc pars
mundi Aquilonaris: cfle lo contemi in hacdi^ione I.i.b.s.d.d.a.
Klfaiam. l.Iercmiam. B. Baruch. E. Ezcchiclcm, D. Daniclem D.
Duodcciiii prophctas minorcs. A. Apocalypfis.
Ahqui Insadnumcrant Pfalmillam , nosucro rationib^us fupc-
rius addui^is ibi ipfum coUocare hbuit, fcd vtlocus fuus dctur
B. Paulo, fi placct.potcrishicipfum itcrum adiwtarc.
In 1. co'umna, quam ex Lypharea erigimus, cft Ifaias, nontarrv
prophcta quam Euangehfta dicendus . Ita enim vnrucrfa Chyiiti
Ecclcfia-qtie myf^cria ad liquidum profequutus cft,ut non eumpu-
tcsde futuro varicinari , fcd de preteritis hiftoriam tcxcre , quod
luma. Euangehj vocationisquc gentium prarnunciator prc cxtcris fuetit
apcrtior fignum erit fcnix ad Solis radios fe comburentcm, vt vi-
uat . In quo agitur cie rcprehenfione ludcorum de aduentu Chri-
^ ^^1
H
i
Pars fecunda ,
J2I[
fti in carne.de eius pafsione, dc gentiuirx vocatione,dc regno Iuda,|
(5c regno Ifrael.
In 3 columna , quam cx Calophano erfgimus eft leremiaspro-
pheta de maioribus ficur Ifaias , ac facerdos ex facerdoubus, ^^ m
marrisutero fanttificatus.Imago,Ceruus ad fontes aquarum,cum H
tens.Vna fa^us. Prophctauit m Hierufalcm de futura ficcitate, <5c
jr contra gentes Aelam, Reprehendit Hierufalem in multis.Etde
aduenturegis Babylonis, adcxcidendumterram Aegypti , & ad-
uerfus Babylonem . £c de Chrilli pafsione, duo funt huius pro-
phct.ie vo1umna,coDcionum propheticarum 'vnum.
Alterum, Threnorum, fiue Jamentationum , quibus admittitur
oratio Hieremiaf. In quo agitur dcplandu & de lamentatione po
puh, iSc de ruma Hicrufalcm.
In^. columna quam cx vnione formamus: erit Baruch Hiere-
m\x fcnba. Scnpfit prophetiam ik epiftolam Hieremie.cuius Ima
L 'g3 ent Aqdila m quercuim qua,Requies tutifsima . In prophetia .
Primo omnium commemorat popuh captiui in Babylone ftudiu
placandi Deum per oblatijnem iSc facnficia , confefsioncm om-
nium peccatorum fuorum 5c iufliriar diuin^ . Orarioncm & fuppli-
cati)nem feruenrem . Deinde falutarem fubiicit admoninonem .
Habetquc lamencationem ciuitatis Hierufaleni, fub figura nutri
cis defideranris redditum captiuorum. Quibus tandem pro confo-
latione adncit promifsionem iocundam , regalem atqiie diuinam
mox Hierolalyma: aduenturam . Inepjfiola vero indruit capti-
^|'uosin Babyh)nc:prohibet Idoloiatriam , narrat captiuitatis huius
caufam,detcgit idoiorum falluatem 5t jgnominiam.
In y. columna, quam ex Ob!lalhno effigiatam oftendimus Ezc-
chielem prophet rm & facerdotem mter prophetas admiradum &
fubtih^simum magnorum uifpedorem , (?c inyflenorum» ac vifio-
num inrcrpretem collocabiirus: cuius figjjum crit. Adamansin
igne cuai duobus maleis percuricntibus,.^, Semper adamans. Cui
dita fuic frons adainanrina , quod dura quae vcntura erant propbe-
tauerit . fimul cum Damele in capitiuirate populi ludaici in Baby-
N lone fuit, fecutusqiie efi leremiam, S<. prophetare cocpit anno quin
tj tranfmigratioms lechome, qui idem atmus regni crat Sedechie,
eo quodimperium Dei interpretatur figura e(I ChrHHr qui folus
iimperiumeft Dci, Opus huiusprophctx feptem haberpartes.Pri
jmum, Oraculumingensdepr^potentc Deo.fedente fuperthro-
i num pofitum fuper firmamentum , quod imminebat quatuor ani-
Imalibus , quibusquatuor Monarchiae fi^nificabantur , i.Mifsio-
nem iphus iizechiehs, demandatumque ilU grande munuspra--
.dicandi. 3. Comminationem ladici} <5c pocnarum , qusc nuntiat
1 \ lud-Tis
Habet (J.ca-
pua.
Dbftallin jr
Greg. Naz.
m orationc
id Kerotic,
,S: ii» Apolo
ijetico.
Orig.in E-
zech. Ho.l.
122
Habccc.43.
Androdagin
Habct.c.14.
Emidco.
Kabct.c. [4.
Pantera.
RhetortCA Chrtjltans.
Habet.cj.
Ha^^ct.e.j).
Habet.c.i.
i lainu .
Habct.c.4.
ludeis obuciitur^ , vicieUcct, obfidioncm <!kfamem Hierufalera,
captiuitatem atque difprcfsioncm populi, depopulationem, ac de-
folationem regionis , cnumcrationem abominationum atqucfce
kium, quxficbant Hierofolym^ «& nuemplo , cuerfionem ciuita-
tiSiacrcmpli combuflionem, ani.maduerlionem in principes , re-
ges, & prophetas exclufionem omncm dc ferendo rcmeciio con-
folationis 4. Muititudinem peccatorum vrbis Hierufalem , atquc
totius ludaici populi, quibustot tantaqiie fupplicia commeruerc. q
'Qj!X innuir fub paraboiis vitis , fponfx dcformis , aquil^ grandis,
'vu^ accrbe Scagreftis ,. lc^nc, <Sc Jconis, fahus & ncnioris combu-
fcndi , gladii climati, fconc fianni , ferri , 6c aris, duaruin vnms
foemine filiarura, ollx encae , <Sc pmguis animahs. Item ^.dcnun-
tiationcm cxcidij etiam aiiarum narionum . Ara.monitarum, fcili-
cct, Tyriorum, Aegyptiorum. 6. pronnljiouem futura? confola-
tionis, <Sc popuh captiui ab exilio rcuocationem . 7. ilruduram fo-
lcmnis tabcrnaculi ^ noui templi <15cc. In 7. colunuia qux cx An
drodagin ent cii Daniel prophcta,cuius fignii cntnature lcala.hoc
eiI,orbium ac elemcntoru cotinuario,e6 cjuod m co agirur dc niuni
di monarchjjs, de murationibus reporu,de ^rerMtatc rcgni Chnlii,
de hiftoria Sufanap,de tnbus pueris in fornace m mifsis , dc Daniele
imiro in lacu lconii 8. Columna, quar ex fimideo erit Oica pro-
plicta contincbir . Eius vero fignum ligua ftimantia, «Sc ftelia cu li-
terisjvolcntcs In quoagiturde Idolatna populi Ifraci , fignificara
per nmliere mercrriccm,id cfi gentile vxorcm Ofcif, de mundatio
ne iSc diluiuo pcccatoru, 6.c admonitionc filiorii Ifracl, vt reueitan
rur ad dominu, In p.columna c]u.t cx Pantcrc finginius efl lohcl q
prophcta. Cuius crit fignu rota tornatilis habcns equitern intus. cu ^
litcns.non volcntis.neque currcntis.f^J^ii ioquitur de confumprionc
reruni ludcorum per erucam,brucum,locui}a, <Sc rubigiiie,dc cfiu-
fionc Spirirus Sn<^ti,dc indu<^ionc ad pcnitentia, de ludicio fururo.
Signum ciindonius cobuffa.cum hteris opcs,nonaninm. 10. Co-
lunma cx Turqueia crit,habcbitquc Amos propiieta Loqucntem
dc fcelenbus Iudcoru,dc vindntta fuper cos ventura,de rcgrcfTu ad
pcnitentia.de rcparationefinali ludaroru . Huius fignii ponitur Pi-
nus vetis agirata. cii literis.Quid in peiago. lix lapide crucis figno ^
fignato. 1 1 Fingimus columna , in qua cft Abdias prophcta . Qui
loqui:ur 6iC cominatione <!x dci^ruj^lionc Edom , fiue Efau iignum
crit rofa inter quatuor fcepas . cum ]:pigramma per oppofita .
J 1. Ex plafiiia cnt,habebitqije lona prophcra , Qiii ioquitur de
naufragiofuo,in hoc Chrifti pafsionc prefiguras.mundii ad pcnite-
tia rcuocat,& fub nomine Niniuac falutcni gentiu pricfignat. Sigiuij
erit vitis,fcu machina vcrtibili cum Epigrama. Nunquam fificnda.!
13.C0-
Pars fecunda.
i2S.
Habet.
I 3. Columna lapides Tiburonu commebitinqua Michcaspro-^i^ibur^nu,
phera erit . eius vero fignum flos croci cum Aporcgma. Puichrior
attrita refurgo. Qui loquitur de vaftationc Samarie,cle captiuijate,
&iiitcrituprincipum Ifrael,depfeudoprophetis,«Sc de ingratitudi-
nc &mahua eorunde. Lapides Gaymanu. 14. columna infertos
demonftrabitjin qua Naum prophera erit . eius vcro fignu lco ha-
bens chamuculiteris dies,<Sc ingeniu. ep quod loquifur de iraDei
de vindidta graui contra Niniuie,quae ad pr^dicatione lone pcnite
tia egerat de peccatis. Et poftea fuefat pcccatis maioribus inuoluta.
I y. Columna oculu cati habebir,in qua Ahacuch propheta.cms
vero fignii Mons Erhna cu literis. Ego femper. Qui loquitur de di-
fpunationc quam feci;: cfi Deo,cur in inundoiftj lulh coculcentur,
dc iniurtiprofperctur.^ik; de pafsione Chriih prophetar. In 16.C0I
locabimus lapide Bezuar,ac etia Sophonia propheta.Qui loquitu;
dc iudicio Dei contra gentes ventura de faluce popuh l(rael, de re-
ftauratione Hierufalc. Lapidc Malacenfcm in i 7. collocabiraus
columna,in qua eft A^lgeus propheta cu Ape varijs in fcdcnci flo-
nbus . cum litens.vtprohm. Qjlii loquitur de rcucrfioncpopuh lu
d^oru,dc rcedificationc temph,de renouationc Ciuitatis, de aduetu
Chnrti. I 8. Cohimna lapide Armcmcu c6imebit,in qua cf^ Za
chanas prophcta.Qui loquirur de hberatioiie Iud.i'orii,de vindicla
cotra inimicos eoru,de humilitate aduetus Chri(h,de pafsione ciuf Hibec.c.14,
de . In i9.colun.i,ex Alaqucca lapide ornata,eil: Malachiaspro-
phcta. cius vcro iignii PyrauRa in ignc.Quandiu cilibi^viuit cuius
llgnu erit ciuitas fupra monte pofita. Cii litcris.Quantii pofsu. Qui
loquitur de abicclionc populi ludcoru,5c faccrdorij fui,de vocatio
ne gentm. lo Coliina <5c vltima Granatis ornata , cums fi2;nu erit
Pinus proccrifsima cu litens,modoIupiteradfit:inlacerc cquilona
ri efi au£lor,fiue fcriptor libn Apocalvpfis.Qui loquitur dc reuehi
tionibus per Angclos fadis loani Euangchitc. De tribulationibus
quas palla c(l Ecclefia tempore prisnjtiuo^de iis qu^ patiturin pr^-
fenti.de lis que pafrurac(\infine,fci1icct,tcpore Antechnfli,de prc
mijs quc fufccptura efl in vira beata, de pocnis rcproborum.
X Supraiicfjc Bibliorii coUocationis fynopfm, fecurJum fententiamlatinorum
TheologoYwac fecundum ea.cjHx diciafunt.Trimus numerus cuiuslibet
librorum capita : [ecundus diflinflione demonflrat.
Habct.c.3.
rlabet c.j.
Bczuar.
tlabet.c.j.
Habetc.i.
Hdbctc.4
1
Hibet C.2Z.
Gelnvb ev.. ^ngdmewn Clypeo.
Deam fedentem &
jo.Gcnefim^ lafpis.
'^o.Erodum* Sappli.
1
ii7 li.cuvtirnirK- CiSc^-
Mose lege accipiente
Cherubin habentem..
•A^^icoram..
z8.Mattha:i.
i5.Marci.
24.Lu;ca;^
Adamany, S<
pjcies hois.
Leo & rubi-
n«s.
VitiilurtVro
pa? iM',
Legales ,
quoru nonu
ne appeHant
quinq^Iibro5J
A!cylis.Cijii
us 4. corre
ooiulcnr E-
V.irv.nliai.
Hiftoriales ,
fub quorum
appcllatio--
nc coprehe-
duntur lecu
dum rci ue-
titatcm 17.
9i fecudum
ea quxdixi-
mus.zo.
12^
RhetortCA ChrtJftanA
(gdus.
il.Ioannu. AqUSmara-
Seraphin habcntem.
jtf.Numcros. Ametih.
Carta m manu 8.QU.
34.Deutero. Ncphri. Tronum.
Hieroiiymu. Onychinus. Tanquam toHuj Sacrx fcripturx intcrpretem
1 1 R r E T I E I M A. Miks fupra equmfuum.
a^.Tofuc ChryfopafTus Homo &c lcoBes.
ri.Iudicu, Alabandmui SenesGraucs & lilium intcr fpinas.
4. Ruth, Cryftalluj. Sol fc Piramicdis.
ji.Regii.f. Alabaltrura. Samuel lucus in palude. Fleftimur no fragimur undii
14. Regu.i. Hyacinthus, Rcx,& Fauo. Fidclitas omaia fuperac.
SapientiaJes
G nt fcx.
it.RCgu.j. Corniola,
rj.Rega.^. Ligurius,
15), Parali. I. Achatcs,
16. Parali.i. Albcflus,
10. Efdras i. Aleftormr.
1 j.Efdr^ i. Afterites
2 j. Efdrx. j. Anicrites
ip. Efdrx.4. Beryilus.
14. ThobiaSjCalcitlus.
16. ludith, Geraithcs,
4i.Hefter. Gagatcs
41. lob. Erithis
16. Macha.t.GaJathitcs
iy.Macha.i.Dionyh"a
SaIomon,& liberalitas.
Scopuiuj agitatus vcntii, & undis.
Angeli duas ampledcntes colurr.nas.
Virgo in extu(i rapta.
Dolium.Dc bene in mclius.
EchinusA^ndiquc tutus.
Turdus Taciturnior.
Moderatio.
Rofa inter fpinas.
Gladius & caput Holofernii.
Tabula epulis plcna.
lob infterquihno. Nauis undis agitata.
Machabcus.
ludas.
Q^uibus Ada corrcfpo-
dcnt /^po ftolorum.
l8. Angelus. Irii.
Ps AL. PCESE Pau. Ca. Vir grduii oculis plenus,ij Cignus fub Lauro.
ijo.Pfalmon'i Dauid Genuflexus. QjJibus Pau.Epift.14.
j I. Proucr. Corale Facundia cum facula, i><: y.Canonicc corre-
g.Cantica.Corintho Virgo habens Ecclefiim. refpondcnt.
II. Eccleliaf Medon Turris fortifsima nomen diii.
ip. Sapicntix Gagatem Due columnc retortx- . Pietatc 8c luftitia.
f i.EccIeliaf. Obftallmuj. Elephans.Nafcetur.
Prophetalcs
faciunc 17.
<f(J.Ifaias. Lyphatea.
^i.Ieremias. Calophaniis
1 B E D D A.
Fenix ad Solis radios fe comburcntcm.
Ceruus ad fontes aquarum.
Aquila in quercu vbi requies tutifsima.
Adanians in igne cum male is pcrcuticntibui ,
Androdagin*.Natura: fcala-
Emidcus. Ligna fumantia.
Pcta tornatilis.
Pinus uentis agitata
Rofiintcr fcepas.
Vitis vertibilis.
Lapis Tibur.FlosCroci.
Lapis Caima Lco i\' Chamo.
Oculuscati. MonsEthna.
5. SophoniasBezuar
1. Aqgeus ^.ajjcclis lap.Apis varijs inndensfloribus.
14. Zjcharia?. Armcn lapis. Cii:;ci^ fi-pra montem pclita.
4. Milachias Aiaqueca - Pyraufla lu igr:e. Sccund^ Parti? flnls.
, Bjruch
, Ezcchicl
Danicl
Ofeas
lohel
Amoj
Abdiai
lonas
Micheas
Naum.
Abacuch
Vnio.
Obftallinus.
Pantcia
Turchefa
Signitus.
Plafma
Qjiibus corrcfpondct
I i.Apocalypfij.Granates
Pinus.
l \^
'K,HErO%lCAE CH%ISr lANAE
TERTIAPARS.
CONTINENS SACRAE SCRIPTVRAE APPA-
ratum, «Scvtopus totum aliquoadditamentolocupletarcmus
eiufdem f ontes quibus orator prsecipue orationem exor-
nare debet, Si, quae fit vis pronunciationis ac affe-
duum non nihil apperit .
Efacr^fcriptur£ omnium bonorimfonte ac orthodoxis patribus
omnta exmpta haurienda . Cap. I.
V M fatis fuperque m fecuuda hu-
iusoperisparte «(^lumfit de Rhetori-
ccspartibus'ac de Memoria cjulque
vfu ac collocatiorc ; vt copiose lu to-
lius facrre fcripturc col locatione exe-
phficatum eft . Kunc vero agendum
occurnt vnde haurieda exempla quae
m medium adduci ac in omnium uti-
^. litatem, & commodum collocaride-
beant . Kam quamuis omnia exem-
placopiose depromi queant ex gra-
uifsimis patribusjfidei catholicaeafTertoribus, & ex vbernmo om-
nium bonorum fonte,(Sc origine : facranempe fcriptura, fecundura
vulgataminterpretationem,quam facrofandamater noftra hccleha
Romana tam longo fxculorum vfu pro authentica, & ea quae (it in-
uiolabilis audoritatisapprobauit . Qj^iae quidem talem habetpro-
portionem ad vniuerfam humanam fapientiam, qualis eft computa-
tio motium ad infima conuallium,& omnem aliam planam terram .
Q^uo circa feraphicorum aufcuUator concentuum, & dorainica? glo-
nx fedentis fuper excelfum folium contemplator Ifaias propheta j
Q qui non tam prophetiam fecundum Hiero.quam euangehum texuif
Tc dicitur; in cuius tcmpore redijt fol, & qui addidit regi vita;qui fpi
ritupraeuidit vltima, *?clugentesSyon confolatus eftin eternum,qui
I oftendit futura : (Sc qui pra^dixit abfcondita antequam euenerunt
iuxtaquodEcclefiaftici conteftatur deipfo. Hic utique eximius
prophetarum,vbifcripturamnouiacuetensteftameti pro tempore
reuelatac veritatJs «5c gratiae contemplatur in eandfin afpicit quafi
R
Dei
125
Vtilitas ma-
gna ia cof.ni
tione rc^ula
rfi lacr^fcrip
tmx & m e-
ius loquendi
fornia
Q^ua? vera fa
crajicriprur^
laus atq-, c6-
meiidaao.
Sacrx fcrip-
turx conue-
nit cjuod fit
pHra &c.
I>e ficr*
fcriptura:no
miaibus .
^hetoricA ChrijlimA
Deioraculum,quafidoiTiumrapcruemccra montium,*&: flucntad
eumoinnes^cntcs. Ad caiuslectioncm indaccre conuenit oranes:
ctmterphihcas,fpcculatiaascjaeliteras,&:quaEftionesfubtilifsimas,
cabencintrofpeclabreuiter edifcant; quiclnara, quo ordine, qua D
partitione, quibusarguraentisin vtroque teftamento contineatur .
Q^iideniinleclu iucundius,quidfcitu vtiliusefTcpotcritJquarabre
UKernoiTequidMoyfeSjcaeterique vaies, quid Chriftus nos doceat:
quid credcndum,quid fperandura, quid faditandum fit , quo aeter-
nam beatamque vitam afTcquamur ? In ea denique dignitate,auclo-
ritatem,vtilitatem,diuinara fub ealatetem eloquetiam inuenimus.
Hanc ego prxfero Craeli diuitijs,praEfero Nafonis catterorumqi uer-
li ficatorum fabulis, & carminibus , quibus tenera iuuentus nonnun
quam inficitur, nccafcortis auellitur, quac fuis amatoribus (teftc
Antiftene) omniabonapn-eter mentem &pudorcm cxoptant. Sub
facr.^ fcriprurae nomine continenturpropric tantum ca,quae per fpi
ritum Dei infpirata, & per eos qui fpiritu Dei funt locuti , admini-
(irata funt : qualia cenferi debcnt , quae in facro canone , hoc cft, in
libris veteris & noui tcftamenti comprchenfa funt . Et huic fcriptu-
r^conuenitfo!i,quodfitpura,hoccft,abfque vHius fiilfitatis com-
raixtioneedita. Deinde ftabilis,quia vcrumDei verbum. Integra,
id cftjomnia ad falutem demonftrans ncceflaria,aut per fe ipfara,pla
nofermone,velperHcclefiaecatholicac,fanam intcrDretatione . Nec
aliud ferc fonat facrx fcripturae vocabulum,quam lcriptam de Deo
reb ufqac diuinis teftimonium . Quod dicitur , modo Biblia , cum
totum illud fignificatur opus,quo libri tam ucteris,quam noui tefta
menticontincnturomnc5,fecundumSan(flaeRoraanae Ecclcfiae Ca
non . Liber domini , in quo ueteris tantum inftrumenti comprehS-
dunturvolumina. Liberuitae, feripcus intus, quantumadintellc-
(kum myfticum & latentera ; foris,quoad fenfura literae hiftoricuni
Elanumetpatcntem. VerbumDci,uelfermo, &doclrina,abipfo
)eo humano gcneri de rebus diuinis promulgata . Quod alias etia
mandatum vcl prajceptum dicitur diuinum . Teftamentum,nam vt
c:aufum & infirmum eft teftamentum , quamdiu viuit teftator ; ita
La£tantiotefte,lexetiamuetusfuir. Infirma,quiancrainem adper
fcvlumduxitunquam. Claufa, obprophetias^ik figuras, quse antc
raorteraChriftiuixintelligebantur. Inftrumentum diftindius D.
Aug.dici putat,quam teftamentum,uel quia facris fcripturis inftrui
tur quifque ad falutem,quid credere , quid fperarc , quid agcrc de-
beat . Qnod fcriptura authentica probatifsimis fcriptoribus ac tcfti
bus fit obfignata,ncc vlla falfitate fufpe<^a . Lex diuina gcneraliter
Mandatum,Iuftificationes,pra?cepta,teftimonia,Iudicia. Qusc ( vt
pulchre diftinguitglofla) conueniuntgcnere, & differunt fpccic.
Deindc,
H
VarstertU:
127
Dcmdc>rpccialitcr pars aliqua eorum , qu« in lege fcnpta funt.De-
niumcanon,feurcgula,vclquiare£lcdacat, ncc vnquam aliorfum
trahat,rcgat,3c qualinormamuiucndiprxfcribat. Diftortum jpra-
uumquc ad modum rcgulse corrigac . Ad facram fcripturam vt Do-
£lifsimus ac cloquctifiimua Carabaiallus nofter ait.taqua ad Ivdium
lapidcm fidei,ac vitac Chriftianx documcnta probanda funt.Notan-
dum tamcn quod ordo librorum , quibus,fcilicct , continctur fcrip-
tura cft duplex . Prior vcteris Ceftamenti , quo continentur libri dc
fapientia, Donitatc Sx. luftitia Dei. Nihilque fer^cftaliudquam
prophetia noui teftamenti, & priraa mundi clementa, quibus Deum
difcimus ♦ Ideo fic didu8,quia , vel quod temporalium rerum pro
mifsiones contincat, vel quia per nomum aboleatur. Alter libros no
uic6tincnsteftamcnti,dc ftatupopuli chriftiani,colle(^iin fidcfpc,
<& charitate : qui cft perfc£lio ucteris tcftamenti, fic di<^us , quod se
ternae vitae contincat promifsiones . In quibus agitur de lege veteri,
fiue de ftatu populi Dei,lcgisperfeclione fiuc de Ecdefia Chriftia
na . Vtrunque inducit horaines ad obferuantiara legis, & quidem
prius veteris & pofterius noux pcr timorem poenarum, & amorein,
Vtrunquedefignauitlerem. Confumabo, inquicns, fuper domum
Ifrael , & fuper domum luda tcftaraentum nouura , non fecundura
tcftamentura,quod feci cum patribus corum in dic qua apprehendi
manum corum , vteduccrcm eos dc terra Aegypti . Ideo Sapien.
Ethocquodcontinetomnia,fcicntiara habet vocis . Aug. etiani
lib. t . de Genefi . Cap. i . Omnis fcriptura inquit , bipertita eft , fe-
cundum id quod dominns Matt. 1 3. fignificat,diccns , fcribam cru-
ditum in regno Dei , firailc efTc patri faraiiias proferenti de thcfauro
fuo noua & veterarqux duo etiam dicuntur teftaraenta . Librorum
vero uetcris teftameti alij extanr,quorum duplex eft canon Hebrigo
rumvnus. AlterEcclcfiae. Defiderantur,qui ludxorum intcric-
runt partim in curia,partim per fedia . Nunc vero.quis ex his omni
bu5certuscolligendusfitcanon,fecundumHebr^orum, fcilicctEc
clefiac fan<aionera , & primum veteris teftamenti accipe .
Dt rtroque fimtU tam HAhrao , (juAm Ecckfiaftico eanoney & qmmodo tra-
&a tione veteris legis differant Itbri. Cap. I L
P
Ractcr cafion,qui in concilio Tridentino ordinate pofitus cft ,
vbi dc catholicis hbrisagitur,funt qui vcteris teftameti libros,
JL turo Iudaris,tura Chriftianis facros diuidant in legera , quac a
nuraerolibrorura & Pentateuchus,id cft,quinariusdicitur,& com>
ple<^itur Gencfin,Exodum,Leuiticum,Numeros , Deuteronoiniu ,
IdeoqueLegalesdidi, quiapoliticelegis Mofaicae contincntquafi
R
fumraam .
8.b,8.
rb.7.
g-f'-
Heb.
L-^giale».
!ll8
lihetoric^ ChrtHiam
Sapicntiales,
NOTA
fiijiiinuin. (^ibus in nouo tclbmento corrcfpondent qiiatuor
.lEuangjc ia JVIatchei , fcilicet, Marci , Lucse , & loannis . Deinde in
Klfto^-ialcs. ''propheraspiiorcs.Inter quoscontinentur,Iofue,hberIadicuin,Sa-
jmuel,c[ui 1. ^ 2. <Sc reguni.Malachim,c]ui 3.6C4. regum eft Parali-
pomenom 2. Hfdra; cum Nchemix,Tobi3e,Iudirh.Heltcr, lob, Ma-
chabcoruni Iibri duo. Etportenorcs.perquos inteligunt tam pro-
phctasmaiores, quammores . Maiorcsnumeranturlfaias.Ieremias,
cum B.iruth,EzechieUDaniel ; qui, eo quod fatram defcribunt hi-
ftorKiinjhil^orialesdidijeifque acta correfpondent Apoftolorum ,
quar pnmitiunE Ecclefi.Te contintnt praxim,vfum , & executionem .
, , Minorcsqui a numero I 2.vocaniur,hi funtHofeas, iohel, Amos,
^^^ Abdias,lonas,Micheas,Nahum,Abacuc,Sophonias,Haggeus , Za-
charias,Malachias . Hi , quia oratone feu qua(i declamatorie in
Homilijsiiuc fermonibus de fanciis rebus a fan»ftis viris faclistra-
(^tanr, prophetalesdicti,quibus Apocalypfiscorrefpondet,id eit, re
uelatio B. loannis, in qua quidem oefcnbicur tuturus Ecclefiae
ibtus. Mox Sapictialei : quaks funt Pfaltcrm , Prouerbia Salo-
monis,Canticacanticorum ,Ecclehal\es, Sapietia, Ecdefiafticusjqui
buscorrcfpondentEpiltolarparricularesPauli 14 qux fcriptsefunt
ad certos aut populos , vt ad Romanosi. Corinthios 2. Galatas l
Ephelios I .Philipponefcs i. Coloflenfes f . Theflalonicenfes. 2.He
bra:os.i.aut adcertasperfonas,quales fupt,adThimotheum 2. Titu
1 . 3c ad Philimonem i . Et canomcc uniucrfis fcriprx Evdefijs, fep-
tcmfcilicet,Iacobi Apofl:oli vna,Pctri Apoflolorum principis dua?,
loannis Apon:oli,(Sc Euangeliflae tresTudxuna. Aduertendiimta-
men librorum nonitcilamenti, alij vt fuperius tciigimus , fandoru
patrum cura dc dilii^entiaaflTeruati, acnobisper manusuelut integri
funtrraditi.vtfuntquatuoreuangelia, feptem epiftolae canonicae',
(Vuatuordcciin epifloLt Pauli, A«fla Apolloloruin, & Apocalypfis
Alij vero funt H.treticorum prauitate uitiati , & corrupti vt Euan-
gclia Andrcx,Thomaf,Bartholomei,Thadaci,Barnab2e, Nicomedi,
Nazareorum. At^ufcjue diuinorum , Petri fcilicet, Andrex, Phi-
lippi , v5c Thomaegefl:a. Etaliaidgenerisfcripta plurima, quaenu
merantur a Gelafio m c.Sancta Romana Ecclefia.d. i y.quar, etfi vo-
ccntur apocrypha,credendum efl:, id fieri; Non quod omnino , ab
apoltolicis viris non fuerint compofita ; fed quod hxretica vcrfutia ,
Deo ( quod illa,cjua£ modo habemus fufficeret) permittente , eadem
mendacijsinfecerit . Tamen vr veCcris,ficnoui ctiam teflamentili-
bridifferunt, audoritatis prxiudicio, Ratione argumenii > genere
doclrinac . Prxtcrea notandum quod facra fcriptura non poteft di-
uidiperpartes fubiectiuasautintegralesfui fubic£li;cum Deusfim
plicifsimus fit, ficutcaeterae fcicntiaediuiduntur,fecundum regulam
PhTlo.
M
N
V>^terls 5fno
uiTcftameti
Libri quo-
modo difie»
ranc .
o
Q.
Parstertia. : 129
PhJlo fecanturfcientisequemadmodum &resdequibusiant. Nec
pottft diuidiperpartestheologicasartilicialiter contra te diUnbu-
tas. Qj^ioniaiTi quaJi in quolibethbrotradaturde ilbs ventatibusj
vtquali quilibetfanclorumfcriptorum coinpofucnt fuam thcola
g,iain,quatum,fpiritui fando.vtile ^ necelTatium vifum eft,fecun-
durn Aug. I l.deciuitate Dei c. 2. vbidemylleriotrinitatis, delncar
R natione. delulLtia Dei,(Scalijsperfeciionibus, inquo hbrofcrip-
turae facrae aliquid repcritur. Ideo D. Pau. vtiiem effe teftatur 2.
Tim. 3.ad doclnnam,quae verfaturcirca dogmata,quaederebusd!-
uinisautalTeruntur, aut comprobantur. Demde redargutioncm,
Iquaead confutationem falforum pertinet dogmatum . Tertio,ad
icorredionem quacomprehenduntur vitia, vtfaftus, ambitio, aua
rma,de(idia,hcrefes «^c. Poftremoadinihtutione, quaeeft obiulli-
tiam.vt perfe«flus fithomoDeijadomne opus bonum inllrudus.
Cuiusinfuper vjs (?cefficaciacognofcipotcrt ex affedibus, qui tot
funt,quotnon tantumlibn , fententi^,aut uerba, fed quotomnino
S 'fyilab3e,h'tera?,>Scpuncla. Vttamen pauciscomple«5lamur multa.
Sacia fcriptura parit inprimis notitiam diuince voluntatis j Notitia ,
'rnnorem,timor,reuerentiam: Reuerentaa, amoremrainor, peccati
odium: odiumpeccati,contritionem:contritiopoenit^ntiam,- pcxni-
tentia,remifsionem peccatorum j Peccatorum remifsio , conf jlatJo
nem : confolatio,rranquihtatem confcientia^ ; confcientia^ tranqui-
litas.fpem vitae aeternae confequenda^: fpes denique credentium nun
quamconfundit,fedfa]uos facit omnes . In ipfis ctiam conflituun-
tur, Bonis praeraia vitae apterna? : Mahs vero, damnationis paena per-
petua. Conliftitqj partim in fpeculatione qua mquintDei natura,
potentiam 5c proprieratem : partim praxi fiue aclione earum rerum
quacfuntneceflarixadmores v?cad bene beateque viuendi rationc.
In legitimis vero propheticisEuangehcis & apoftolicis au£loritare
canoniciprxditisjquaedam (ic funtpofita,vt tantum fciantur c§ccre
dantur,vtell:, quod inprincipio creauitDeus coelum &terram, &
quod inprincipio erat verbum . Et quaecunque fai^a vel diuina,vel
humanatantummodocognofcendanarrantur. lulTa, vt obferucn-
tur^Scfianr.Vthonorapatrem <Scmatremm . Prohibita,nefiant;Vt
non maf chaberis Aug. In prefa.In fpeculum .
Humarnefdentia exemplisiUufiranturfupradi&a)& yfHseo^
rum demonliratur» Cap, i l L
Scopusfacrg
rcnpCHrs .
H
TS ficpr3Epofitis,&pr3?]ibatisvifumeft etiam alia cxempla
ex humanaf fapientix libris depromere . Aliquoties :nim ve
hcmentiusmouet, (Scarguunteosqui veJ leuilsiniii Dei co-
gnitione
Nota Grada
tionem.
IjO
^BjoetoricA ChriHtanA
gnitione tindi funtjcxcmpla infidelium qui tant» conftantia virtu
teni colucrunt, vt pro ea inortem qHoquc fubirent , cum nos vfque
adco tcpcamus , vt quotidiana cxpcricntia indicat, <5c,vt dicam quac
fcntio,calaraitofo noilrorum tcmporii ftatu proptcr peccata noftra
eo res deucnit, vt quatucunquc cxcellctia; fit in aliquo fcripto , ora
tionc,<lk comunicationc nifi refperfa fuerlt floribusillis quos vulgo
appellant,omni gratia & falc noftri acui hominibus carerc videntur.
Lcgerc ertapud Valcrium Maximum titulo dc feruata religionc,
quod Metcll u$ P ontifcx Maximus , fub cuius potcftatc cattcri om-
ncspontificcs vclfaccrdotcspofiti crant. Pofthumum confulem,
cundcmqueFlaraincmMartialem,adbellum gcrcndum Africam
pcicntcm,neafacris, difcedcrct,mulda indi«5la , inconfulto Deo
Vrbcm egrcdi paflus non eft: rcligionique fummum impcrium ccf
fit,quo toto fc Pofthumus Martio ccrtamini commifturum non vi-
<lcbatur, cerimonijs Martis defertis , qui a Gentilibus bellorum
Deus cxiftimabatur .
Proferthoc exemplum Va'. Max. ad probandum generatira,
quamrigidifuerintreJigionjs cukores vetuftt . Poterit idfm extraJY
hoc fubiedum alibi etiam proponi, vt ad reprchendendum ignauia
Chriftianorum in rcbus ad pietatem fpcvlantibiis . Scruiet etiam ad
oftcndendum,quo zclo pracditos efte decet epifcopos , & facerdotes
in fua funitione excrcenda : etiam aducrfus principes & magnates ,
quemadmodumfeccruntD. AmbrofiusadnerfusTheodofiuChrif
tiani{simum,alioquiImperatorera, <5c B. loan. Chryfoftomus, dc
quo Thcodoretus, Thoraafque CantuericnfisaducrlusHenrricum
Anglorum regem, vt fcripfit loancs Carnotcnfis cpifcopus , & ali).
Accommodari ctiam poteft ad dcmonftrarioncm obcdientiaEr, quam
optimatesccclefiafticisdebentinncgotijspietatis,etiamfim alijseo-
rnm lcgibus nolint fubiacere . Elicitur hinc pr^ter ea , alia fentcntia
perclegans : quod in oranium noftrarum a£lionum pr^cipuc feria-
rum cxordijs , Dco nos comracndare debeamus : vt munus noftrum
re6lc faciamu9,in morem filiorum, & amicorum Dei , vt patct . Po-
ftrcra6,conftat hinc quanto metu perculfus fuerit Pofthuraius quia
tuto fc Martio certamini commiffurus non videbatur caerimonijs
Martis defertis, quo raerito exterreamur propterfocordja<Sc fcgni
tic inculcudiuino.Malcdidusenim,quifacit opusDei negligcter.
C^titinmtio fuperiorts materi^ adhibitis iUuJiribus exempUs
4d probationem . Cap, IUL
OBfcruaui in htcrarummouuracntis , cxemplum fnprimis mc
morabile, quodfaepcraulturaquc tanquamadres variaaat-
tineni^
I « II «l»l
B
D
E
Parsfecunda.
ni
Itinens incalcari potefl: , fcilicet , dc mortc Socratis . Dc q»o
'fertur , quod folitas vitia Athcnienfium , 6c quidem fumraatum car
pcrc . Anytus quidam diues ipfius libertatc ofFenfas, & ignomini^
loco habens ab eo taxari : in multorum inuidiam , & odium eum in-
duxit, qnorum vnusfuit Melytus , a quo prxpoftcrae cummafculis Socratb acm
hbidinisaccufatuscft. Alij triumfuiucreumaffirmant, Anyti, ex /*torcs,
parte omnium ciuiumj, Lyconis oratoris, nomine oratorum, dc Me-
lytipoetaeproomnibuspoetis. Inomniumenira crimina fineex-
ceptioneinuehebaturSocrates, &eorumDeoscontemnebat. Inno
censitaqueaccusatus, in vincula conieftus, &mortc multatuseft.
Videns lam Socrates fe in rebus aduerfisab amicis quos beneficijsaf
fecerat deferi , & impugnari, ab ahjs vero , a quibus nullam falutem
cxpcclabat, iuuari cotcmpta morte nulli non formidata cicutam eo-
dem ebibit vultu , quo vinum folet , moricnfquc dc immortahtatc
animorum oratione vfus eft elegantifsima , Populus vero mortem
eius ita doluit, vt omnium difciphnarnm fcholas claudi iuberet . B.
autem Auguttinus compaitum fuifte in vincula dicit (in hb. de ciui
tate Dei) ob confcriptum de rebus diuinis', vnoque folo numinc col
lcndo hbcllum, 8c cam fententiam ad cxtremum vfque fpiritum de-
fendifte, mori malcns vcnenum obbibendo , quam captos crroribus
crafsifsimis'deadoratione infinitorum Deorum, &cumintcllc£t;u
naturahpugnantibusciuesrehnqucrc. Eufebiusdamnatum fuifte
afreritrquoddcDijsmalcfentiret. Tandcm AthenienfcsamiflTota-
to ciuitatis ornamcnto , & decore ; mortem eius tam indignc tulerut
vt accufatores eius, partim mortc , partim exiho punirent, & ipfi So-
crati ftatuam ocrcam dcdicarcnt vtproHxius narrat Diogcncs Lacrt.
Trofequitur & accommodatfnperius exemplum probando roor'
tm viro bom minmiformidandam . €ap, V.
De Mort«
Socracis .
ELici hinc potcft , mortcm non cfle vird bono formidan-
dam, minus autem in iuflii dominantis ilhus in nobisDei
fibiipficonfcicndum, quemadmodum Socratcsc vita abijt
quiprxfidiointcgritatis mortiferumpoculum haufit Philofophice
potius quam Chriftiane . Virum enim pium dccct in xrumnis & ad
ucrfitatibuslocarcfpeminDco, &adeius voluntatcm animura &
mcntcmconformare. Nara cumpraeter cam,nec fohum quidcm
arboris moucri ccrto certius fit , multo minus affligi nos credendum
cft nifi cius pcrmiiru , &fineni3gnonoftrobono, Idcnim Deofa
miUarc cft , calamitatibus & incommodis exercerc fuos ; ad rcporta-
dum maiora bona . £x cadera infertur narratione, bonos a mahs per
fequutioncmfempcr tollerare. Nequecnimputandum, vtprecla-
reB,Aus;u-»
Morsflfifor
midanda.
SocratesPhi
loiophicepo
tius qr.am
Chriftianc
mortuuteA.
Mali bonoa
perfc^uuturi
152,
Philofophia'
ftudiu eget
niodcrutio-
ac.
Quatenus
indiilgendu
aaiicis .
%hetoricA Chrijliana
Quomodo
aliquando ta
«endum.
re B. Auguftinus , gratis malos effe in hoc mundo , & nihil boni de
ilhsagereDeum. Ornnismalus autidco viuit, vt corrigatur: aut
[ideo viuit, vt per illum bonus exerccatur . Item probatur hincda-
nofumelTc Philofophixftudmm ,nifieiuscuhorcs innjtantur fer-
uire'popuh ingenio & moribus quantum virtus ipfa patitur . Poteft
confequentcr ficriprseconium Socratis, '5ceius exemplo ahorum,
qui ob profefTionem vircutis (caufa enim prsecipue fpeclanda) non
dubitarunt fanguinem fundere . Licebit etiam reprehenfionem So
cratis inftituere , quod amore Philofophi^ tam graues iras in corrup
to» , & malos vulgi mores conceperit , vt nomen Philofophi retine-
re vix queat , cum ea raorofitatc fibi exitiofus ipfe fuerit , & praeter
mcomraodapnuatafupepeifonae, amicisluduofus extitit , hberos,
<5c vxoremmorbitatemiferrimos rehquit:cum ahj prudentcr,5c
moderate i js rtbus vtentes fibi decori , parcntibus , patrise , & ami
cis vtilitatifuerint. Viri enimprudcntis eft,rion femrcr obfequi
animo fuo , fed quandoqueaiicruid remitttre «^ mfirurc tcjipoii,
quantum faluo tiaaore Dei, confcientia, ratione , ^ bonismonbus
ficripoterit, nam eo cafu,adcuitanduivii)ia grauifsmi.a inconueni
entiapoftponendus eftomnis metus, dc amicitia, quam fine virtute
gcntiles, nos autem fine pietate confift',re non pofie affirmamus .
Confequensigitur eft in rebus leuibus, deploratis, atque hne ma-
gnodetrimento <Sc off^enfione aninorum expediri ncqueunt, euita
dis , viro perfe<Slo maxime laborandum . Cui non folum a malo ab-
ftmendum eft; fedetiamab omnifpecie & fufpicione maH . Prefta
retenimeoshypocrittas efte , quam attentare ahquid coniunilum
cum fcandalo > & excmplo malo , propter fummum dircrimen 6c pe
riculum .
H
R
jiu^or admirMi eUgantta profequitur juum inWitutum . Cap, VI.
Edeamus ad fpeciahorem huius excmph euolutionem , Socra
tcs inuidia & odio prauorum cmium , quod ijs veritatem in-
culcarer , accufatus eft, & iUorum poteftate pauperque inopf
que facile fuperatus : Ucetpreter fas,& afquum,vt iam diximus. Per'
tinet ad hoc quod vulgo dici folet : obfequium amicos , veritas odiu
Virtus q'iaa,pant. Et quanto virtus eniinentioreft, tantomagis pcrfequutioni
to cmincn- bus obnoxia . Item quod apud plerofcjue iudices potentia aequitate
''^'^^""^''^^.IprcTgrauaf Itemnihil efle peftilentius auaontatc , & abundan-
biwobnoxia! "a, quam mahmorescomitantur . Nam, &ilhfecundisrel-uscffrc
nati fibiqucpracfidentescornua fuftulerunt, & infurrexerunr ad
uerfus Socratem . £andem*caufam in amphs ciuitanbus , &. regnis
magnasc.TdesdedifTe, ac ctiamnum darcperfpicuum eft . Qjicd ta
intrcpide
K
Parstertia.
Ui
B;jteferfT!n
Itf nemocer-l
tofcirepo-
lelt.
Ctica. .|.jc,
Pfal.
inrrepidc cicutam ebiberit, & cum iani moricndi tcrapus vrgeret,
vfqucadeoalacrirerfegeiTerit^indicioeft, mortem a boiiis txpsti,
qui cx coni eOiuris quibufdam benc fe vixiffc arbitrantur . PoRqua
eius rei certitudo , nifi ex prxrogatiua & fingulari gr.itia Dei haben
nonpoteft,vtliquetcxIo*Maio. &Echioinfuiscenturijj,&in fao
pr^deftinationisdiuinae ChryfopaiTo, &Dod, pater Vcga, 6c Hecl.
Pintus: Vbiabundetra<Statdcmultisconie<^urise quibus homo
potcrit coniedari . Beatus enim qui femper timidus & pamdus eft»
nura fit in araorc an in odio Dei . Qjianta propenfione, 3c prompti
tudincdcfiderauerintfan<flidiirolutionem corporis, «Sc vnionemcii
Deo apparuit inDauide , Paulo , Seraphico Patre Francifco , ik in
numeris martyribus , qui maiori cum voluptate accedebant ad mor
tcm quam ad domum conuiuij . PraJterea,morsto tus vit^antea^l^
indcxeft. Quodfalutationibus, &confoIationibus amicorum qui
obftri£li crant eius bcneficijs non fit ercclus docetrtemporibus duris
& infoclicibusamicorum fidem infpiciendam cfTc . Quodnon fue-
runt illi cura^ vxor cum liberis , documentura eft, ne fapiens illis af-
^ fe<ftibus turbari fe finat: pr^fertim fi periculum fit ne cum a rcclo in-
^ !ftituto dimoueant . Quod cum dodrina Chriftiana maxima habet
(affinitatem . Inqitcnim Chriftus, qui nonabnegaueritpatrem,ma
jtrem, & csetera propter mc indignus eft rae . Q^od ad finem hifto
riae attinet. Populum , videlicet , mortem eius ita doluifTc, vt,accu-
fatoreseiuspartim mortc .partimexiliopuniret, &ipfi Socrati fta-
tuam xrcam dedicarct,argumento eft vulgus cffc mobile,inconftans
&faciletaminbeneuolentiamquammaleuolentiam &quod viros
frugi praefentcs & viuos odimus:abfentes rcquirimus & amamus .
Item , quod fama verax vitae etiam fupercft , mendax autcm & per-
niciofa detedo fuco fe exerit. Traditumeft itaque hoc exemplo,
quot locis vnum cxemplum accommodari poteft , fi omnia particu- { P|"'° ,^'"^''
latim excutere libeat . Ad hanc rem plurimum faciet examinare cir ^ *F<^°'^®'
cumftantias perfonae dc qua loquimur, &:cum alijs compararc,ad *^^^°^^
videndum in quibus concordcnt, item , circumftantias loci , tempo
ris , Sc rcrum qiiac travtantur vt fupcriorc exemplo fufe patqfa^aum
eft.
N
Vulgus "quS
fit hciVis.
Vnum exem
o
Bsgulam & admnitmem wtatu dignam continens, Cap. yit.
PLeriqueproanimi pcrfpicacitate , vnum exemplum ad plura
applicare norunt quam ali) . Vcrum quifquis erit frudum no
leuem cx preccdenti doilrina & exemphs capere poteft . Etfi
multa alia adfcrri polTent , qua? pro inftitutabreuitate omittere vifii
eft: fufficitmcoarbitratu,iutelligenti viam indicafTc . Nonnullipu-
S tabunt
^54
^ljetoric^ Chnfliam
qualitcr p^-o
ficianc.
Scntcntix&tabunthocexercitjum inexemplistaniumlocum habere. At lire
i rcuicibiaco rccla ratione aedimemus apparebit >dem in alvjs fencsntjjs & prouer-
deinmodo H^ j- ad multa q uadrant fieri poflc . Quapropterfatiserit, col-
traitan rol-', ' ^ r i i in.ii • r -
(uat quomo^^carefingula, eo ordine, quoabaudtoribusa qujbus petita lunt,
docxcmpU. jaccipiuntur, aut (ihbct, pofTumusm ca rea nobis conhHum pete-
re obferuando in tranfitu ad quam clafTem potifsimum referendum
videaturridque adnotare . In tertimonijs vero , & fententijs vulga-
ribus, etfi non erit itiutile fingula particulariter euoluere vti in exe-
plis : verum ex earum copia nimia proiixitas exoriretur fi huiufmo
di occurrant proucrbia, quae materie prxferti non fitit accommo-
da,pofsinttamen inpofterum vfui eile , poteruntomitti, fempere-
nimexafsidualedioneabunde fuppeiunt. Naturale etiani accu-
men multum prodelt ad omnem materiam , qua^ ftripto vel oraiione
exphcandacll. Ad quam rem non fcmper exepiaidonea funtquae
nullam vim habent a nobis ofcitanter excogitata , nifi ledione > au-
Dofti a Dco'ditu, vifu, intelleftu , aut infpiratione diuina percepta fuerint . Plus
enim cognofcitanima, &difcitinmeditationibus, &orationibus,
tk quafi facro filentio , quando cum Deo vcluti communicat, quam
nudale«f\ione; vtvuhGerfon trad. 7. fuper Cant. B.Virg. &ad-
ducitur a loanne Ahenftaig in fuo vocabulario Theo. fi non comes
affuerit deuotio , quae pius eft «3c humihs afFc<5lus, qua coraite pote
ritad intclhgentiasplurimaseuehi, quasnon habebitde lege com
. muni fimplcx chrilhanus. Vnde facilisfitfacracfcripturaecognitio
acr^ ^"?''tribu6fcremodis. lulh &idoneainterpraetationererum & verbo
tio quibus ;rum, Itudioatque diiigentia,que conhltitin lc»ttione,meditatio-
moaisnon ne, oratione,<Sc exercitatione. Ordinedoii^rin^ feu viadocendidif-
facihs tatu,'cendiquerationequadamatquemethodo, vtpaulo inferiuspatcbit.
fcd plaaa e- pQ^gf^ infuper,talis elTe vtilis in dodrina ; qua fidcs faluberrima gi-
at Scmcaday g^itur , nutritur , defenditur , roboratur . Vtilis preterca (ficnt di-^
' cit Apoftolus ) ad arguendum . Philofophi quoque Theologi deuo
tione carentes finiitras de deuotionis ni) fterijs derifiones iniulerut.
Rurfus ) ita fe habent afifedus perfeftos & humiliatos in Deum > vt
nequeant vna veraciter fine altera inueniri . Vide latius Gcrfonem.
Fortcs &ra-' Vnde eiiam fcriptum eft; Beaiushomoquemtu erudicrisdomine,
picnres facit (Sc de lcge cua docucris eum . lllum erudiuit dominus , <Sc eruditus
v^rbumDei. ell, docuit eum &do£tuseft; & itado£tus & fapienseft,vt,rc^um
3c bftne fonantem loquatur fermoncm . Nec mirum vt ait Rupcrtus
quomodoenimnefciret loqui, CuiDeusverbufuum conimunica-
uit ,qui ipfam verbi fubftantiam guftauit ? Huc etiam quadrat vul~
gatifsimum , 6c celcbratifsimum apud veteres Pytagor^ fiientiu,qui
in ca erat opinione tacendo & aufcultando optime coparari eloque-
dam . Re<Sti{sime proinde inquitD, Aug. cx lc<fltone multos nafci
fcrupu-
R
Tars fecmda.
n5
InS /crptu
ra c vera fpi-
ritusfinftivn
dio.
Scripturant
Sanfti ooini
bai ciVc acco
mo4ataai .
Supcr Matt.
x1.H0mi.4i
operJsimper
fe<ai.
fcrupulos,quiorationeexiftimanturcinus diuturna penfitatione,
*5c exatninatione . Aduertendum eft igitur viris literatis , «Sc pr;tdi-
catonbus quae fit vcra fchola Theologic , in qua multo fidelms res
diuin^ ipfadeguIhtionepercipiuntur,quam m fcholiseuoluendis
tantuui ) ibris . Quo circa Chriltus 3c Apoftolus non folum iubent
noslegerc, verttmeuam fcrutari fcripturas, in quibus eft vera vndio
fpiritus fancSti , qujc vere docetomnia. NccquaeripolTcad falutem
quidquam , quod non totum nunc in fcripturis fit adimplctum ; pul
cherrnne dedarat Chryfoftomus per infignia ahquot excmpla, virtu
tum , vitiorum , pojnitentie . Virtutura , nam qui ignarus eft , in-
quit , inueniet ibi quid difcat . Qui contumax eft «St peccator , in
ueniet ibi futuri ludicij flagclla quac timcat . Qjii laborat inueniet
ibiglorias&promifsionesvit^ pcrpctua: quibus amplius cxcitctur
ad opus . Qui piifillanimus cft, & infirmus, inucnict ibi mcdiocrcs
iuftitiie cibos, quietfipingucm aniraam non faciunt, tamcn raori
non permittunt . Qui magnanimus cft & fidclis , inucniet ibi fpiri
tuales efcas continentioris vitaf,qu.T perducant cum propc ad angclo
rum naturam . Qui percufTus eft a diabolo, & vulncratus efl in pec
catis,inuenietibimedicinaIescibos, quicum pcr poenitcTitiam re-
iuocent ad falutem. Vitiorum vtquidem ibi fcriprunieft,quomo-
(do Achampropterfurtumlamiraeaurcaefitlapidatus, nifi vthabe-
ant fures quod timeant ? vt quid ibi filij Ifrael , qui fornicati funt cu
filiabus Moahitarum, pcrcufsi rcfugerunt in BoeIphegor,nifi vt ha-
X 'beant fornicatores quod perhorrefcant ? vt quid cocupjtores carnis ,
caftigatifunt in deferto,nifi vt ncmo delicias concupifcat ? Poeniien
ti^ vtquidcnimDauidarguit Nathan <3c fufcepit, nifi vt adulteri,
&homicidacpcenitenti^ remedium non defpcrent? Raab ineretrix
fanctificataeft, vtmeretricibusfpcsdaretur 6cc. Qua proptercum Qui,icuiqi;c
quifquecognouerit,finempr;Ecepti efTecharitatem de cordepuro ,'conferat l-i-
&confcientiabona Scfide nonficia, omnem inteIJe<5Vum diuinarii croru 1 bro
fcripturarumadiftatriafidemfpem <&' chantatem , fcihcet iquibus "^" ^*-*^*
oranis militat <5c fcientia <Sc prophetia t relaturus ad traclationem il-
lorumlibrorumfecurusaccedat. Aug. iib. i.deDo<5l.Chrift. Atq; .
Y noninlegendo, fedintelligeiidofcriptura^ confiftuntHierony. tef 5^.^'!* J*^
tCjGontra Luciferianos <Sc in c. i. ad Galat. Hilar. 2. de Trinitate. fiitit.
Exempla tantifuntraoraenti ad quamcunquercm accommoden-jc.37 &40.
tur, vtnullumquodaliquam au<5loriratem habeat pra^termittendii,^'^'^!'^^ "*^'* I
fit , quin recondatur in reccpiacula de quibus fupra dixmius ; vt fuo, ^^"^^*^"^ ?' *"
tempore oclocoinracdiumcomraode depromi pofsit . iit vt nnem
faciam,quidquidinter]egendum <Scloquendum noftrouidiciopro-
babitur cuiufcunquc illud fitgcncris , non eft neghgendum <Sf leui
brachio tranfeundum , fcd lacite curn animo noftro experdendum ,
crae
pturar co
Vt
JS^
'Rhetorica ChriJUana
Sacrx fcrip-
turje abuada
tia.
vtopportunceo vhpofsimus . Fieri cnim poteft , vtcxemplum ali-
quodaliasanobisobferuatum,alitcracccptumfucrit; quod vbi co-
tinget > idem crit atque fi nouiter inucniatur . Idtjue praccipuc ani-
maduertere elt in cxemplis , & auctoritatibus facrz fcriptur^ cui, vt
ncquum eft , fcriptores immorantur , vt fingula diftincflius cnodent .
In illa enim quidquid necefTum cft,aut cogitari potcft abundat,quo
niamprxterdodrmamaplerifquc coUcilamcx audoritate aliqua
aut exemplo ex eodem alij atque ali) nouas interpretationes eruent ,
quse quidem cft praeftantia facrarum literarum , vt poft varias tanto-
rum virorum obferuationcsfemper nouam 6c inexplicatam adhuc
materiam fubrainiftrarent . Si perplexa fuerit aliqua fententia,pro-
pofito auclore,eius , qui quidem fitmagni nominis.tuto produci po
teft ficubi necefsitas poftulat . Quamuis mihi fic ftct fententia , nun
quam in fuggcftu , aut familiari colloquio , & tanto minus in fcrip-
tis de rebus controuerfis 5c ambiguis agcndum,'{cd verfandum in re
bus liquidis 5c qu?c nullos aculeos dubitationum & fufpicionura in
auditorum animis relmquant . Ea fiquidem eft aetatis huius (peccatis
noftris ita promerentib us ) calamitas, vt operae pretium fit orania obf
curitate , perplcxitate i & fufpicione maxime vacarc .
Quod pe rceptio facnefcriptura magnam ad benedicendumfacul
tattm adfcrat . Cap. yiLl.
Vulijataalijj
fignificatius
Spiritusfan-
{\i meiiteex
plicac*
Senfjs lirera
I
MEafertopinio quodquifquiseomodoquo di<^um eft facra[B
Bibha fecundum vetercm receptifsimam vulgatam editio-
nem euolueret , cum fignificantius & aptius cxplicet men-
tcm fpiritus fanfii , quam aliac tranflationes , vfus auxtlio quorun-
dam patrum orthodoxorum , tam Graccorum quam Latinorum, qui
ca fuis commentationibus illuftrarunt,pr3eferrjm vero gloflae quam
vocant ordinariac , cum vniuerfali fcripturz totius comprehenfione,
iuxta quatuor a doiloribus catholicis receptos fenfus , prxcipucque
literalem , qui adleeitimam intcUieentjam ipfius encreiac <5cadinf-
1$ q.antum ... ^ ^ u j j r jhj r-
conferat truchonem earum rerum,qu3c nobis credendae lunt ; ad hdei connr-
mationera ac defenfionem ; & ad redarguendum cos qui refiftunt ve
ritati.perneccflanus eft & quafipraefidium &monimentum aducr
fus har refe$,magnos in diuina prudentia fecit progreffus.N uUa cnim
cxpofitio ad probationcm dogmatum indu^la vim habet , ac robur ,
nifi ea,quae vere,purc,&germane,litera£fentcntiam explicet; Nam
cum aliae explicationes,fcnfus intra literac meduUam abditos rimen-
tur,mdcqueeosex quibufdam rerum fimilitudinibus extrahereco-
neutur , facile ex fimiliumrerum imaginibus falli poffunt; pracfer-
tintj cum ha?c fpiritualium fenfuum dcductio, & elucidatio, cogita
tionci
G
H
Pars tertta .'
^Sli
tione,cIifcurfu, & inquifitione,humani ingcnij fiat; quod faepc dcci-
pitur, & crcbro in rebus obfcuris fingerc folet ca,ad qu^ animus po-
tifsiraum cfl velnatura vcl cxercitationcpropenfior, fi enimipfcuo
lucro artrucrc faccrdotes habere poteftatcm ligandi ac foluedi a pcc
catiscxmyfticacxpofitionc illius fentcntix Chrifti ad Apollolosj
foiuite cum <Sc finitc abire : illico rcfpondcbit aduerfarius, id dc fo-
lutionc lintcorum,quibus Lazarus erat obuolutus , & non dc folu-
tionc pcccatorum di^lum cflc . At fi id ipfum oftendero cx au«f^o-
ritate, (Sc cxpofitione hterali cius fentcntiae Chrifti,ad Apoftolos, Ac
cipite fpiritum fantium:& quorum rcmiferitis peccata remittcntur,
& quorum retinueritis retenta erunt. Protinus , acquiefccrc, & di-
dis affentiri cogetur .
Dc yerftonibu.s Bibliorum Sacr<£ fcripturayqu^ ilU , ^ quotftnt,ex Uebrxo
in Grtectfm faCia , & (juifnerunt interpretes, ac quandofacram
fcripturam interpretatifunt. Cap. 1 X,
SEdquoniam de vulgata editione mentionem fecimus ; Vctus 5c
vulgata cditio eaeratolim,quam feptuagintaintcrpretes, diui-
no quodam numine cotexuerunt. Vn de Aug. fpiritus, inqait ,
quiinprophetiserat,quando illadixerunt,idemipfe eratin fcptua-
gmta viris,quando illa interpretati funt . Idem Hylanus , luftinus
m admonitorio , & Irxjiaeus. Nobis uero hoc loco, ideo, cx teris ob-
mifsis,id folum breuifsime perftringerc vifum eft operx pretium,
vtquis ordinatc eas habere pofsit fingulas rccenferc . Pnmamigitur
uerfionera dicimus efte . 72. interpretum . Hi, cum Hebrxi eflent ,
fenicledicx vnaquaquetribujdiuinamfcripiuram fub Ptolomco
Philadelphointerpretatifunt,2 3o.annisanteincarnationcmD.No
ftri lefu Chrifti . Alteraeft AquilaEi, quiciim Sinopae Ponti ortus,
<Sc Graccus eftct.Hicrofolimis baptizatuseft. Poftea vero rcprobato
Chriftianifmo, ludaeis fefe coniunxit, 6c diuinara fcripturam per-
uerfa ratione ucrtit,fub Adriano rege 33o.poft ^o.ucrfionem annis.
Tcrtiacft Syramachi.Hiccum Samaritanuseflet, ncc populo fuo
acceptuspropterambitionismorbiihaberetur,adludaros fcfe recc
pit,ac fecundo circucifus eft . Et ut famaritanos fubucrteret , uertit
6c ipfediuinasliteras, fub Seuerorege,annispoftuerfionem Aqui-
LT46. Q^uarta Theodotionis Ephefi eft» Hiccum primum h.Trefi
MaraonisPonticifauillet, pofteaafedatoribus harrefis ilJius fuc-
cenfus , & ipfc facram fcripturam fub Commodo rege , eo ipfo
tempore quo fymraachus , ad fubuerfionem priedidaj hsrefis,
inrerpretatus eft . Quinta interpretatio cum abfcondita fuiflet,
Pithis inucnta eft , <Sc fub Antonio regc Caracalla dic^o, in Icricho
siquodam ex ilh"s,qui Hierofolimis pietati uacauerant, conflata.
Sexta^*
Q.u« fitvul-
gataeditio.
ijS
^hetoricA ChnHiam
De traslatio
neHiero-
Approbatio
Con.Tri.
SexTa,&ipfaPithisniucntacll,anteafub Alexandro Mammeaefi-
lio, Nicopolifcptentrionaliaquodam Origenjs familiari compo-
fita. Septima Ckpollrema Sancti Lucianimagnircligiofi & marty
riseft.qui &ipfe,cumin prxdidas verlioncs,3cHebraicoslibros in
cidiiTct , & djligentcr qu3E vel vcritati deerant, vel fuperflua aderat»
infpcxi(ret>ac luis quoqj lociscorrexiffct,verlionem hanc Chriftia-
nisfratribuscdidit, qujefanepolt ipfius cerramcn, &:martyrium,
quod fub Dioclctiano & Maximianoiyrannisfuftinuit, libro vidc
licet,propria ipfius manu fcripto comprchcnfa.Nicomedi^ fub Con
(lantinoreeemagno,apud ludacosin pariete armari) calcc circumli-
to,quo cultodix gratia pofitafuerat inuenta efl. Ha?c Athana.in
fynopfi diuinae fcripturae circa fincni. Dc his traflationibus vide Eu-
thymium in prefat. ad Pfal. & glo, in pr^efat. Bibliorum . Nouifsi-
mc fupcruenicns B.Hieronimusperitusin tiibuslinguis^Hsebraica,
Grarca,<!k Latina : pnmo corrcxjt tranacioncm 72. interpretum in
latinocumaftcricJS,(Scobelis. Poftca vero tranllulitimmcdiatc Bi-
bliadeHcbraeoin Latinum,fine aficricisj&obelis. Et hac tranfla-
tione nunc vbique vtitur tota Romana Ecclcfia , licet non in omni-
buslibris . Etiphustranflatiomcrit6caterisar.tefettur,quiaeft vcr
borumtcnacior,<Sc pcrfpicuitate fententiae clarior. Infuperfacro
fantaTrid. SvnodusSe(r. 4. confidcransnon parum vtilitatis acce-
derepofTe EcclenacDei,fi exmulrislatiniscditioribusqua? circum-
feruntur,facrorumlibrorum, qua^nam pro anthcntica habeiida fit
innotefcat: fiatuit «Scdeclarat, vtbaecipfa vetus & vulgataeditio ,
quac longo tot facculorum vfu in ccc'cfia ipfa probata crt,in publicis
le(flionibus,difputatioribus,prardicationibus, aut expofitionibus,
pro authcntica nabcatur,<Sc quod cam nemo rcijcere,quouis pretex
tu audeat, vcl praefumat . Prarterea,ad coerccnda petuantia ingenia
dccrcuit, vt ncmo fuac prudcntiac innixus, in rcbus fidei ik morum,
ad aedificationcm dodrinx Chrifiianarpertinentium,facrani fcriptu
ram «d fuosfenfuscontorqucat. Qmcontrauencrit,perordinarios
declarentur,<Scpocnisiure ftatutis puniantur. Lim dcnium ex his
liquet,noftra vulgata «5c vetus cditio iUa dici debere,quam D.Hiero.
totlaborumanfradibuspcpcrit Ecclcfia:. Quae duar verfiones,licet
verbis difsidere mueniantur, rc tainen i5c fenfu pcrfandle conuc-
niunt rimmoquod vulgataquar cft Hiero. obfcure dixit aliquan
do,hoc,feptuaginta interprctcs apcrtius reddidere, 5c c conuerfo .
Dequare,nemulti3agam,Icgc Aug. lib. 2. dc Do^H: CluilLvbiabu
dc fatis liuius rei caufain cxplanat . Quac apparens difioiiartia facile
conciliari potcrat . Sed filatiusmaterianihanc cupis vidcrelegc An
dream Ac Vega Sc Cano. loan. Drie. & Ambrof Cather. de Claui-
bus. VulgatananquehsEcquac vfu Ecclciiar, facrocjucapprobantc
ccnciho
K
M
Parstertia,
IS9
|condIiriT€cepcaen,tant3e veritaiisefl:habita,vt, vna e multiscanoni
|c3 5c aiuhcntita aiTeraturcad quatn vt ad facram anchorain fit cofu-
gienduiTi. Proinde quocjae re^le maximum iubar iilud Eccletiae D.
N Aug.in Epiliad Vicent.Donati(hm (ic fcnbit.Qi.iis autcm non im-
pudentifsime nitatur ah"quid,in allegoria pofitum,pro feinterpreta
ri, nilihabeat iScmanifeftifsimateftimonia quorum lumincillullre
tur obfcura ? Hac fultus tutojde quauis re, oratioiie,<Sc f.riptis di^Te
rerepoteft. Sola igiturhterahsaduericatemfulciendam, ^Scfaliita-
temdcilruendam validaefK' quiacum exprima vocum iignificatio
ne , vei ex vocibus tranllatitijs primae fignificationi coniuntflifsimis
haunatur: c.Tteris explananonibuspatentiorefl:>3c efficacior. Atqj
hiceftprimus *5cmaxime neceiTarms expofitionis hiftorix vfus.
Scnpturaenim facra fab tegraine 6c inuolucro ipfius narrationis S. fcriptura
O maximafacramenta (?c fumma myfteria continet: quamobremD. ^-*^ tegtnme
Gres: lib. iv.Moral. ait illam ca ratione oranu alia fcripta ante M''„s,"-,
irequodeildera verb:s,quibusres taaaenarraturiecretareconditil- ^,3 myfteria
firaacompleclitur. Et B. Aug. hb. i8.de Ciuit. Dei,ineandefcn-coiuintt.
tentiam , inquit , prxter infinitas diuinse fcripturiE virtutes,eam effe
fupraemam, quod fub vejamento fenfusliteralisalios comprehendit
ad folatium i5t xdificationem animarum (quod in fequcntibus expli
cabitar ) vfquc adeo , vt fi Horaerus, Titus Liums , vel alius quiuis
de grege inndeliura fcriptorum , memorabilealiquod facinus,que-
admodumDauidisinoccidendo Goham, autludith in truncando
01opherne'h'tcrismandare vellct,faclum quidcmipfumnitidis Ck
politis verbisincoclum fcrrc &cxtollerepolIet, animumque huius
matronac virilera, clegantidi^ftioncexornare, fedipfa hiUonaom
ni alia praeftantia exccpta nuda »Sc mortua narrationc vacaret . Ve-
rumpoftquamaudoritatcfpiricusfancliconfirmata funt eiufmodi
exempla infcripturafanctanon indormiendum eR jpfislitcris fed
eruendamultafacra, & arcana, myfticiqueconceptus, quibus , vt
plurimumrcfertaeft. Proindequieo modoaifueuent inea verfa-
ri, vtpracmifsimus, copiofa fupellcclile ad omnepropofiiu inflruc-
tus erit exccrpcndo fententias , teftimonia <Sc exempla quibus refc-
rcndis & explieandistempusipfum deficiat. Neque enim fimplici-
ter rccenfere quaclibet magni eft mometi cum hoc vnufquifquc pr^f
tare pofsit ope libcliorum in quos exepla & aud^oritates diuin^ fcrip
turaeofcitanterreferuntur, quamobrem vtilifsimum erit nunquam
fatis laudatam rcgulam proponere , ne videlicet quifqua in r. bus fi
dei,morumaut vitacChriftianaf profuocerebro cxpHcarc fcnptu-
rasaudeataduerfusinterpretafionem a S. matreEcclefia probatam>
cuiusfoliusofficiumeftiudicarede vero fcnfu,&declarationcfcrip
turarum. SiquisreguJasaliasatqueprapcepta viderc'cupit quibus
1;
m
ftfui^
^J^etoricA ChriUiam
»»■
140
inClrui oporteat eum qui minimo cura faftidio, ac non cum maximo
laborc in ipfis vcrfari diutius dccrcuerit legat Chryfoft. & Greg.
Trobatisfcriptdribusquantum au^oritatis defc^
rendumfit, Cap, X,
POftquam fupcrius quz facrofan£lac Ecclefix au£loritati confo
naerantabfoluimus , veniendum eftad ipfiusfacrac fcripturap
tradationem : cum cx ea tanquam e perenni fonte, hauricnda
fint omnia fccundum expofitioncm ab ipfis legitimis Ecclefi^ doclo
r ibus datam . Et licet argumentum fumptum ex auwtoritate, in ali js
fcientij3adhibitum,infirmii fit, intheologicis tamen difputationi-
bus , ex illa efticax trahitur argumentum . At quar in difceptatione
veniunt , & ad theologi munus fpcwlant , funt duo rerum gcnera, vt
inquit Aug. lib. i.contralulianum . Quaedam funta quibus non
licct abfquc piaculo diflentiri , vt quod pueri contrahant originalc .
Nara iuxia Pau. ficut in Adam omnes moriuntur; ita in Chrifto om
nes viuificabuntur &c. Alix funt res in quibus intcr fc ahquado do
<ftifsirai regulae catholicae defenfores , falua fidei compage , non con-
fonant, & alius aUo de vna re melius aliquid dicit & verius . Dc hoc
fecundo rerum genere quz in difputatione cadunt, verifsinrum cft
quod QuintSl. hb. 10. cap. i . fcribit . Neque ftatim lcgenti perfua-
fum fit , omnia quac magni au£tores dixerunt , vtique efTc perfccla ;
nam & labuntur ahquando , & oncri ccdunt , & indulgent ingcnio
rum fuorum voluptati , ncc femper intcndunt animum , & nonnun
quam fatigantur , cum Ciceroni dormitari interim Dcmoftcncs, Ho
ratio ctiam Homerus ipfe videatur . Sunt etiam ahqui , qui facram
fcripturam interpretanturfecundumrabinorumfomnia, & nonad
mcntcm fanilorum dodorum qui ab initio nafcentis Ecclefiae , in e
ius expofitione tantoperc dcfudarunt . Quod aperte eft contra con
Trid. feftl 4. vbi praecipitur , vt nullus ahter interpretetur fcriptura
facram , quam ad normam fan£lorum qui in ea fane <5c re£te expo-
ncnda, tantum operac & \kx irapenderunt fiquidem ad facros audo
rcs eft cxponendus gerraanus fenfus fcripturaf, taquam fi ad lydiura
lapidera examinetur verus intelle»ftus illius . Et certe quadrat conci-
lio,vfus iamdiuabineunteEcclefia,moribus tSc doilirinalonge re-
ceptus.Ita Hicronyraus vir propter fidci meritum, doteraque virtu-
tura,non folura latinisatque Gr.Tcis^fcd & Hcbrxis etiam literis in-
ftitutus , ad Algafiam; Aug. ciim alijslocis,tura contra Fauftum Ma
nicheura,OrigenesfupcrNum.c. ^i.Homil. 26. Athan.lib. i.dein-
carnatione, Ambro.de interpellationcDauidlib.i.c. 5". Omncshiau
£lores hoc nomine appellant interpretationes Rabinorum, quod
funt
R
Pars tertia.
141
[funtdeliramcma & Annilesfabulaf.Maximc B. Aug.de vtilitatc crc
dcndi ad Honoratum contra Manicheos c. 6. vbi vehementer dolet,
2uod aliqui lanta mfania tencantur , vt rcli£l:is & pofthabitis fanase
cclcfix do<^oribus,perant fcnfum fcnptur^ ab infcftu ipfius Ecclc
fiac hoftibus , & corum difcipuh fiant,qui fe ipfos totos exhibuerut,
vt negotium &inteftinum beJIum faceflercntEccIefiar. Cuiusetia
fentcntiaefubfcribitluftmusmartynnDialogo aducrfus Tripho-
nem. Origc. fupcr Lcuit. ait;Iudaei & ludaizantcsfaciunt, vtpro
phetar,nihilminusfint quam prophetiar. Clemcns Alexandrinus
hb. 6.ftromathon,ait:QjJod depofitum reli^um aDomino Apofto
lis, eft vcra intcrpretatio fcriptura: : <3c ita dicit, quod ab illis, & non
arabiniscftnobispctcnda. Idcm docec Ir^nacus . Omniadecreta
fan^orum & conciliorum , apcrtc clamant, vc fcquamur fcnfum ,
quem aftruunt ipfi dum fcripturam explicant : Nam ipfos dedjt no-
bis Deus paftorcs & doilores . Lege Conc.Hifpalcn. 2.c 1 3. & fex
tam fynodum conftantinopolitanam a£li. 4. 10. & 1 8. legc etiam fc
cundam fynodum Nicenam acli. 6 Q^% omnia concilia detcftantur
dodoresHebrxoSjquodinnouaro femper recrudefcunt infaniam.
EtquantacfintauaoritatisdoaoresEcclefiar, legelrenaeumjDoao-
nbus.inquit.EccIefiaffideshabendacft, quifucccfsioncm ab Apo-
ftolishabent, & cum epifcopatus fuccefsione charifmata veritafs
[acccperunt . Reliquos vero fufpe«f^os eflc habendo$,& malar fenic-
ciae.legccundemlrenarum &alibiplurc5. Quiergopofthabitisdo
^loribusEcclcfiaffaetidasaquasrabinorum fitit,donum fpiritusfan
£tipcdibustcrit.&concuIcat, viaenimueritatis<5c vitac dixit, Qni
yosaudit,meaudit,<Scqui vosfpernitme fpernit,qui autemme fper
nit.fpernitcumquimcmifit. Legein hocpropofitum Paulum ad
Ephef Nec erit ratio adeo vrgens.quae ita valenter nos pracmat tan-
to cxcmplorumagmine, quodaliqui obijciunt . AIius quidem vt
fcptuaginta.alius vero vtHicronymus legit: Scquafiex duabusle-
,aionibus vnam vulgatam conficiunt . Euangeliftat enim , <Sc Apo-
ftoli dum citanctcftimonia,vcrfioncm feptuaginta fequumunquod
quidem noftra vulgata ( quac cft Hieronymi) non rccufat,dum crgo
au<Slores,hoc uelillomodocitant, vnufquifcjucin fuo fenfu abun-
det. Exquodeprchenditur,quamperperam au<5torcs aliqui vitio
dantuuIgatacHieronymi , &:conciIiis quod in au^Storitatiljus non
conucniunt . Ad ca vcro quar hinc indc adducerc pofTet aiquis ex
concilijs (Scpontificibus,vtprobcthanc noftram non crTc vulgata ,
facilis eft refponfio . Nam aliquando fccundum feptuaginta,aliqua
do vcro fecundum Hieronymum cfle locutos Pontificcs, & rctul.'{Te
conciIiafcripturam,conftat;necmagnircfert vcrba non transferre,
filegitimefcnfus fcriptursrcferantur. Hoc enim non folum do.
T
<.'k.Jts.
I4i
T^hetoricx, Chr ifiianA
Srn^usl^tcra
iis uel A\ylh
cus.
«it )rcs, dcpaltoresin conciljjs,fcd 5c Euargehflxdiuiria g< Jlanarra
tcsjfolent fcruare. Non crnm uerbum vcrbo fcmper rcddunt, fed
fenfain obfcruant. Sup^rlbtiofa vero illa (Sc rigida verborum tru-
tinatio.quam AiilUrchi quidam armulantur, nihilmemouet. Sunt
nanque minurula 6c ncniap, nec tanri apud iUum habercntur,qui no
eflct male affedus in noliram vulgatam . Non negotranfationes
ahasvtiles clle, fimodonoltra vulgata vtauthcntica omnibusprac-
feratur, (3c vtdocetD. Aug. legentcs, neghgcntesnon fint. Mul-
tumenim uiuatplurium codicum iiifpedioj nam prope fcmpercx
vanjshisiiitcrprttationibus, & tranflationibus, rnagnum aliquod
infinuatur fcicntcr 'cgent.bus, quiahcet verba uanentur, fcnfusdi
umi fpintusfemper libi coniiatidem . Sed quoniani Hebracorum
onginaha incorrupta non permanent pofb Hieron ymi ^taiem no eft
EcclefiamcdJcata hbrosafynagoga,fed his,quosapatribus accepic,
ufaelt. Aduertetamen modum feruandum apud D. Aug. Qjian-
do codices uariant quo confilio fit utendum . lis itaque fic acceptis
conc udimus, pronuncomnia lam ab ipfafacrafcriptura , quam ab
ipfisEcclefiac dot^onbus accipienda. Quod cum fatis commodc
fierinequeat.nifipnusartis.rationis, & ordinisquibus ipfi cathohci
expofitoresin facrorum uoluminumexpofitione ufi funt,integram
notitiampra^mictamus. Ideobreuicerhiceius comple^emur ratio-
nem.
B
De duplici fenftidiHHiafcripturd . Cap, X I.
QVomcridiana luce, clarius hanc cognofcamusmatcriam in
cuiUsdilTolutionc nobis aditus paratur.ad intelhgendum
de facrae fcripturae fenfu . Inpnmis nctandum auao-
rem lacrar fcriptura? elTe Deum , qui cum habeat poteftatcmim-
poncndi fignificationem non folum uocibus, ficut hominespof-
funt,ucrumetiampoteftipfisrcbusper uoces fignificatis , aliarum
rerum imponerc fignifi caiionem,quod hommum nullus efficere va-
leat fccit ut in facra fcriptura,tam uoces quam ttiam res,per ipfas uo
ccs fignjficatoc fignificarent In alijs autcm fcicntijs cx uoobus tantu
habetur fignificatio . IKa ergo prima fignificatio facrae fcriptur^ qua
uoccs fignificant rcs pcrtinet ad primum fcnfum , qui djcjiur htera.
hsfiuehiftoricus. Illa ucro fignificatio quares fignificatx per uo-
ces, aharum(unt rerum fignificatiuc dicJtur fenfus fpiritualjs fiue
myfticus. Vnde , duo funt djuinae fcriptura? fenfus Literahs fiuc
hifloncus,& Myfticusjhterahs fiue hiftoncus eft,qijcm rei gcftc nar
ratio , ac uerborum feries fub communi,(^ ufitata uocum , fiuerro-
D
E
pria
Tarstertia.
Hi
H
pria fiue mctaphorica fig^nificationein extenon litcrsc corticereprc
lentat . Duo tamen extreraa vitiaftigere oportet . Nam aliqui ad?6
amplc<^untur fenfus rayfl:icos,atquc illis funt addi(5li, vt,qui fenfum
hiftoricum, ac litcralcm velit traftnre a Chriftiana religionc ad lu
daifmum illis dcfcciffe videatur . E contra, ali; ita fenfui literali &
hiftorico funt addi<^i»vt myfticum fenfum contemnere, & pro nihj
lo duccre credas . Huius infuper hiftorici fenfus eft duplex varie
tas,uel modus proprius & Metaphoricus.-Proprius eft, quem uerba,
acnominaiuxtaprtmam nudamque vocis figuificationera prae fc
fcrunt, vtcumpervulpem, &lupum,animaha , quae priraum fuis
vocibus fignificantur intelligimus , Metaphoricus vcro, quem vo-
ccs tranfumptac > «Sc ad nouam fignificationem translatac fignificant
vel qucm figurata locutio circumfcribit; vt cum in communi locu-
tionc voracem aliquem lupinominc, & aftucum quendara viilpis
vocabulodefignamus: vel cum in diuinis liticris Chriftus dicitur
agnus,leo,petra,vitM,vermis, 5cidgenus plurarquae omnia Chri-
fto non proprie,fed per fimilitudincm quandam aicnbuntur . Alter
vcro fenfus myfticus,& fpiritualis eft longc fecretiorac fubhmior ,
quinon omnibusperuiuseft, fedinintima vcrborum mcdulJa rc
conditus latetrnon per verba fed per res ipfas fignificatns, vt cum per
ferpentemaencum,in lignofufpenfum, Chriftus in cruce fublatus
defignatur. Vtriufquefenfusdifcrimen docuitnos Paulus, Inqui
ens,Iudaeosquotidielegere,»&audire lc(flioncm veteris tcftaracnti
iuxtaliteram : fed cfle^pofitura velaracn fupcr corcorum,vt non in
telligantfpiritualemintclligentiam,qu;cuiuificat: & ad Romanos
fcnbens,oftendit legem de circuncifione , duplicem fenfum habere i
alterura iuxta literara , circuncifionem folius carnis fignificantera ,
cuius laus eft apud homines : alterum iuxta fpiritura prarcipientem
circuncifionem cordis,magnopere a Deolaudatam ..
De duobus facnrm expofttionumgmribus. Cap. Xlt.
^ D horumigiturfenfuum explicationera , duo inucnta funt
/\ expofitionum genera,Hiftoricum fcilicet,ac rayfticum. Por
iiLjL ro hiftorica expofitio eft,que fenfum hiftoricum,fiue litera-
lcmelucidat. Quoquidem faspifsimc vfuseft dominus nofter le-
fus Chriftus in enarrandis fanclis fcripturis : ex quibus cxempli gra-
tia acciperepofTumusexpofitionem eiusin legera Moyfi de dan-
dolibeilo rcpudij; quae in Deuteronomio fcribitur his uerbis: Si ac
ccperit horao vxorcm, <Sc habucrit cam, 3c non inuenerit gratiam in
oculis eius,propter aliquam farditatem , fcribet libellum repudi) , <Sc
dabitin manueius: <Sw dimittet eam dedomo fua . Quam legeni
I T 2 cuin
►
144 ^^etoricA ChriHiam
|ciiiii perperam intelligerent Pharifaei^exiftimantes Moyfen mandaf K
rcmaritiSjVt quacunquede caufa vxoresinfenfasdimitterent, & al-
teram deducerent; Chriftuscam iuxta veram Mofaycac literaefen-
tentiam hunc in modum declarauii, inquicns ; Moyfcs propter du-
ritiam cordis veftri permifit vob is, dimittere vxores vcAras : ab jni
tio autem non fuit fic . Dico autem vobjs.quia quicunquc dimife-
rit vxoremfuam.nifiobfornicationem, &alteramduxerit mafcha-
tur ; & qui dimiffam duxcrit , maechatur: quafi dicerc voluiflct fer-
uator noiter . Vos ludaci genus honunum cftis>beib)s immilius , 6c
cfFcratius, finc timorc Dei,fine dileftione,ac mifericordia : Ideo
vobis Moy fcs permifit quidem , fed non prarcepil repudiarc vxores
odio habitas,non tanquam aliquod licitum,fcd tanquam remedium
ad euitaiioncm maioris mali paratum j ne odio , ac dcfpcrationc in-
feparabilis coniugij addufti,ad csedem coiugis vcrtcremini.Scmper
cnim malum fuit,ob quamcumque caufam rcpudiarc vxorcro,& al-
teram accjpere,immo contra ipfam naiuram mairimonij ab initio gc
neris humani conditamrcuiuslex eft. Proptcr hanc rclinqucthomo
patrem,& matrem fuam,& adhxrtbit vxori fuac:& crunt duo in car
neuna. Haccigiturprimaeft,&adprjnium diuinaf fcripturae fcn
fum pertinens biftorica cxpofiiio .
Altcrum cxpofitionis genus , quod my fticum , hoc eft arcanum , M
feclufum,&fpiritualediciiur, &adclucidationcni myfticorumfcn
fuum,quiin fan£lafcripturac!auduntur,ncceflarium cft, trcsparti-
cularcs cxplanationis fpccics,fiue partes pra£teriti,praffcntis', ac futu
ritemponsdiffcrentiam diftindas. Allegoricapra^teritarum in ve
teri legc vmbrarum,acfigurarum pr<cnotiones,& praffagia manifc
ftat . Tropologi;i,quae in fcriptuns fandis gefta , diclaque funt , ad
prxfentis virap moralem inftitutioncm conucrtit. Anagogia ad futu
rx beatitudinis,& coclcftisglonac fublimiora myftcria animumfu-
ftollit. Tot igitur luxta tnplicem temporum partitionc funtfpccics
myfticaf explanationis: cuius primam inucntionera Porphyrius, K
Chriftiani nominis hoftis,exiftimauit ab Ongcnc Adamantio profc
Aam.Dc quo vt Eufebius refcrt,ipfe in tcrtio aduerfus Chnftianos
volumine,fcripfithapc vcrba. Adhacrent Chriftiani fcrmonibus iu-
daicarum fcripturarum; &ca,quaf Moyfesagrefti & fimplici fermo
ne confcripfit,diuinitus fancita,& figuris, ;enigmatibufqucobteita
efFe ccnfirmant,aiq; , vt ingcntjbusrcplctamyftenjs,exponunt. Cu
iu s cxpofitionis genus initium habuit a viro,qucm cgo , cum effcm
valde pucr, vidi,arca totius eruditionis tcnente.Origcnes hic cft,cu-
iusingcnsgloria intcrcorummagiftroshabetur. Philo autem lu-
d^us in libro,cui titulum fccit dc vita thcoritica, rcfert hoc gcnus fpi O
ritualisinterpretationislogc antca vfitatifsimufuiffe apud tflcos,
viros
Farstertta. 145
uiros apud hebrxos rcligione «& fanftitate praccipucs : qui ab exo-
r ente diluculo ufque in uefperum confueufrilnt dies integrosim-
penderekclionidiuinarum fcripturarumj quas etiam fuinmoftu-
dio ad fpirituales, & allegoricos lcnfus,traducere conabaniur. At nos
Chnftiani muho re<5lius ac ucrius credimusChnnum Iefum,in quo
funtomnesthefauri fapientiae & fcientiacDei, primum au<S^orem
fuiffe huius reconditae expofitionis,primumque omnium oftcndif-
fe nobis tam per fe ipfum, quam pcr difcipulos fuos unamqHanque
Myfticae elucidationis fpecjem .
Allegoncam expianationem edocuit , cum Irquens ad ludxosde
loanne BaptiftadixitHeliasquidem venturuseu, & reftituet om-
nia; Dicoautem vobis, quiaHehas iamvenit, <Sc non cognoucriit
eum : fed feccruntin cum qnxcunque voluerunt: fignificans his
verbis , Hehae vitam in veteri teftamcnto fuifle typum , <Sc vmbram
vitae loannis, quiabexordionoui teftamenti vcniiinfpintu & vir-
lut^ Hehac . Paulus quoque in epiftola ad Galatas explicans allego-
rice hiftoriam duorum fihorum Abraha? , ait: fcriptum eft quonia
Abraham duos fiUos habuit , vnum de ancilla, 6c ahum de hbera: fed
quidcanciila, fccundum carnemnatuseftj quiautemdehbera, per
repromifsioncm ,quacfuntper allegoriam dida. Hacc enim funt
duo teftamenta &c,Si ahas quamplurimas viderc cupis yi^^ hbium
allegoriarura pcr totum .
Tropologia cxpofitione vfuseftredemptornofter,cum hiftoria
poenitentiaeNiniuitarum, &aduentusrteinac Auftriad Salamonc
ad e xprobandos perditifsimos mores, & obftinatifsimam incrcduh-
taicm lud^orum.dcflexit, inquiens 5 Viri Niniuitse furgcnt in ludi
cio cum generationc hac , & condemnabunt cam , quia in prar dica-
tione lone egerunt pocnitcntiam , & eccc plufquam lonas cft hic :
R Regina Auftri furget in iuditio cum generationc hac , & condemna
bit cam , quia vcnii a finibus terr^ audire fapientiam Salomonis , &
ccceplufquam Salomoncfthic.EtPaulusinepiftolapnma ad Cor.
hiftoriam Hcbrarorum , qui in deferto pericrunt , ad mcres accomo
dans , ait , patres noftri , omnes mare tranficrunt , fed non in pluri
bus eorumbcneplacitumeft Deo, bac auicm infigura faOa furt
noftri , vtnon fimusconcupifceniesmalorum, ficutScilh concupi-
crunt. Nequeidolatr^efficiamini, ficutquidam exilhs, queinad-
modum fcnptum cftifeditpopulusmanducare &bibcre, ^ furre-
xcruntluderc. Nequeforniccmur, ficut quidamcx his fornicaii
funt , & cecidcrunt vna Aic viginti milha . Neque tentemus Chrif
lum , ficut quidam corum tentauerunt , & pericrurt ab extermina'
lore. Haccautcmomniain figura contingebant iHjs: fcripta funt
autemadcorrcptionemnoftra.in quosfines fa^culorum deuenerut .
Anagogica-
ri«i
145
^BjoetoricA ChrtHianA
Hiftoricalx
pofitte.
Moralis ex-
pofitio,
Allegorica
Anagogica,
HiHoric^.
Tropologi-
C8.
AnagogicaexpofitioncvfiiseftPaulusincpift. ad Hebrxos,cu
terrani illam Palcftinomm , patribus rcpromiftam , adaptat ad polli-
citationemfuturaegloriac, inquicnSjtcrram illam tantopcre apatri
archis defidcratam, <Sctot pcrcgrinationibus exquifitam, noncftc
praefentcm vifibilem , tcrrenam illam rcgionem Cananatorum , fcd
futuram, inuifibilem, atquccoclcftempatriam mchora habcntem
fundamenta,cuius Dcuseftartifex, 6c ciuitatcm Dci ;viucntis, Hie-
rufalemcoeleftcm, multisangelorum miUibusfrcquentcm . Totigi
tur funt facrarum expoliiionum fpccies ♦
Quomodo in ym eademq>*s fententia plerunjne cm^
jenfHsvaleantrcperiri. Cap. XI II.
SCicndum cft autem , non folam omnia , quae in facris h'tcris rc-
periuntur, vclpcr vnam, vciper alteram harum expofitionu
apertc explicari pofte j fed cnam quam faepifsimc contingere,
vtidem locus, ac vcrbadiuinaefcripturcomnesiftas cxpofitionesfi-
mul recipiant : cuius rciaptifsinnimaffert exemplum D. Euchcrius,
in Iibro fpiritualium formularum , illuftrans quadruplici cxpofitio
nc Aquarum nomen, quod in fcripturis facris eft frcquentifsimum,
his verbisjQjiatuor funtdiuinarum cxpolitionum genera, Hiftori-
cum , Tropologicum , Ailegoricum , & Anagogicum •
Hiftorica expofitio eft , qu^ veritatcm nobis fa£torum , ac fidcm rc-
lationis inculcat . Tropologica , fiuc morilis expofitio eft , quar ad
uit^ emendationem m yfticos intelle£lus rcfert . Allcgorica expofi
tio cft, quaegcftorum narrationem futurorum umbram pr^tulifte ,
dcmonftrat. Anagogicacxpofitioeft, qu^ ad facratioracoelcftium
figurarum fccreta prod«cit j h^c uero ipfa fubie£lis planius manifef
tanturcxcmplis. Aqua, fecundumhiftoriamjcle-racntaremaquam
fignificat,qu^tcrramalluit, & interluit, ficut in prmcipio Genc-
feos : congregentur aqu^ qu^ fub coelo funt in locum unum , & ap-
parcatarida. TropoIogice,aquatribuIatione9 fignificat. Pfalm.
Tranfiuimus per ignem , <Sc aquam , <Sc eduxifti nos in refrigerium.
Et in Ifaia , cum tranfieris pcr aquas , tccum ero : Ck flumina non o-
perfcntte. Item fapientia fignificat, diccnte Salomonc: Aqua pro-
funda , vcrba cx orc viri , & torrcns redundans fons fapientie . Item
harrefcs , eodcm Salamone fcribente , Aqua? furtiuac dulciores funt .
Itcmprofpcritatesmundiapudloanncm, dicencem, omnis ouibi-
beritexhacaqua, fitietiterum. Allegorice, Aqua baptifmum fi
gnificat,dequoin Ezechielis voluminclegitur.Effundam fuper vos
aquam mundam , Sc mundabimini ab omnibus inquinamenris vef-
tris. Item in Apocalypfipopulos; Aqu3emult.T,popnli multi . Et
in Ifaia
Pars fecurjda.
B
in Kata , Beat» qui feminacisfuper oranrs aquas, Itcm gmiain fpi-
ritusfancli apud I.)annem, hquiifitit, veniat, <3cbibat: (k flaent
de veiitre cius flumina aqux vmar . Anagogice , Aqua exponicur
dexternabeatitudine,ficutin leremiajMe derchnqucrunt fonte
aqua? viu^,dcin Apocalypil Deducet eosad virxfontes aquarum.
Item deangciisjnpralm »caniairj Aqusequzfupcr coelosfui tjau
dent nomen dummi . Harc Eucherius. Sed mimme pr^tcnMcten-
dumarbicror, quod Aug. mhb de vti'itate credendiad Honoiatu
c 3.l\aecgcneraexpi)iuionum,longealiter, quam nos, Sc Eucberi-
us diibnxiinus, partiri videtur, hunc m modura loquens : Quatuot
modi a quibufdam fcripturarumtrailatoribus traduntur legisexpo
incnda^, fecundum hiitonam , fecundum allegoriam, fecundumana
iogiam , fccundum arciologiam , Seeundum hii^onam ergo traditur
cura docetur,quidfcriptam, aut quid geflum /it, quidnon geftum
fedtantummodofcriptum, quafi geflum ilt. Secundnm xtiologi-
am , cum olienditur , quid qua dc caufa, vel factum , vel didum lit.
Secundum analogiam , cumdemonttratur, non fibi aducrfari duo
tellamenta , vetus , fcilicet , ac iiouum . Secundum allegoriam cu
docetur non ad hterara efTe accipienda quxdam , quae fcnpta funt ,
fed figurate intelligenda . His omnibus modis dorainus noi^ier Icfus
Chriltus , & apoitoli vfi funt . Nam de hiftoria fumptum eft , cum
obiCclum eflet , quod die Sabbathi difcipuli eius fpicas euulfiflent ,
Non legiftis , inquit , quod fecit Dauid , 3c qui cum eo erant ? quo-
modointrauitindomumDei, *3cpanes propofitionis manducauir,
quos non licebat ci manducare , neque eis qui erant cum eo , nifi fo-
hs facerdotibus ? Ad actiologiam vero illudpertinef , quod cu Chrif
tosprohibuifletvxorem abijci,nifi fornicationis caufa, relati}niq;
efl^etab interrogantibus, Moyfen, hbellod-to repudij pernnfifl^
licentiam ; Hoc , iDouit , Moy fts fecit , proprcr duriti»m cordis vef-
tri. Hic enimcaufiarcdditaeft, curiiludaMoyfepro temporebc-
nepermiflumfit, vtquod Chnftus pr^cipifbat, aiia iam ttmpora
demonibarc viderctur . Ad aiialogiam pfrtinei , quod , cum Mat
thaEUsnarrairctcxdcminfantiumab Htrrode perpctraiam , protinus
addiditfadi huius cum di£lis vetcns tellaraenti conigruentiam , in-
quiens j tuncadiraplctum eli, quod didum cftper leremia prophe
tam , diccntem , vox in rama audita ell , ploratus , sk vlulatus mul
tus, RachelploransfiiiQsfuosj ^cnolaitconfoian, quia non funt.
Ad allegoriam attinet, quod Pauius dicit ad Galat.fcnpfu eft.quod
Abraham duos filios habuit, vnum de ancilla , alium de hbcra j qux
funtpcrallegoriamdi*Sla. Ha^c Auguftinus.Vndc verfus.
Ltterageiia docet , quid credas aUegoria >
Moralis qmd agas,ejuidfper€s anagogia •
_ Hierony-
Seii(Us pro-
|irius & Me
t*pbnricus.
148
^hetortCA ChrtHtariA
' — ' — I L
Hieronymus vcro ali<juanto diucrfius dilhnguerc vidctur haec
expofitionum gcnera.dicens ficin i 2. qu.rftionc ad Hedibiam fcri-
bcns : Triplcx in cordc noftro defcripti 0 & rcgula fcripturarum cft.
Pnma, vt inteiligamus cas iuxta hiftoriam , fecunda luvta tropologi
•m , tcrtia iuxta intclligcntiam fpiritalem . In hiltoria , corum qu3C
fcriptafuntordoferuatur. In tropologia, dcliteraad maiora con.
furgimus . 6c quicquid in priori populo carnalitcr fa^um cft , iuxta
moralcm interpretamur locum : & ad animac noftra: cmolumcnta
conucrtimus . In fpiritali thcoria , ad fupcriora tranfimus , tcrrena
<limittimus,dcfuturorumbcatitudinc, & coelcftibus difputamus:
vt przfcntis vit;c mcditatio vmbra futurx beatitudinis fit. Ha«ftcnus
Hicronimus . Sed vt omnis,quac inter ho$ patrcs vidctur clTc dtuer-
fitas , ad concordiam rcuocctur; nofcerc oportet,co$ dc numero qua
tuor cxpofitionuiTi,nihil intcr fc difsiderc : fcd in folo particndi mo
do differrc : cam cnim cxpofitionum partiiionem , quam tucherius
in quatuor mcmbra diftribuit, Hieronymus adtria, Auguftinus
ver6(quemnosfecutifumus) adduo membra rcduxit,co modo,
quo in fubicda figura apparcf ,
\ Propriam
Euchcrijpar C^if^"'?' ^Cognitionc -^xMctapho
tmoqua<5ri- |Allcgorica p,,^i„,j,a ^^'^'"' '""•
mcmbris. ^ [rop..log.ca*^ ^ "" 1 Spem
Anagogica '"Charitatcm
Hiero.part,tioS"^'^°"«-. . ^^. .
trimcmbris. ipopologica. V^IIcgorica.
C opirituahs,q duplex cfl:,uidelicct. 7 Anagogica.
^Prima,figuras prateritoru
adpfentiaacc6modat,q fibi
rHiflorfca. nomcn alicgoricc retinuit.
Aug.partitio J Allcgorica,qu3einlib. Seciida,admores,&aiacaffc
bimcmbris. de ucra relig. c.70. 3.af \ clionespertinet quac dicitur
fignatur quarum. f tropol ogica .
■ Tertia, ad incomutabilem
afternitatem cxtollit , quac
'"dicitur Ai.agogica.
Harc dc duobus facrarum expofitionum generibus , tam cx B bli
othccafandta, quam cxalijsau^onbus, di£la fufficiant, vt in fuis
iocisfignatarcmancnt*Ipfcctiam F. Sixtus vo'en$perfuadere,quo$
diuinx fcripturap cxpofitorcs prsc cacteris cligere ac pararc fibi dtbc
ant lludiofi facrarum litcrarum , ficcomplexiisell.
Hi^oriam Hebrais , eJr Gracisfontibis hauftam
Hironymo difces dnce .
^UegoriaSy
H
Parstertia.
14^
K
Megorias > sAnagogcni^ reclnient
Origenes , ^mbroftus .
Exponent fenfus formandis moribus aptos
Chryjoftomus » Gregorius .
In dubijs altaque locis caligine merfts ,
Sfurelius lucemferet .
^t breuis , &facilis non eftfpernenda tyroni
Lyrenfts expofitio .
Si Jehacrcvoluerisplura vide Vigueriuinfti. Thcolog. dcdo-
ftrinis & dogmat . Et Geor . Eder . lib . i . Parti .Thcolo .Tab . 43 .
'hlotabilem admonitionem compreheniens. Cap. XlltU
PRxterexempla & pronuntiatapoflunt cx au^loribus deligi fi
militudines , & collationes. ( vt didum eft )ad perfuadendu, &
docendum maiori cum perfpicuitate , & facihtatc : qua metho
doChriftus magifter & feruator nofter ufus eft.Idquc duplici modo
fieripoteft, I. Vteaquserecle applicataerant, aduertendo cuima-
terix congruant, verbotenustantum defcribamus. Huiufmodi funt
comparationcs, &fimilitudines, cjuales exdiuerfisauftoribuscx-
tant in diwlionario Berchorij , Balilio Magno, S. loanne Chryfofto
mojSumaprxdicantium, &Librocuititulus Simihtudincs fele^lse
lahjfqueid genuspIurimis.Alteromodo,cumlegendo viresherbaru,
aut naturas animalium,autrationemadminiftrand«Rcip. domuf-
qucrpropter fimilem 'incxiftcntem qualitatcm,alio'transferimus,
ad perfuadcndum vtidcm cfficiatur, vel aducrfum euitetur.
hxcmpli loco fit. Subliracs arbores, vcntis huc illuc impclluntur,
5c fiquidem non cgcrint altas radices cxturbantur: fic tempeftate
'infortunij,hominesagitantur, (ScfileuiterDco vniti fint, deijciuur
tur . Aliud cxemplum, vt in naui gubernaculum amico,nauis igna-
Lo non committitur ; ita Rcip. & populi adminiftratio.amicitiac, aut
cognationis caufaneminipermittendacft, fedaptitudinis.Immoab
eadem re poftunt ducifimilitudinesadres diuerfas, vtfixquipare-
inus lunar varietatcm,inconftanti2c vitac humanae, aut leuitati amen-
tium . Huius rci facultas in eo uerfatur , vt qui operam dat legendis
libris,animum habeat pracfcntcmrita enim magnum cumulabit acer
uum . Nullus enim liber tam malus eft, quin fuppeditet multas com
parationes . ad vtilem aliqucm fincm fpedtantes . Comparatur id fa-
ciliuspaucislsbrisdiligcntcr verfatis,quammultis, qui onerant ma
gis,quamhonorant. Eodcmmodo,facilius quis euadet do^lus, &
memoriaf prodeft,nediftrahatur. Noneft mihianimusdamnarehis
multitudinem librorum,liber enim librum,vtanfa anfam trahit.Plu
V
rcs
150
TihetoriCiZ Chrijliam
Nota
Pronuciatio
Dislaus.
tes etiam trajisLitiones plus adiuuant intelligentiam , quamimpe
diunt,{imodolcgcntesnegligcntes nonfint. Nam nonullasobfcu-
riores fentcntias,plurium codicum faepe manifeftauit infpe£lio. Nec
tamen inficias ibo . Qjiod multi libri omnes ad lectionem fui inui- !
tant.quod fierineqait nifi velutcanes c nilo currentes lambitant .
Vita enim brcuis . Hmc natum eft adagium apud noftratcs, qtio pe
tunt a Deo ne fibi negotium fit cum homine>qui vno femper uerfa-
turlibro .
B^gulamcompYAhenditaiprdiii^Aomnia accommodatam* Cap. XF.
MVltum augebit attentionem, &diligcntiamnoftram fino-
bis certo perfuafum habeamus quod eo in pofterum nobis
peropuseritquodlegimus, etiam fi id nunquam futurum
fit . Si enim ita in animum induxerimus,nihil tcmere prxtermittc-
mus quodnobisaliquandoinueftigandum cxiflimemus cum peri»
culo non inueniendi . Stylum etiam apprime exercebit fi co propo-
fito nollrasmeditationesliterismandemusquaficuulgaturi,5c fic re
ipfa comprobabitur quam iucundi fint afti laborcs,omnibus iam ad
quamcunque materiam pr^paraiis, & contra quam grauc , & molc-
fium remmifci quidcm fe legtffe quidpiam rci de qua agitur congru
um,cuius locum & raodum obliuioni tradideris , & quod ait Poeta.
Numeros nemini fi verba tenerem . Acuet prxterca, noftram indu-
ftriam annuus progrefi^s qucm hinc fentimus. Quoniamfiquis
praedi(5la fcruauerit nihil tranfiliet quin femel atque itcrum repetat,
atque ita fporite infidebit in memoria .
De Tronunciatione . Cap, XVI.
VEritum cft ad partem operis deftinati longc grauifsimam Pro-
nunciationem,videlicct,Eaeft vocis,vultus,geftus, &:curpo
ris moderatio cum venuftate. Habet autem miram quandam
in orationibus vim,acpoteftatem,namtanti res ipfa fitab auditori-
bus , quanta cum dignitate ab oratore profertur . Obferuando , vt
res triftes mxfte,laetas hilariter, formidabiles tremebunde dicamus,
nam ita vt quifque audit mouetur: & pro afieueratione dicentis pro
bationesipfie accipiuntur.Cum autem adloquendum neceffanafit
vox,opus eft vt fauces per quas illa profcFtur fint integr3e,id cft,mol-
les.aclaencs. iHftrumenta eiusfunt,proui recenfcntQuin«flil.& Te-
telmanus,lingua,palatum, dentcsprimores laterumve, & pulmonu
vis . Duo autem potifsiraum,in ea requiruntur, vt fit.
\ Clara,&
/ Dulcis .
Vtrun.
M
Parsfecunda.
Mi
Vtrunque a natura proficifcitur , vcrum eius bona, ftudio,arte,ni
'torc, 5c cura iuuantur,ne praecipitetur, & properet , vti impetus cu
iusque animifert , fed vtait Seneca.quemadmodum currere non de
bet , ita neque ftillare,ne videamuripfi nos audire, 6c circumfjpice
re noftrumfermonem,namtarditateillaextenduniuraures, a(Te«^us
C^'omneslanguefcunt,&auditores ipii dum fupini fecurique moue
mus,noftraofcitatione foluuntur . Quis medicus aegrotos in tran-
fitu curat i nec vUam quidem voluptatem habet talis verborum rue
tium ftrepitusrquemadmodum prochue currentium non vbi vifum
ft gradusfiftitur: fed incitato corporis pondere ferpit : aclongius
?iuam voluit eftertur . Sic dicendi celeritas in fua poceftate eft : nec
atis decora philofophiae qua? ponere debet verba : non proijcere, &
pedetentim procedere : perennis vnda fit : non torrens . Circnmfpi-
ciat fe fermo nofter (5c aeftimet : «Sc prarbeat arftimandum: proferatur:
malo quamprofluat. Nihilordmatumcftquodpraccipitat (Scpro-
R perat. Itemremedianonprofunt nifi vbiimmorentur.Praecipuum
igitur eft , vt rerum de quibus dicimus,<5c animorum habitibus acco
modentur. Hacfolafacultatedicit Cicero . Catulos tantam de fe
exiftimationenicxcitafre,vtinomni fermone,&aclione,exquifitif-
limo dodrinae iudicio uti crederentur, licet reuera egregij pruden-
tia, & fcientia eftent^attamen eodem tempore multi erant Rom^e di-
fciplinis excultifsimi : quorum fama non aeque clarebat . Sed libet
ipfum Ciceronempotiusaudireloquentem. Q^idfuitin Catulis,
uteosexquifitoiudicioputares utiliterarum ? Qjjanquam erantli-
terati ; fed & alij . Wi aucem optime uti iingua latina putabantur.fo
nus erat dulcis : literac neque exprefte,neque opprefse : ne aut obfcu
rura eiTet.autnimisputidum . Sine contentioneuox, neclanguens,
nec canora . Verior oratio L. Crafsi , nec minus faceta : fed bene lo
quendi de Catulis opinio non minor . Videre eft [practerea , quoti-
die multos concionatores tam reconditae fcienti^ , ut merito Biblio
thecae fpirantes appellari pofsint : deformitate agendi infantes puta-
ri,(Sc e diucrfo infantes adionis dignitateeloquentis fa^pe frudura
ferre .
Secund6,inuocefpevlatur,utfitdulcis, non concitata, nequeni-
misexilis,nequenimisrapida,fedleuis,compofita,<Sc ordmata.Vtui
dcaturmelledulciusproflere. Inegrefsionibusleuis.dulcis, conti-
nens:fed non femper uno uocis genere utendum: fed luxta perfona-
rum,(Scpartiumorationis uarietatem mutaridebet, Nam uarietas
cura gratiam praebet,ac renouat aures , tum dicentem ipfum laboris
mutatione refficit . Itaque perfe<^us orator,in diuerfis rcbus , vocis
.mutationes adhibebit . Si loquatur de rtbus verisgrauiter,fi de fi(^is
feftiue duccndum erit, cum decora omnium corpons partium com-
V 2 pofilione,
Epift.jt,
Njc*.
Vox dulclf.
I5i
T^hsto riC(zChrtPtanA
Modus inco
cionido fer
uandu.
Maujun» sfi
ftuj.
p ^htionc, piaifertun vu^tus.vlkmaiiuum . At modusadhibendusnc
hiilriones» autmirai,nonoratoresuideamur . '
Dt ratione concionatOYibiis in pradicando obferuanda • Cap X f^ 11.
ET h munusannuncinndi vcrbidiuini, fit donum Deigratui-
to quibufdam impertitum , necefTc tamen erit, exercitatio-
ne , <Sc afsiduitate excolcre. Nam fi uidemus cantatores quan-
tumcuaque cxcellentes, aut citharedos, aliosque dotibus eiufmo-
diprseditos, pofl intermifTum aliquandiuartis vfum, infolentiores
ad eam tanquamdepolthminio redire: quanto magis in pr^coni-
bus euangelij illuceueniet? Confulo igitur, ob eminentiamranti
officij vt , praedicatores antcquam beneuolentiam 6c gratiam populi
obtinuerint,rar6 &non fine magna elaboratione concionentur.
Nunquam vcro extemporalem, i5cinpracmeditatam orationemba-
beantj nam ea pleruncjue audoritas amittitur: dum quidquid in buc
cam veniteffutitur. Videmusnonnullos, qui initiocum txdio, 8z
naufea audiebantur , progrefiu temporis adeo gratiofos fieri Audio,
<Scexercitatione,vtauditoria fempcr habeant frequentifsima. Eos
vero, qui mediocri cum laude inchoauerant, paulatim ad fummum
progredi. Qjio circa,ncquithacderepracceptum vniuerfakiradi ,
fed elementa.dc proficicndi vix indicaripofTunt. Videhcet,vtafcen
dens fuggeflum grcffu moderato,aperto capite, & flexis genibus in-
cipiendigcnusexpe<flet. Quo praefente , flans erc«fto corpore, &
compofitismanibus,totum auditorium adfpedu graui , &demifro
hinc iJhnc fpcculetur : dum fufurrus popularis conticeat. Sunt cnim
ocuh parscorporispractiofifsima,& animiindices. Vbiomnescon-
ticuerint , ambabus manibus dete»^o ucrt>cc,magna cum veneratio-
ne fe crucis figura fignet: quo fa^i^lo , eam utroquc pollice exofculc-
lur.Dcinde te£lo capite fuum thema bis proponat> fecundo in uerna
culahngua transferedo,& falutatoauditorio, flexisgcnibus nudoqj
capite, ferio & humihter B. Virginem Alaria falutationi Angchca
interpeller, atqj eius opem imploret. Finira oratione, impofito capi-
ti tegmine,furgensin pedes, graui Sz. fubmifla voce, concionem fu-
am aufpicctur. Nunquam innitatur puJpito, fed reftus confiftat.|
Geilus vt plurimum dextero brachio fiant, abfque erebris coHifioni
bus , Sc concufsionibus manuum ; nifi res ipfa defideret . In afrcue-!
rationibus hcebit indicc fuggefto admoto leuem complofionem cdc
re,fed optimum eft erigerc brachium,aut digitum in hunc modura,
vt patct in punitione Manafsis regis ludac , propter pcccata quando
Dominus dixit . Ecce ego inducam mala fuper lerufalcm & ludamr
vtquicunqueaudierit , tinniant ambacaures cius^ Reg. 21. <3c Ic-
re.19.
Pars tertia :
Mi
^
D
re 19. Ecce, egoinducam afflictionem fuperlocumiftiim : ita vtom
niyqui audiericillain.tinniant aureseius.Tum etiam lehuprophc-
ta,tractans peccatum regis Baafa. &domusiplius fubuerfionem
propter peccatum quo irritauerat dominum Deumlfrael ait, Ec-
ce,ego demetiam polleriora Baafa,&pofterioradorauseius, 6c facia
domum tuamficutdomumleroboam filijNabat^. Reg.i6.Ite dc-
metiampo{ierioraCua,interficiam de Achabmingentem adpariete,
& claufum,(ScultJmum inlfrael 2i,&4. Reg.9. vide ibi.Suntenim
excpla ad propolitura,notatu digna.Et etiam ipfa veritas Match.24
ait, Amen dicouobis, rionrelinqiieturhiclapisfupcrlapidc qui no
deftruatur.Et ecce relinquetur uobis domus veltra deferta. Et alibi .
venientdies cumaufereturabeisfponfus, (Sctunc ieiunabunt. In
enumeratione.aut diuilione facienda vfus erit raanus,uel brachij ^\-
nirtri. Cumloquecurdebeatitudine, & fruitione diuina decorum
erit oculos in coelum tollere , exporre<5lis manibus, 6c palmis in fug-
gellum labafcentibus. Vt fi proferat Dauidicu iUud. Ego aute in iu-
ftitiaapparebo confpeduituo; fatiabor cumapparuentgloriatua .
Si loquatur de amore,de charitate X)zi decens eft & maxime commo
uet diducere manus fupra pe£tus ac li vellet uifcera, & fibras conuel
lere.Execrando, vel deteftado quidpiam auertat uultum finiftrorfum
obuerfa manu dextera exporre£ta:quemadmodum fi recitandum ex
Machab. A.bfitrem ipfara facere , vtfugiamus ab eis : & fi apropia
uittempusnoftrummoriamurin virtutepropterfratres noftros, <3c
noninferamuscrimengloriaenoftrae . Semper autem curet vtmo-
tiones corporis vcrbisaccommodentur,nein fuggeftu ludumgla
dia?orium,titubationes ebrioforum,gefticulationes muficorum, aut
muliebresmeptiascdat. Qjuioniam prxdicator eft grauis, <3c non
prafftigiator vel mimus . Quare perpetuam grauitatem prs fe ferrc
debet eo loco.qui praeter omnia alia grauitatem defiderat . Maxime
autcm cauendum eft,ne referat aniles fabulas,& ioca ( de quibus D.
Bernardus loci funt ioci,fed in ore facerdotu funt blafphemiae ) fed
adferat argumenta firraa depropta ex facra fcriptura, ex qua omnes
indeficienter hauferutjhauriunt, & haufturi funt:aut ex orthodoxis,
patribus,autexpofitionibusdo«^orum quas SaniSla MaterEccIefia
catholicaRomanafufcepitaddutftis auitoritatibus pariter cum lo-
cis,&nominibus, undefermonibus magna dignitas acccdit,modo
omniaprocapacitate auditorii ordinetur. Si incidatin reprehenfio-
nes,id fupprefsis nomimbus fiat praefertim uero proceru,aut prclato
rii,autalicuiusperfon3epublice,itaenimiurefancitiicft,Generatim
itaq; illi uitia carpenda funt:na hocin emendatione, illud autcm in
offcndiculuracedet. Nunqua conuicijsautmalediv^isagat,fedipfo
fermone teftetur nihil aliud fibi ftudio effe, quam vitic raorumqj m
^ meliu&l
Oratori co-
girandri,ut
proiiuciatio
ta geftu qiu
uoce ad affe
ftu dicendi
accomode-
cur.
M5
^hetoric^ ChrinianA
meliuscoramutacionem. Netjuccnim locusille deftinatus eltpaf-
(ionibusanimiprodendisjfedpronunciandis fententijsuerirati con-
gruisbenepr3Emeditatis «5cante cxpenfis, nec non cioquijscaftisad
xdificationem populi declarando iliis virtutes & uitia % vt admonet
Seraphicus Pater Francifcus.Eoque modo , facilime populi giatiam,
6c fauorem conciliabic x cum animi fui tranquiUitate» & proximi in-
crcraento .
Quantoperemanfuttudine & affabilitate omni hominnm gemri
vpHsftt, Cap. xyHL
jfS.A»
itTimo*4.A
Pf»l.U4'.
lacob.t.A.
^-r Ec cuiquam praefens caput parum ad rem vidcatur,nam fupra
J diftisrefpondet,atquemagnumpondushabet.Multicnim P
" adeo immiicm di^ipnem habcnt , vt non modo quac ab illis
dicuntur non percipiantur arreclis auribus . Verumetiam licet p rae-
ftantifsima fint refpuantur propter acerbitatem orationis, loco aflen-
fionisrcpudiantibus auditoribus iudicando eum affe«n^ibu5 obno-
xium. Nam efto concedaraus Pracdicantis efife reprehcnfionibus
vti.velut Do£tor illegentium ad Tiraoth. fcribit . Et Ifaix Dcusin
cidit, vt in modumiub^ exaltet vocem fuam ad reprehendcndum
populum. Etlicet vtadduciturex Petro de Palu. teneaiut prxdica
tor impio indicare impietatem fuam, ctia fi ille non femper acquie-
fcatraliasfanguincmeiusdominusrequiretdemanu fua: ind conde-
cetifthuc humaniter <Sc comiterficri. Nam codem cap. Apofiolus
hortatur vt prxdicatio fiat cum omni patientia . Mjfcendumcft
euangelizantibos olcum vino, vt prudens ille Samariianus lam ual-
dein Euangeliolaudatus faciebat,nefcilicct immodica feueritasin-
fit.aut profufa mifericordiae & bonitatis commendatione maliin
uitijs audentiores euadant . Q^a propter danda eft opera vt in ea
commiftione portio olei portionem uini excedat,quod nobis adum-
bratum cft in Ecclefiaftico vbi de non qua^renda vindi^la fed ofFcn-
faremittendaagitur. Item dum prxcipit Dcus Moyfi, vt vnguen-
tarius conficeret odoramentum falubre,& odoratum fimul, & vt cu H
raret fieri thymiama per Myrepfum eius rei peritum, qui tam artifi-
ciose condire noflet, vt odores incorrupti feruarentur . Inquam igi-
tur vtfemperin taxandismonbuspietasluftitiam exfnperetimita-
tione Dci,de quo propheta fpiritus fanfto plenus prxcini^j Mifera-
tor,& mifericors dominus,longanimis & multum mifericors, <Sc ali-
bi. Mifericordiadominifupraomniaoperaeius. Practerea, fcrip
tum rcpcritur, fuperexaJrat mifericordia iudicium, Summa ergo
fummarum hacc erit, concionatorem ea prudentia & benignitate
prxditum cflcoportere,vtindulgentiamairem,& caftigationepatre
referat;
Fars tertia.
'54
referat.-qui ex hac charitatc > &zelogloriar diuinas animarumqu*^
falutisinliberosanimadaertit. Quxrebatura D. Bafiliomagno>ca-
lufmodianimiafreclione vti debet quialrerum increpat. Quirc-
fpondens ait . Qjaod quidem ad Deum attinet,ea,quam habcbat Da
uid,cumdixit,vidipracuaricantes & tabefcebam , quia eloquia tuA
non curtodierunt . Quod uero ad eos,qui increpanturjeiufmodi qua
ji uterctur pater & medicus, cum raifericordia , aclenitate , fi fihum
fuumcuraret,&maximefiadeflet dolor, &:line crutiatu adhiberi
curatio non poffet . Q^uis liberis melius confultum uolet, quam pa-
ter ? Quid enim ? An non pater filijs notam faciet ueritatcm fuam?
Olimpietatisacreligionis magnifico fplendidoque uocabulofim-
plexuulguscapicbatur. Quod putatis efTe officiumannunciandi
uerbi diuini, eft id, queinadmodum noltra quidem fert opinio,
euangelium , & prophetas cum grauitate , &: moderatione cxplica-
rcrhomines ad uirtutcs conuertendo, & ad uertigia lefu Chrifti
coelorum rcgis immotlalis traducendo . Indignum quippe eft,in ca-
ihedra, & folio diuino inaniter nugari.aut ex eodem orc calidum &
frigidum fpirare . Hoc innuitMrnobis duabus tubisargcnteis du<^i Verbi Dei
l^ tlibus,quasIufsu:dorainusMoyfi,vtfaceret,adcongreganduiiipopu Pi^o*^^"'!»-
lumadhoiocaufla,& vidimasjtumadconuocandummultitudinem!^"^^".^"-'!'
quandomoucndacirentcaftraaduerfus barbaros,vtuidelicct, praedi^jljtuj.^
cator neruos (3cblandiloqucntiam in fecrarum literarum expofitio-
ncadhibeatjcxtiniulandopedoraauditorum ad prslium contra Sa
thanamicarncm,& mundum: infenfifsimos animxhoftes, & uicif-
fimadcoelum conuocando perannunciationcmiuftitiae, (Scmiferi-
cordiae,ne vel impijfpe falutis deftruantur; vcl boni in tramiteuir-
lutis torpefcant . Debet itaq^ diuinarum fcripturarum tra£lator , &
doftor,defenforre£lae fidci,acdcbellator crroris, iSc bona docere, &
mala dedoccre.-atque in hoc operc fermonis conciliarc auerfos, remif
fos crigere , ncfcientibus quid agatur,quid expedare debcant , inti-
marc. Vbiautembcncuolos,intcntos,dociles,autinucnerit, autip-
fc fecerit , caetcra pcragenda funt , ficut caufa poftulat . Si doccndi
funtquiaudiunt, narrationcfacicndumefl^fi tamen indigeat res ,
dequaagitur,utinnotcfcat. Vtautem quacdubiafunt, certafiant,
documentisadhibitis, ratiocinandumeft. Siueroquiaudiuntmo-
ucndifuntpotiusquam docendi, vtincoquodiam fciunt, agcndo
nontorpeant, <8crebus aftenfum accommodentqualesuerascflcfa-
tentur,maioribusdicendiyiribusopuseft, Ibi obfecrationes, 5c in-
^ crcpationcs,concitationes <Sccocitiones, &quaccunque alia valent
adcommouendosanimosifuntneceflTaria. Et hxc quidem cun<Sla
quaedixi>omncs ferc homines in ijs, quaftoquendoagunt,faccrc';
nonqiiicfciunt. Scd cum alij faciant obtuse , deformiter, frigide j^
1
De officio
doftc-is
ChriiUaai.
alij
15^
^hetorica ChrtHiariA
Affabilltis
nonudis uer
biijf-d ope-
ribus perfici
cur*
llndosfra-
cresaut fili-
o$ Tocamus
Homocon:^
pta & mici
oratione mi
cefcic.
Rcrump. rc-
dores funt
veluti excu-
batores.
ali)acuic,ornac€,veheraentcr.Illumadhocopus vnde agimus, iam
oportct acccdere,qui poteft difputare , vcl diccrc fapienter , ctiam fi
non potefl: elocjuenter, vt profitaudientibus : etiam ii minus pro-
defletjquamfi vl^cloquenterpofletdicerc . Q^iiueroaffluitinfipi-
enti eloquentia,tanto magis cauendus efl: , quanto magis ab co in i)S
qu3C audire inutilc eft,dele£tatur auditor ; & cum , quoniam difcrtc
diccrc audicetiam vcrc dicere cxiftimat . Aug. de Doil.Chrift.lib.
4.c,4. &v.
Haec affabilitas,dc qualoquimur^non pcrficiturnudis uerbis, at,
operibusconiun^Slisindiget. Vtroq; fcatcnt diuini illi fermonesS.
Pauli,dum illos pleno orc, nunc fratrcs,nunc filios corapellat . Vn-
de,honeflifsimaconfuetudoreligio(is, & pr.Tdicatoribus apudln-
dosreraanfltomnespromifcucfratris, autfilij nominibus uocandi.
Nec refert, quibus honoribus , aut dignitatibus excellant , Idqj tam
in concionibus , quam in familiari colloquio , quod illis pcrgratum
cft. Deniqjpermulti tanta facultate dicendi naturaiitcr cxornati
funt ; vt in omni argumento de animis auditorum triumphent , ita
enini illos impellunt quo uolunt,ut de ore illorum pcndeant, idque
folapropemodum benignitate, &modeftia. Vnde,alij alijsm per
fuadendo albis quod aiunt equis precurrunt . Bilioli , mipaticntes,
6c iracundi, propterafperitatem orationis in agendo , & impellen
do , olcum & operam ludunt . Alij hac venuftate , moderatione, &
lepore dicendi quiduisimpctrant , & in fuam fententiara quosuis
inducunt. Homoenim , vteftanimalgenerofum, corapta, &miti
oratione,mitefcit3facilis,fequax,tra£labilis, 5cqua(i cereusadom
nia redditur . E diuerfo immitibus,5c duris uerbis, vfqueadeo cffe-
ratur, vtnemo eummitem manfuetumqueredderepofsit. Non e-
quidemnego, uitiaefTe reprehendenda: quod antea exemploSo
cratisprobauimus, fedmoderationem defidero, qu3c prxfertim in
rclisioiis, quitam cxcellentem vitam profitemur eminercdebcret.
Hacc lenitas.Sc manfuetudo in Chrifti doftrinatantaeft, vtnihilad
di pofsit,*Sc fi oculis internis infpiciamus &: luftremus apparebit, ca
pertotam vite fus fcriem. Vt S. Paulusteftificaturdicens. Appa
ruiccnimbenis^nitas ^ humanitas Saluatorisnoftri Dei,omnibus
hominibuserudiensnos. Vtabnegantesfeculariadefideriaiufte 5c
pie viuamus in hoc farculo 5cc.
DoCirinam ftnguUrem i contittu/indo materiam affAhilitatiSt
babens . Cap, X I X.
QVoniamnobispropofitumert,omnibus documcnta tradc-
rc:dico id maxime incunibere proceribus,ccclefiafticis, gu
bernatoribus,
N
O
Q.
Parstertia:
I57
Aegyptff
qu-modo
officlu defi-
gnabant.
z.Reg. y.a.j.
Nota.
X nophotls
bcrnatoribus, 5c adminiftratoribus Ciuitatum , & Rerump. vt fint
fidi re£lores . Nam a Domino Dco tamquam cxcubatores , qui to
tumpopulumquaficfpcluncaprofpe^arcnti&iudicarentcparcen
do fubie£iis , 5c debcHando fuperbos conftituti fuht . Erat Aegip-
tijs pcrclcgans imagoqua officium Regisaut principis defignabat:
pingcntcs fceptrura cum oculo in eiuspartcfuperiori, namfceptrii
baculuscftrcgniinfigncquoRegesmaieftatisgratia, vtebantur, &
quia regum , Sc gubernatorura eit vigilarc, non infcite barbari illi ,
R infummuatcoculudcpinxerunt, cuius partcs funt contcmplari, &
cxplorare iniraicorum conatus, nc ab ijs ledamur . Cum occifo Sau
le , Deus ordinaret, ut Dauid in eius locum fuccederet; priniates re-
gni elcgantifsima mctaphora illi fuum officium fignificarunt.dicen
ces; tu pafces populum meum Isracl,<Sc tu cris Jux fuper Ifrael.Duo
bus illum titulis honorarunt, qui ,licet in fpeciem difFerre vide-
antur , vnuro tamen rc uera dcnotant , vocando il!um paftorem , «Sc
principcm. Xcnophon hiftoricusgrauis, inquit,olim Regis &pafto
ris idc fuiflc officiu;finc vlla differctia.Monetur.n. omnes quotquot: didfi niir»*
familiain curant, autjaliud onus fuftincnt uigilatiar.Nemo obl igatiol ^'^^
jnem mutuam regts,(2kfubdiiorum;me]ius cxpIicauitB: Auguftino,
dum ait , idcm cfle munus regis , quod rationis in fenfus qu3B eodem
dicente eft contcmplatio anima? uerum a falfo,bonumque a malo di
fcernens . S. Diony fius in quada epiftola ait fenfuum], & appctitus
cftc rationi parere uelut fubie<5^i fuo principi, filij parenti, & magif
tro difcipuli obfequutur in omni negocio quo Deus, & proximi no
ofTcnduntur . Cxterum pcrneceftaria eft cleraentia , & pietas , non
folum ad bene imperandum , uerum etiam ad iimites imperij exten-
dendum:in quam fententiam Salomon dixit;clementiam fuftinere
foliura regale. Yndc, cofequcns eft, crudelitatcranonfolum ilimi
nuere impcria ucrum etiam labefa.5lare penitus.Erat perhonorificus
titulusquofacra fcripturaregeslfrael afficit, quod efTent ckmetcs
& nianfucti no vcro fx ui. Huc nos maxime adhoruntur S. Euangcii- j ^"^"S^'i"^^
umqUodeft,utfupradiximusgratifsimus odor clementiacnoh que;^']^^^.'''"'^*^'*!
admodiilexucterudurainfculptalapidibusafperis. Ha virtute ficucj
teftatur B. Aug. Romanircru domini effedli funtjlllorii enim cofucj Clemcntia
tudoei-atjcu vi43:is,&Romanoadditisirapeno,leniteragere,Supb6s quatu ualu-
vero & infoletes debeliarc. Virtus ea admirabilis,inquit Seneca,ani"^ ^P"'^ ^"
mufreniS(;opefcit,vrcitatonosmitioresprebeamus,quatomagisira *"*'
nos extimular.Eadc fententia probauit Cic.ea vtrtutceximijslaudi
bus efferes.Deniqi hf canimo fuu nome,(Sc dominiu coferuat, adfert
fccu magna tranquiUitate & arftifsime charirati coniunfta ef^; vt de
ca loquitur S. Tho.& proptcrca raagn.Tcft afftimationis . Profe<^6 ,
magna habetadmirationc,quodinndeIcs,duce folanatura,tatuhuic
X viituti
Clcmentij,
qu3r.ropere
ntceflaria .
l^ro 10.
158
^^etoricA ChriHianA
virtuti tnbuerunt . Ele<3t;orcgc Perfarum orania vc<^igalia , & cen-
usrcgnidebitonbusremutebatjinclcmentiacfu^earguraentii . Con
uenit itaque principes , reftores , pr;eIatos , & ciuitatuni , atque Rc«
rump praefedos , id lludio haberc , vt m fuis adionjbus , coniiltjs »
(Sc deliberationibus haec virtus eniteat . Licet enim decorum fir (po-
ftquainanimaf rationemhabentin Rep.) eosgraueselTe , debetnihi-
lommus ea grauitas demifsionera ik. moderationcm habcre admixta I\
[loan 15. a. in omnibus negotijs, adionibus,(Sc didisr Exemplo Monarch^ nos-
tri lefu Chrirti, qui celebcrrimo c^nae fua? tempore,etfi clTei Domi
nus, <Scpra?ceptor, pracfciusqucproditionisfceleih lud;? , tantope-
re tamen huius viriuiisfuil obfcruans.vtpropriadextcra fuum cor-
pusctiam illi perdito mini(iraret,& lauaturuspcdes Aportolorum fu
ma cum fubmifsionc , C^ blada oratione ab co improbo lauandi coe-
pit initium.Idem propofitum cfle debet omnibus prxfe<^is, & pro-
cenbus: vtin omnibusrebusagcndisprudentcr uerfcntur, «Sc finc
aflfcd)bus; qui animum impediunt nc pofsit ccrnerc vcrum . Prarci
pue fpci^are debet conferuaiionem , &hficat!onem Rcip. «Sc's
utihtatempublicam, reruraneceirariarumxopiam.» 6caffabilitatem
crga vnumquemque . Ji' i A ii^; v:,?'jt rr;.'M.mf 'n un.
* «^ Scd cum duplcx fitratio orationis, quarum in altcra fit fcrnio, in
altera contentiomon efl: id dubiu.quin contentio orationisplunmii
pofsit , &: maiorem uim habeat ad gloriam : Ea eft enim , quam clo-
quentiam dicimus : fed tamen difncile di^u eft quantoperc conciH
ct animoshominum, comitas, afFabihtasque fermonis. Exftant cpif-
tol^ <ScPhihppiad Alexandrum, & Antipatri ad Cafandrum, <Sc
Antigoni ad Phihppum , trium prudcntifsimorum (fic cnim accc-
pimusjquibuspr^cipiunt^vtoratione bcnignamuhitudinisanimos
ad bencuolentiam alliciant , militesquc blando apeliando fermone
dehniant.
Clc.lib
fic.
De duabus QhftruatmihHs^ regulis pronHntiandi, Cap, XX,
CVm omnia ccrtis pra^ceptiscomprchendi ncquccaiit, fmitatio
' nchacinparteopuseft viroruin prudenrum, ^pohticoru
Hac caufa leges icriptis prodit^ funr, &libri compofiti dc rcgno ad
miniftrando, nientc vcrbismodratis, & bcncuohs intcrprcianda , -«r
fincvocis, vultus,aut geftuum indecoro .tmicatcnim ingcnium
uiri grauis in rcbus arduis cx verborum, vocis ,& vultus modcratio-|
nc. Qjnanon rft viri conftantisboarc, autcxcandefccre:fcdconri-
nua,gratia venuftate,dc paticniia in dicendo uii. lUis itaquc uirtuti-
bus, oratores, «Sc concionatorcs decoratos clTc oportet .
Primum
Tarstertia:
MP
Pnmum f itaque ccftc pronunciandi prxccptum ^ft,utuox fit
vbiqoc fibi xqualis» 5c tcmpcrata ^ Vocis auicm multar funt qualita
tcs: fufca, plcna» cxilis, lenis, afpcra, contra^a , fufa, dUra, flexibi-
Iis,clara, obtufa. Scd vna quacquc habct fua extrcma, & raedia. Pr«-
ftantifsima vcrd omnium cft!, vox clara . Altera bcnc pronunciand
prxccptio crt , vicilsitudo & mutatio nc fcmpcr fibi vox confentiai
qua rc obcunduntur auditorcs:fedmodoinfurgat,modo remittatur,
pro opportunitatc rerum & rcnccntiarum .
. iDe dimfme affeQHum ^ ^itomda moHendifunt . r«p. XXl'
j^ Ttam fi in qnarta huius opcrisparterquid in aflfei^ibus moucn
L disficri oporteat cxcquatur : hoc capite (pracCermifsis his quse
A--/ a Phil. copiose traduntur) quo id modo confcqui pofsimus
prxmonftrare vifum cft . Primum omnium afTeduum ccmmouen-
Y Idorum laudcs fimpliciter 6c comparate prxdicabimus : ijfquc clo-
jquentiam vere regi , & fuas vires omnes diffunderc , ob oeulos po-
^nere conabimus maximc cum huius negotij difficultas a pronuncia-
(tione depcndear.Sunt femperque fuerunt non parum multi qui fc fe
jhuic negotio opponant : nihilommuscum magna ex partc traditunil
'fit afFciluspartim magnitudinererum , partim earundem pr^fential
jocuJ»sfubieclaconciiari:nuncaltms omnis rei repctcndaratioeft .
'Nara,vtQAjnni. verbis vtar,Cstcra forfitan tcnuis quoquc 5c angu
fta ing<*nij vcna,fi modo vtl dodrina vclvfu fit adiDta,gencrarc atqj
adfrugcraaliquamperduccrcqucat. Suntquifarisperitc, quaeef
fentprobationibus vtilia,repcrircnt: quos equidem non contemno,
fedhaiStcnus vtilcscredo,nequidpercos iudici fitignotum : atque
(vtdicamquodfcntia)dignos],-aquibuscaufas difcrti docerentur.
Qjii vero ludicem rapere,<Sc in q«cm uellet habitum ammi pofTet
perduccrcquodivlofluendum &irafcendum tftct.rarius fuit.Atqj
hoccftquoddominaturin Iudicij$:hacceloqucntiam rcgunt Naq;
arguraenta plcrunquc nafcunturexcaufa,5cpromeliore parteplu
rafuntfemper: vtquiperhaecvicit, tantum non de fuifTe fibi ad
uocatum fciat. Vbi vcro animis ludicura vis afterendacft, &ab
ipfa veri contemplatione abducenda mcns,ibi proprium oratons
opus eft . Hoc non docet litigator. hoc hbcllis non continetur Pro
bationes cnim cfficiunt fanc , vt caufam noftram mcliorem cfTir iu
diccs putent.affe^us praeftant vt ttiam velmt . Sed id quia volunt ,
crcduntquoque. Namcum irafci,faucrc,odifre,mifertn c^perint,
agi iam rcm fuam cxiftimant: & ficut amantes de forma iudicare no
poflunt.quia fcnfum oculorum pracrait amor, ita omnem inquiren
daf vcritatisrationcmiudcx aniittit occupatus affeftibus: .Tftu fer-
VcK orato-'
ris qualii el«>
fe debec. j
Voxproaffe-
dibus muc« i
cur.
iRhccad
ThcodcCt«*
MoueiforS
affcduumlal
us.
X
lui-,
Lib.tf.infti.
i6(y
^hetoricx, ChrifiiarjA
T
Aff.<^usper
totfi oratio
niscorpus a-
fpergeiiii.
ttlijiiOi^
Lib. 1. Hiui-
Sc^r. i>.
jtur, tSc ucl(Ut rapidi? flumini obfequicur. Ita argumema ac teites cjuidl
cgerint , pronuntiatio oltenciit: commotus autem ab Or,itore lu'
dex.quid fentiatjfedensacihuc atcjuc audiens cohfiietur. An cumj
ille,c]ui p!cnfc],; perorationibuspetitur, fletus crampit, non palamlB
di^afentcntiacll? Hucigiturincumbatorator , hoc opuseius, hic
labor eft: finec[Uocactcranuda,Iciuna; jnfirma ingrata funt,adc6
velutfpintusopcrishuiusatqueanimus eft in afFc£tibus. Horum
autem,ficut anriquitus traditum accepimus.alios concitatos,alios
compofitosefredicimus. Aliositidem effe affcdus oratorum alios
cocionatoru,Oratorcsenirafcreaudicorixanimosad coiriifcrationc
ucl indignatjonc mouerefolent,Concionatorcs vcroadamore Dc'\i
pec(;atorum deteftationcm ^ odium,fpem diumie miferationis, Di-
uini luditijtirnorem,adfpiritualcgaudmmvfaluiaremiriftitiam,di-
uinarum rcrum admiratioiicm.mundi contemptum,& cordisbumi- Q
liratcm mouerc folenc. Aiqui quamuis rhetor per totius caufae cor-l
pusafpergiaffcctus^vbicunquereimagnitudo poftulauerit, prarci-
piat: hoct^men iingulari ratione ad Chriffianum peionet : cujusj
pr.-cdpamTi munuspotiusin mouendis, quam doccndisauditoruraj
animispo^cum cff: ciim homines magispeccent affe£Vucorrupto »'
quam ignorantia veri . Affeclus autcm praui , vclut clauus clauo ,|
contrarijsaffccljbuspellendi funt. Sed vtad rem rcdeamus,vtncj}.'
prorcrumnaturaconcitandifunt. Vbicunquecnim aliquid m fuol
genere magnum,hoc ell, velmaxime mifcrabilc,vel admirabile , vcll
dcteriabilcuel indignum,uelctiam periculofum effcfucritargumc D
tatiofjc , vel quauis alia ratione comprobatum , tunc affc^lus , quos^
ipfa rci natura exigit,moucndi funt , EKempli caufa iUud La<Slantijr
aduerfusgcntesproponamuscumair . Atuero fiquisgrauis neccf-
fitas pra:nerit,tunc recordantur . Si bcUi tcrror infremuerit.Si mor-
borumpcffifcra visincubuit . Si alimenta frugibus longa ficcitas
denegauit: (i icmpcftas: fi grando ingruai:ad Dcum confugitur.
A Deopctitur auxilium. Deus vtfubueniatoratur. Si quisinma-
ri vento feuiente ia^Statur: huncinuocant. Si ad exireroam mcndi'
cand» nccefs'tatem du^us: vitam precibus expofcit, Deum folura
obtcrtatur per cius unicum atquc diuinum nomcn hominum fibi E
mifericordiam quaerit . Nunquam igitur Dci mcmineruni: ni(i dum,
in malis futic. Podquam metus defcrunt, <3c pcricula rcceneruni;j
Dco autem qucm in fua necefsicate implorauerunt , nec vcrbo qui-J
dein gratiasagunt . Itcm Bcr. C^antiic feccrii Deus cx hijs qux
prorc factus elt agnofce: vtapparcatlibi benignitas eius in humani
tatcm . Qjianto enim minorcm fc fccit in humilita*te : tanto maiorc
txliibuir in bonitate : tSc quanta pro mc vilior : lanD.) mihi charior .
Aduertc homo quod iimus es,(?c non fis fuperbus: &quia Dcoiun
aus
G
H
K
Parstenia.
i6i
Hugo. De
Ep;ft.iii.
con*
ndtracio.
v^us es ) rion Ci> ingratus . Item alio niodo : Qui dolorcm capitis non
patimurbenigne: quomodopro Chriftocapitisabfcjfioncmpatere-
mur^ Qj_ii ilagellum timent : quomodo tormenta fultinercnt?Scne-
caetiam mclamat:Non videmusquam mulianosincommodaexa-
gitcht: quam malenobisconueniathoccorpus, nuncde capite,nuc
de uenrre; aut dc pedore , aut de faucibus quarrimur . Alias nerui
nos,aIias pedes uexant . Nune dcie«Slio, nunc deftillatio , ahquando
fupereft, aliquando deeftfanguis, hincatqueilhnctenfamur &ex
peilimur. Itemfamoforum palma certaminum Aug. uehementius 1" _ !
affurgircum infigncillud: In mfernonuUaeft rcdemptio, m fermo
neadhcrcmitas commemorairet ficdicens. Ininferno nul a cttrc-
demptio: quoniam qui illic damnatus >Sc demcrfus fuerit: vlterius
non exibit . In infcrno nu la eft redemptio : quoniam nec pater ibi
potclHdiuuarefilium : nec filius patrcm. Ibinon inuenitur ami-
cus,ucl propinquus-qui ualcar,c>:argcntum, oc diuitias dare ; quas
niiccogregat auan vidci!tcspaupcresinopiatabcfcere,& prsenimia
fama: Si fiti nuditate & .nortc mcurrere,non poterunt fibi prcriare
aliquodrefugium : vnde miferiprx nimia dolorismagnitudineama
rifsime flcntes : *Sc pr.T angull:ia fpiritu gemcntes : diccnt in inferno.
Qjidprofuit nobis fupcrbiano(tra?DiuitiP^?Honorcs? Dignitatts?
Luxuria?Gu!ofita5 ^ 3c omncs dcietflationes carnales quid profuerut
nobis ? Ecce oinnia tranficrunt quafijfomnia «Sc vmbra : ^Sc quafi non
fuerint: &noscruciatibus dcputati fumus:& fupplicijs atcrnis.
In Infcrnonullaellredcmptio , quoniam ibi gemitus ^ fufpiria,*Sc
non eft qui mifcreatur. Ibieft dolor »Sc p ant^us, <Sc clamor&non
eftquiaudiat?Dcmum Grc. & vitacmeritishonorandusatqj in ethi
cisa(rcrtionibuspenccunctismerit6praefercndus:magnum Infcrni_jai.
timorem.maximam quod huius tantx rei admiraiionem (luporemqj
his verbistertatuseft. Horrendomodofitmi(eris mors fineraorte;
finis fincfine; defedusfinedcfcs^u : quia ^ mors fcmperviuit: tk
finisfemperincipit: & defc<^usdeficcrcncfcit. Mors pcrimit. &
noncxtinguit, dolorcruciat,(cdnullatenuspauoremfugat: fllamma
comburit, fcd nequaquam tcncbras cxcutit, Sic eriam ^tinns incla-
mat. CX.uidquid ad tolcranda inferni mala defccndit,nequaqua vltc-
riusad luccm redibit. Qjiia ncquaqua vltramifcricordiaparccntisli
berat:quos fcmcl inlocis p^nalibusiuflitia ludicantisdanat.Ifid.hisif^*'/'- "'^h^
uerbiSftia in cadcfcit. Intcdenucquafcuqj facculip^nas:quofcunqj "f^"'' luppli
lormctorudoIorcs:quaftuc];doI()ruaccrbitatcs:>Scc6paiatotum huic
gchcnap:^ leue efl omne quod pateris.Ignisgchcnne luccbit mifcris
adaugmctu;vt vidcat vndedolear, ck noadconfolationc ne vidcant
undcgaudcant. Scd quonia alTc^us ( vt Phil.aiunt) parriin magni
tudinc rcrii, partim carundem pra-fenria oculis fubie<5ta concirantur.
Lib.
p. mo-
De Wc^-ra-
l6i
^hetoricA Chrifliam
Illudaniplificationc,dequapoftea,hocclcfcriptionc rcrum&pcrfo
tiarum fic, Hjpc taincn prima admonitio fit, vt cum alicuius rci tra^la
'tioncauditorumanimosafficere volumus, eam rem maxirattni in
' fuo gcnere ortendamus,candem<j[uc(fi natura rei patitur ) velut ocu-
lisfpedandaproponamus. Huiusrci commodiliima cxcmpla pre-
Lib.f Cf. betlofcphusinlibrodebcUo ludaico. dcfcribcns Vidoriam con-
tra Chan.inapos, ciuitatif(^uc Icrufalcm cucrfioncm ciuium fuorum,
■& Pacftinarumacaliorum calamitatcm,legeibi. &dehispronuc
fatis. OtMiique, totauocisratio adcffeclus animi attcmpcranda eft
cuin debua unltus,g<-ftuum,& corporis compofitione . Hacc pauca
protcrtiipaitc dixitreatqjedidifTt uolui, necuipia lortaflcinuidcrc
vidcar, li huncnollrum mltituendi modutn voluerit fcftari . Com-
plura pr^cedunt , qux duce tamen exercitationc , facilc, percipiun-
luryante quam ad inucniendi «Scdifponendi cognuionem vcrbi Dci
proclamatorcspcrueiiiant. Vnde circa huiufccmodi pro excrcita-
menta, & rhcioriccs principia, qu3c funt ueluti radiccs, a quibus
trunci,raimi,frondcs,fo!ia,flores,dc demuin vbernmi larnfsimiquc
fru«flus proucniunt. Accipite igitur aequis animis fituti vobis
offeriur .
SIT LAVS D£0 AMEN,
h
Ifs
TiHETO^I^ICAE CHT^ISTIANAE
P A R S CLV A R T A.
CONTINENS GENERA CAVSARVM ORA
torisofficium numerofaiTique de aftrorum apuchindosrco-
rumq; rilus , quibus quidquid m nouo illo terrarum
orbe memorabilc eft, cxplicatur .
ht tribus canfarum generibMS .
Cap, 7.
OSC^VAM abundetraditumeft,
quid lit Rhetorica , quap fint eius par-
tcs>Scdiuiriones,fequitur,xtdeiribus
caufarum generibus inftuuatur cra-
tio. Suutautcm.
DemonftraTiuum, r t f • i^
T^ I 1 lit luditialc .
Deljberatiuum,
Demonlhatiuum eft quod tribuitur
in alicuius ceitje perfonae , loci, vel
rci laudera , vel vituperationem ,
J Huius gcncris cft 2. illa Pauli ad
Cor. vbi ipfos confoiatur; vt enim inpnori quorundam animos
crrorum cxplicaiioncexacerbarat, ita hic poenitentiafecuta laudat
cos , ^ mentes folatur atfli(ftaj , has fubinde inculcans fer.tentias ad
quasrefcrripofle videnturpleraque inhocfcriptoexprefsit. Qua-
les funt : Deum fuorum efle &liberatorem , .;5c confolatoreni . Lite
ram qu«dem occidere, fpiritum autem viuificare . Per vafa humilia
& fi£tilia Deum ffpe magna cfficerc . Kic nos exularc , vt in coclo
artcrnam obtincamus manfionem . Triftitia , qua? e(l fecundum De-
um non carerc confolatione; CSc fimilia quae diligens h^ot pcr difcur
fuminfertahk&alibidcprehcndet. Dclibcratiuum ert,qucdin
confultationc pofitum habct in fe fuafioncm vcl difluafioncm . Sco Deliberati-
puseiusintercandidoschriftianoscftad virtutem exhorratio . Quo.ui Gencris
circaaduertendumpopulum vtilitateomniaprobare& mttin victi ^^op"**
am colligi potcft c 2. ad Cor. Nam apoiogetica , id «. ft dcfenfona eft,
qua contra pfcudo Apoftolos falfas criminationes defendit &. fe,fu-
amqucdoc^rinam, Corinihios, vtpote m qucrmn vt hrarcmredii-
dant hoc totum,quidquid dictum factuniqj fuerat . luditiale habct
in fcaccufationem 6c defenfionem : eiusfinis iuftorum Sc intuftorii
quaeftionecontinetur. Huiusgencriseft epjftola Pauli ad Hcbraros.
TotA
1^4
TihetoricA Chrt[ltan&
ExorJiu ab
afJ^jdu uel
obligacione
Tota enim in contentione ucrfatur.Intcdit Apoftolas principalitcr D
Hebrjcos in piirjtate fidci Chnlhaux confirmare , & a legahbus ob-
fcruantijs.qmbusadhucdctincbantur , prorrusaucllerecxcollatio-
nc,fcu coparatione Chnfti ad Angelcs.Moyfen, Aaron , Rcllquos
Pirtl.TIieo- patriarchas (5:prophetas,quosiUi lcgisfu.Tiadlabantauclores.Dein-
lo.li 4-T b deeuangehcjr ueritatis, ckHdeicfficacixad umbram, tamlegis,qua
if;.& fjque cerimoniarum. Caufarumgenerafaciledignofcuturnatura^gcncrc,
CauraruGe & vniuerfarc cognita dc qua agitur. Aliquando cnira, congratu-
ncraqacmo lamur cuipiam loctos fuccclTus.cum quo nobis cll ncgotium, aut no
do dignof.u bis cos obilnngere ftudcmus verbis lcnibus, (k blandis, <Sc hoc e{t dc
f"r. monilratiui gencris , quod alioquin ab cxccllcntiori partc laudati-
uum dicitur. Namco vtimurinlaudationc fanclorumhominum,
tcmplorum ,3edifictoruni , locorum , prouinciarum, artium, fcien-
tiarum,aliarnmquererum inanimatarum . In hoc generc exordi-
raur ab affcclu aut obhgatione . Vt fi aliquam ciuitatc fubcat Pro-
rex , aut Prarlatus, aut PrinccpspronortroafTe^ftuutin encomijs lU
ris prudcntiac, Theologiar, Methematices, quod earum capimur ftu
diO.Ex parte auditorumoftendendo commoduro autincommodum
3uodad cosdimanarcpofsit. Qjiod necclTe eft,aut ex ipfisrebus
cmonftrarc, autex uicinis , Okonncxisipfiushauricndum, & hoc
loco {\ utihsefliresamplectcnda proponitur,fi tnutihsexcufatur,
aut ab ea auocaturjexaggerando,'^: amplificando fingula eo quo di-
flumcftmodo. Narrarionihac incaufanuUus efl locus, vt doccnt
Arift. ^ScQj^iint. Inchoaturcnimab vniuerfafiahquapropofitionc,
«Sc cam fequitur continuatio ipfius cxphcaiionis, narrando dicla aut
fa<£la memorabiha perfon^ quam commendamus , aut rcrum inani-
matarum rarain &adinirabilem naruram . Huiusgcneris lausex tri
buspotifsunum tempoiibusfumipotcfta praccedcnti. Altero,quo
i.le vixit". Tertio, quomortcmeftconfecutus,prirnoautem tcmpo-
cc cofiderantur parria, parentes , maiorcs, quorum aut nobilitati ref-
pondere,autobfcuritatilucem afFerrepulcrum eft .Huc pertinent
oracula, & refponfi diuina , a quibus conlaudari poffunt Ifaac , la-
cob, loanncsBaptifta, multiquealij ujri fandifsimi,quosparentes
afsiduisprecibus a Deo impetrauerunt; de quibus ante quam nafce-
rentur, mu'tapr3fclaradiclufuerunt. qucm locu pr.Tclarifstmc trac-
tatD. Bona. Seraphicum patremFrancifcumlaudans.Francifcus(m-
quic)deualhsSpoletana^ partibus ciuitate Afsifij trahcns originem
primumqi loanncs uocatusa matre, dehincFrancifcus apatrcuoca
tionis quidcm patcrnac uocabu'um tcnuit, f.d & rem matcrni nomi-j
nis non rcliquit . hcet enim inter uanos fucrit hominum filios iuue-
nstiartatenutritusin uanis, vScpoftahqualcm htcrarum notitiamiu
cratiuis mercationum dcputata ncgotijs: fupcrnotamen fibiafstftc *~*
tcprx-
Tarsquarta: 1^5
tc pracfidio ncc intcr iafciaos iuucncs pofl carnis pctulantiam abfit ,
necintercupidosracrcatorcsfpcrauitinpccunu »jc thtfauris. Hoc
tam cx patrio foioquam cx parcntum cducationc doncc fa^a manu
dominifupcr c«m clanficatusfuitquatcnus fan^i fpiritus vn^io
nc. Tcmporcquouijcit. InGgms fe<^atu crucifixi lefu, virDei
Francifcus.afuxconucrfionjsprimordijstantadifciplinar rigidjtatc
carncmcrucifigcbatcumvitijs,motusq;fcnfualc$ cam ftri«^a frena
bitmodcfti3clcge: vt vix ncceflaria fumcret fuftcntationi naturac
£ Ecclcfiar . Qjio mortem cft confecutus inter alia fic ait ; Dccubam
ficintcrra,<Sc puluere nudatus athlcta,manu finiftra dcxtri latcris
uulnus.nc riderctdr.obtcxit: facicq; fcrcna folito morc lcuata in coc
lum,intcndcns iljgloriartotusmagnificarccocpit altifsimum, proeo
quodcxpcditusabomnibuslibcriamtranfiret ad ipfum . Horadc-
niquefmtranfitusiaminftantc:omncsfratrcs cxiftcntes inlocoad
fefecit rocari,&cosconfolatorijsvcrbispro fua mortc dcmulccns
patcrnoaffe^f^uaddiuinumcfthortatusamorem. Poflcfsioncm quo
quc paupertatis,<Sc pacis Hcrcditaria ipfis fucccfsionc rclinquens <Sc
Icgans , vt fe ad artcrna protendcrcnt,ac contra m undi huius munirct
K pcricu!a,vigiIanteradmonuit; & ad crucifixi lefu perfccle fetlanda
jvcrtijria omniqua potuit » cfficacia fcrmonii induitit. Circumlc-
identibus vero filijs coram pauperum patriarcha,cuius iam caligauc-
jrantocu'inonfene£lutc,fedlachrymis:virfani^usoccuticns,&mor
. ti iam proximus cxtcndit fuper cos manus in modum crucis brachijs
canccllatis» pro co quod hoc fignum fempcramabat,(3c omnibus ('d
trtbus tam prcfcniibus,quam abOcntibus in crucifixi virtutc , ac no-
minc bcnedixit . 5c mulwia alta qux in Icgenda potcris vidcrc .
TrofWHnturfuccinClA huius gentrii exempU, Cap. 1 1.
ITcmad confirmationcm vtriufcjuc corum quac prardiifla funt,
cx Hiftorijs harc laudis excmpla etiam duxmius adduccnda. Inter
fortia facla qux dc lulio Cxfarc prscdicantur omnium apparet mi
111 fummum 6c practcr cztcra mc maximc ftupefacit: quod tam fu-
blimi fpiritu prarditusfucric, vtanimo conciperct poflcfc vniuerfi
terrarum orbis totiusquc Reip. Romanar impcrium confcqui : ficut
tbeopoflcincfFc^um, 5ccxccutioncm dedu^u eft. SubKctafibi
Rep. omniumaliarum principe, & quidquidilia fibi continutsfcp
nngentisannispepcrerat.Narrationis rcrurtupcndarum, ik frcquen
tium hoc efto cxcmplum, vt fi dc prouintia Chichimeca dicamus
M adcoabundarcargcnro, vtca fola fuppeditet quantum in Hifpania
opumdefertur, gigncrchomincstamrobudos «5c pcrniccs, vt non
tantum viri,fcdiocminar quot];duplomaiores farcinas humerisonc-
Y rcni'
l66
Caufarnm
^hetorica ChriHianA
Gcnerls He-
naonAratiui
dctimcio •
rent,qi]am iiollrates Ck quidem longiorc via portare . Item viros ef-
fctambcllicofos «Scanimofopcclorcvt nudiscorponbus arcu, vlk fa
gitis,mocIoarmati,femilitibusbeneaccin^»s iSc armaturis bencin-
llrudis, opponcreaudeant j celeritate omnino ceruina. Interdum,
aliquidferioportulamus, vt fi dicatur j cxeundum eU mihihancci-
uitatem,partim ,qu6d omnium primum cft, quodmultisdecaufis
animx tranquillitati confuli nequeat,qua perturbata, Dco frui,im-
pofsibile eft,quia nunc parentes,nunc amici,nunc noti funt impor- N
tuni ; nos autem animo eflc tam mifericordi vt non pofsimus non fu
fcipere cx illorum rcbusaduerfisapgritudmcm : quae prrcfenccsmalc
femperhabent,remotosautcm &longedifsitosminusangunt. Aut
ver6confolamur,autfuademus: quodcftpropriumgencrisDelibe-
ratiui,Aliasreprehendcre,accufarc,conuincerctaxare,autpurgarc
pgrfonam,vel rem nccefle eft ; quod ad ^enus iudiciale pertinet. Di-
ftinclioharumcaufarumficoptimcprifcicolligebant:Oratori$mu-
nu$,aut in iudicio,aut extra iudicium vcrfari . Forenfc vcro , illud
genus dicendi fimplex eirc <Sc poflulationcm, refponfionem,accufa-
tionem,veldefenfionemcomple<fli. Extra iudiciale autem,vel ad'0
pr;cteritum vel futurum tcmpus attinct . pra^terita laudamus, aul ui-
tuperamus,defuturis confultamus, 6cdeliberamus.
E^fplicatur quii ftt Genus demonflratium, Cap. IIU
Enus demonflratiuum efl,quoauditorum animi delcclationc,
Uiucunditate, voluptate, &fuauitatcdeliniuntur. Definitur
autem hoc modo : Genus demonflratiuura eft,quod attribui-
tur in alicuius certieperfonxlaudem,vel vituperationem. Hocgenc
rc faepifsime vfi funt facriDo£tores in Sandlorum Encomijs, vtpopu
los ad eorum imitationem cxcitarcnt: ty rannos Diaboli miniftros &
peruerfoshomines vituperantes. vtfecirTc legimus Thcologus clo-
quetifsimus,5c Demofthenes Chriflianus Greg.Nazianzenusin ora
tionibus contra lulianum . Vnde , cius cminentia fupra alias caufas
fatis percipitur, quiareprefentatpcrfc^ioncm, iraperfe£tionem , &
fpccics virtutum,deformitatcm vitiorum, inftituit collationcm bo-
norum & malorum . Eflquc latum genus & Tarium,vt quod ad lau-
dandumclaros viros,&ad improbos,turpcs, atquc infamcs vitupc-
randos fufcipiatur : cnumerando facinora bona fiue mala , infignia
fa<^a,awla memorabilia, virtutes vcl turpitudincm cum cxaminatio-
necircumftantiarum,pcrfonae,temporis, & loci, vna prsediclarum
trium rationum . Adhibetur practcrca , ad rcruin ipfarum laudcm
vel vituperationem,vtfi propofitum fucrit effcrrc vel carpcrc ali-
cuiusnacionisritus & morcsjExcmpligratia , fi cuiinaniraum fitln
dos
Tarsqmrta.
lC-j]
dos infidclitacis criminiri . Cuiusrei cffidcndsgratiaaduertendurn Hiftoria.
cft . Non omnia tam cuidenter 6q pcrfpicue narrari pofle atque is,)
quide illis agii denderacvel in animoconccptahabetrmaxiinc fi
breuiseirc laborct. Q^uamobrem ad cuitandum confufionem, &
gratiHcandum illis,qui re$ non contemplati funt . Vifum cft mihi ,
j^ pKemittercquandamadraonitioncm, quar reftius percipiendis nc-
gotiisIndicis,<^uspoftcadeclarabimus 6c ommbusiliorumritibus
dcferuiat .
Tr4ceptum: adfactUorem percepthnem rerum Indicarum,de quibus
exmpUlocoagitur. Cap. LLLl.
CVM interomnes euentus &: fuccefTus Chriftianoru ex quo
Deus vniuerfumcodidit.-nullusaErcrnamenioria dignior lit,
inquoquefua maieftas clementiam tantam excreuerit atquc
fuitconuerlio, pacificatio,(3c conciliario nouorum orbium noux Hi
fpani^. Ideoanimus eft,hocloco,eorumconfuetudine$ 6ccxrimo-
niasinferere, vtexeffcducaufa apertius intelligatur. Aioitaque, Rlcns indo.
Indigites illic varijs <5c diuerfis ritibus in facnfici js <?c cultu Diabo-!J""™ ^*'"^ ^*^
lorum & Idolorum vfos fuiftc . Confiftit autem ca diuerlitas, in va- **
rietatc rcrum,quas adorabant,conuenientibus illis,alioqui, in cultus
<Sc reuerentia? ratione . Nam extruebant templa fumptu & arte ad-
miranda , qux vt plurimura,fiebant opere plano vel leuigato : intus
pariter (Scextra,tantafirmitatc 6cfoliditate,vtquotquoc hodie con-
fpiciuntadmirationccapiantur. Inipfoordineftrudurae,varietatc, Scruftur* tc
^ fitu vel pofita nulla apparebat comiftura aut iunilura . Impone- ploruai.
bantfundamentisfortifsimislapidesplani & ^qualcs affabre cxfi,
(Scfingulosordineslapidumea proportionc diftinguunt, vt incipi-
cntes principio ab immenfislapidibus faftigiatim minores magis ma
gisquc fuperftruant: idque ad amufsim,& perpendiculanter , & fic
faft!giafummainminutifsimoslapillosdefinunt,vteorum exiguitas
omnibus incutiat ftuporcm in xdificijs illis amplifsimis (5c fupcrbif-
(imis;conficiunturcx ijs iapillis quafi labyrinthi & inf^exuspaui-
mentorumob varictatcm.vocantura Caftuloncnfibuspidras locas,
ab Indistetzoncli : fi calce aftnngantur tam firmiter coalefcunt, vt ru
\r pis videatur,neque fcalpns, neque alijs ferramcniis deiungi pofsint,
ne cren^e quidem aut fillurac cdi . Ex ciufmodi lapidibushodie con-
ftru<^9funta?desHifpanorum,<5colim temporc infidelitatis paatia
fummatumlndiae, &licetplurimum alixsedesexlateribus non co-
ftilibus at Solc duraiis confcilar elTcnt ad altitudmcm tamcn vlnx
fupra fundamcntum lapidcs magnificcntios eminebant . Dom us Vii-
fpanorum funr in prapfcntia fumptuofifsima?,& fplcndidifsimae,nec
munitse
Hifpanoru
exiltent:uin
in Indu do-
tnus.
\63
^hetoricA ChriHiam,
Tom >li vbi
coiirtiuifla
craiit t^mp)
re liifijviita
tu.
Sub unius
arbor:sum
nesrcde.
Scdilialado
rum.
munitac atquc commod^ admodum architechtonicc & ad perpcndi-
culuraconfc^lx . Suntcjue tcftx dclapidatis ucl rtratisproptcr im-
bricum ac tcgularum pa? nuriam ca xqualitatc , utpcrtcda fine uUo
impedmiento ex xdibus ad finem platcx ingredi liccat,qu.T rcs taniu
ornamcntum <Sc amplitudincm ciuitati Mcxicanx cociliat . Tcmpla
pafsmi in colliculisab ipfis congcftis fita funt.qux pyramydum Ae
gyptiacarum formam prae feferebant. Hifpani,Cucsuocant, crant
ea elegantifsimiscin£la circuitibus.canccUis, Sctranfennisprxclufa
gradibusartificiofis & uariegatis . Habcbantpraetcrea,jrula$ & por-
ticus magnificcntifsimas una cum habitationibus infignibus pro Ido
iorum pontificibus, & cuftodia cemeliorura . Aulae cum laquearibus
erantatr.T,(Sc colorcfufcioris purpurx obuaporem rcfinx abicgnx
qua candelarum, ccreorumquc loco utcbantur . Nara cura decirent
illis camini fouebant perpctuum igne in mcdio aulz non ti ncccfsi
taiis Gua magnificentix caufa .Hxornabantur eadcmtcmplauirida-
rijs,fontibus amcnifsimis,balncis calidis,aqui$ ftagnantibus , & hor-
tis uiridifsimis , flofculis Ck arboribus amocnis . Habcnt autcm flo«
res cximios odoratos <Sc uarios Scmper autem in illis plantabant ma-
gno ftudio arborcs uaidc patulas & umbrofas , ufquc adco,ut in uni
usumbramillchominesagcrepofsinc, comodo, quo Indi fcdent.
Qwamuisautemfterilis, 6c infrugifcrafitcaarbor, eft nihilominus
in tato prctio,ut in comparationibus a maiori plerunque ab ipfa col-
bra pofTutu lationcmducant» Vocantautem illam Indi ahuchuctl, Hifpani ar-
nulle homi- \^q^ jg paray fo,mihi autcm non eiufdcm gcncris cfTe uidetur . Toto
anno uiridcs mancnt.funt platano perfimiles , nec tamcn plane ciuf-
dem natur.T.ut in catalogo uariarum rerum noui orbis explicaturi fu
raus.Pontifices tcploru religioni dcuotifubijsrefidebat.Inipfispor
ticuummuris erant fediiiafabricatahuniiliatcrraeq; uicinia, erantil-
lis quoque fellx plicatiles cum fuis fulcimentis cx lunco pi^is 5c di-
ucificoioribus ; uarios enim colores iuncis inducunt . Habent infu-
pcr , alia fedilia lignea depi<5la rauliiforraitcr,arborum & uolucrum
figuris: 6c hxciocanitidifsimaerant omnia utpotc dellinata corum
tnpudijs &chorei$.
Dt modo quo Inii choreas ^ tripudk ducchgnt. Cap, f^*
OMnes in illis faltalionibus alacritcr & decorc faItabant,utpo-
ftcadicemus, Nobilcs induti amiculis gaufapiniscumnm-
brijs elaboratifsimis,quibus fe cingcbant ucrccundiz caufa :
(Sc in ijs conficicndismulicrcscum fumraainduilriaucrfabantur, &
attexebat longas oras cx codem gaufapo ucl pcnis auiu,(res uifu mi
Tanda)utcbanturarmiIli$aurcis(3cargcntcis&onuftisgcrai$,autpIu
,raispretiofifsimis. Vulgus inducbaturpcrfoniscxpcnnis, papyro,
tus. ' ucl
OriaJi mo
dusad ciipu
dia*
P^rs quarta .
i69\
uel animalium tergoribusquibus toti cooperiebantur. Hrant ucio
ftudiofiorcsmuititudinis quam honeftatis. llia vero tripudia funt
; inprimis mcmorabilia,nam cura tantus cfTet populi confluxus omncs
B, taraenadeofdem numeros tSc fonos pariter cantabant & faltabant
nec obftabat varia foni mutatio . Q^uocirca inui^ifsimus Imperator
Carolus V. curaoretenus audiret ilJam faltantium multitudinem,
& paritatem in mutaiionjbus,animum inducerc non potuit dum in
Vallc Solctana fpecimen eius rei.coram ^co ederctur ; cuius ipfc cura
fuisprimatibuslotopromendiano temporefpe<flatorfuit.Solebant
antcfufceptamfidem Chriftianammuhercs ctiam fcfc immifcere)
fcd poft conuerlionem, ne pcr fomnium quidem ifthuc faccrcnt .
DeornatHTmplorumtndiA. Cap, yi.
ERant vfquc adco folhcitiin cxomandis tcmphsutcadccora-
rentprcriofifsmiislapilhs, &pariete5 aulx is belluatis colori-
bus uarijs infignibufq; mtcxtis parictes infterncrcnt. Dccora-
bant mfuper uarijs auium plumis.necno magnis argcnti auriq; podc
ribus quibus ipfum Idolum prxcipuc onerabatur, Idola ifta vt plu
rimu cx. hgno fabricabant excclcifsimae ftaturrc inftar Gigantii , aha
cxlapidibusconficiebatnonabfimiJia Romanorii ftatuis,nifiquod
magnitudiniseftentmfinitac. Faciebantintcrdum imagunculas qu.ie
crancvclut lconcs (5c toreumataparuashafce inlapillisprstioftsfcul
D pcbani.illas vcro, praegrandes ex comunibus faxis faciebant,eafque
excauabantutcxillisfalfi myftx oracularcdderent. Imaginespo
ftea mfignicbant plenfque locis vnionibus margaritis <2k circun-
dabantaureistorquibus illiqucfaclis ipfis corporibusinfculptisctia
auibus,ferpentibus,animalibus,ptfcibu5, & flonbusmorcMofayco
Cyrneis,fmaragdis,onychinis, amethyftis, & ahjs in^ftimabilibus
lapillisdiminutis,quibus cxquifitifsimaopcra ficbant, extantibus
ubiquc unionibus , 6c alijs inxftimabilibus omamentis . Scdes
illorum IdoIorum,ut diximus, primaria tcmpla &c inijsfcorfum
adyta uti fccrctiora facella crant . In maiore horum adyiorum
locata erat menfa quadrata magna &fplendida,habcbant fingula
latera longitudinem trium uInarum,non abfimiles lapideis illis , qu^
inter Romana monumenta adhuc feruantur : nifi quod crant unico-
lores,fingulianguIi crantcrafsitrcs vlnasplusminus, fubnitcbantur
quatuoranimalibus, tanquam columcllis. Confccndcbatur ad cas
pcrgradus uiginti,quitamcn ucl plurcsucl pauciorcs intcrdu cwnt .
Erant ciufmodi fcal^ appofit^ ad fingula quatuor latcra . Vnicuiqi
angulo mcnf^ imponcbatur unum thuribulum ,utcflcntinumcro
quatuor , & ca comparabantur ad ipfius templi fimilitudinem ,
idolorum
maccna.
neq
uc
Sacrificiorn
metir^i.
■ WIHWIHIL 1 !■«■
m^-mmmm^^r.^
I f
lyo
%hetoricx ChnpianA
KoaiiouTm
mohtioquo
modo ficbac
ticquc enim omnia tempU fimilis crant itii;<5lurac, Fivbantigitur
itioimollislociscx argcnto,nonnuIli$ cx auro velpcregrmis apillis
immcnfi valons quales funt fraaragdi , arpides,rardonici,6c id gcnus
fimiles. Eiufmodi vcr6gemmcathuribulatnaxiraa arte elgbori.lan
iur,nequjdauriargentivcl alterius cuiufquam metalli admifccre-
tur. In iftismcnfis velgradibusdonaria fua collocabantfiiiguli.pro
fuis facultanbus , qualia funt aurum,argcntum,ftragula,au«,edulia,
vel aliud quid de fuis thcfauris fuppeditabant, homines immolandi,
vel fpontefua fe fiflcbant,quifcpublicx vtilitatiscaufa (qu-cimilli
fibi nngcbant)deuouerent, vclfortibusduclislcgcbantur, vcl ipfa Q
Idola fibi optabant aliqucm pro affcftu & maleuoientia furamorum
Poniificum,velinuiticompcIltbantur, vipotc,m2ftandocos,quiab
hofUbuscaptierancinprzlijs^quibusvicifsiinfxuicbaBt.
Df numero Oeorum MexieanoruM,& de covfuetudine hominum
immolandorumapHdiUos. Caf, y 11.
V
ot.
Modus mx
ftandi homi
n£s.
T liquidius cognofcatur ferocia & infoelicifsima caE'citas&:
feruitus illorum barbarorum , qu>bus , proptcr ingentiafua
pcccatamancipatierant: vifum enhocloc(. recenicremulti- H
p^£^lgjfy;(^^'tudinemDeorumquoscolebant . Perhibcnr MexjcsfuifTc bismil-
bis milleDe.leDcos, qui vtplurimum ex ligno, faxis, autluto formabantur ( vt
di«^ume(i)quorumalij erant foljdi,ali) cor.caui. In concauislate-
bantfaccrdotesoraculareddentes.eoquemodoplebcculatn dccipic-
bant. Erantferelongitudmc 6c a titudine Gigantum,pofitiin dex
teratcmplorum parte, fficui Chriflianorum fumma alcaria) in ipfis
parictibusexcauatis . Quorum altitudo afquabat pedes Idoli plani-
tieimcnfar in qua facrificabatur, dlKi tantum iiittrcapcdinisefTet in-
ter Idolum,& mcnfam , quantum loci ill.T fcaUT occupabant . Iflud
Idolum hominesimmolandum expofcebateiufque voluntatiextc-
plomosgcrtuscft. lili vero , qui defignati erantoraculo , vclforti-
lcgio , folemnijs ceremonijs, «!<c apparatibus, vtplur mum;coronati
(maxime Ci propterfaluteni communem oflTerrcntur^deduccbantur.
Vbi ad aram peruentum effet cum falrationibus &iucundifsimis mo j
dulationibus ma£l:aban:ur . Ad cuius rci txecutionem imponeban-
turpr.Tdi»flsmenfar,tnncprimum rhscor eximtbatur,pedlorc inci-i
fo,nouacuiis velcultcllislapideis: QjJofac>o,corIdolofacrificabnntJ
modo ori cochlcanbusad id cx pr«^(bntifsimis lapillis conftOis jntru j
dentcs, modo inmanibus impontntcs Iiterdum vcr6,in paropfidcl
coram illo colIocabant,parietesttmpI» humano fanguine afperccn-, ^
tcs.Mortuo corpore,pcril!osgradus deijcitbatur ,quod acceptum J
amici in fuis porticjbus,quas in cum vfum habercnr fcpcliebant .Si
vcro
Parsqmrta.
lyii
SeptuaguKa
millia fuifle
vnodie De-
primus In-
diarum prae-
lacus .
M
N
O
ucro en*ent ex nobiliorj genere concrcmabant magnis cxrimonijs . Sepelieadi
Eiufmodi viol:iin.T:apudi.los erantadeoulltara?non minuslndigena «>o<i"*»
rum quam uiclorum,ut quifquis eodedinareturnullamcfFugiendi
anfamhaberetrlnterdum unotemporeuidelicet,infacris,vtip(ifal-
fo putabant.fuisanniuerfarijs quindecim uel uiginti raiUia hominu
eo modo capdebantur . Intellexi ipfe ex quibufdam fenibus indigc-
nisin templo Tctzcuctzingo, diftante medium milliare Tetzcuco,
quod erat omnium templorum famofifsimum , cuius in hunc ufque
diem ueltigia confpiciuntur , fuiffe olim uno facrificio foUemni im-
molatos feptuaginta fex miUia captiuoruraex beIloTlaxcala(la-
chrymofum profedto <Sc flcbile fpcdlaculum) fed ifta belluina fcritas
aufpiciobonitatisdiuinaeiam in melius commutata eft perfratrcm monio obla
JVIartinum Valcntinum comitatum duodecim patribus , qui omniu ^^ •
priraiexnoftroordine Francifcano ficutduodecim luminariaad fi- ^f-'^^''"""*
militudinemduodecira Apoltolorum ad nouum illum orbem noua
qucEcclefiaraconihbiliendam profedi funt.tum etiam per uiros
religiofos ordinis.D.Dominici «Sc Auguftini qui poftea , fubfequuti
func , fauorc omniporentis Dqi uita: morumque probitatc ftupcnda
fa£ta ediderunt <"idieadhucedunt; ut poft cxpofiturifumus
conuerterunt & conuertunr etiam nura infimtam multitudinera era
dicando cultus daemonum , homicidia 5c facrificia tam ficda ut nun
quam fimilia exempla apud uUam nationcm fpeclata uel audira fue-
rmt qualia apud hofcc barbaros ex?rcebantur,pra;rdicando i!lis.& an
nunciando orthodoxam dot^rinam Chriftianam furama cum blandi
loqucntia . Q^iamuis initio interpretibus uterentur,attamen fadum
cftiuuante Oeo, utlinguam eorumprecipue uero Mcxicanam, qux
reliquiseftpolitior,breuitcmpo^cxpcditifsimc fonarenr,idque,ra
perkwle.ur etiamlibros eo IdiomBc componerenr,<Sc di^^ionaria co
ficerent. quibus pofterorum laboribus confulererur. Videbamur
cnim commodiusiilorum fermonempercepruri, quam iUi noftrura .
Obftupuerunt autem Indi uehcmentifsimc audientestanra prom- Obflupue-
pritudine & celeritate , ucrnacula ipforum orationcm ab exrernis tSc runt audiea
pcregriuisexprimi , iudicabantqi dininum quid elTe, quemadmo-i^" ^j^l>g»o- {
du re uera non finc prodigio & miraculo fiebat. Supradictorum om com^"utt-'
nium probacio fcqucnti Stcmmatc continetur.
Vcmonfii^atiua IndoYHm exhortatio adJMorum ritHum&moYum dimifsio-
nm, nofir^q; jidci catbolic^ arri^kxattonm. Cap. y lll.
Flli), Cura rei ipfius ucritas nos doceat nullas opes aut diuitias^
iibcrrati effcanteponendasjurpote, quanihilantiquius, prius
& carius , non modo ab hominibus, fed neque a beftijs habca-
Interprcti
bus trade-
batfide Ca-
tholicam ia
principio.
rut
corum
CaptiuUi
liunfsiaia
T{h^tor'tc£ Chrijitar?x
iiiumreruiu
coiiiiicor .
Ephc^.
»7*
tiir. Efl enim captiuitasdunrsima feruitus. OmripntensDeuscocl»
tcnrxcj; dominu$.vcflrimircricordia,non vcRrsmcritis, vcruminfi-
nitaruapictatc&clcmcntiadudusefl. Eius ita^nc auitontatc ad
uosaccefsimus.necnonmandato Beatifsimi Pontificis maximicius
intcrns vicarij & RejisnoQri catholici potcntifsimi Domini Impc
rio atcj; mf^igationc , quo ueflruin intclle^lum radijs diuini lumin»
j!luftraremu$,vcllro$que«nimos corporaquc ^auifsima fubicwlio-
fic qua opprimuncur libcrarcmus . Et fi cnim fcruitus hominum fit
moicflifsima,intollcrabilior tamcncflilla, qua vos Diabolushuma-
ni gcneris inimicus deuin^os atque adfkit^os habct. Venimus itaqj
ad vo$,in vitam nouam &:hbcrtatcm afTcrcndos, vtcognofcatisqua
tum intcrfit mter vcrum Deum cuius nosadoratores fumus, 3c f« foi
iHos Dcaftros , quorum vos ellis cultorcs . Dcus vcrus cuius cogni-
noncm habcmuscft omnium rcrum vifibiliuni 8c inuifibihum con
ditor , ilh omma parent, tpfe vcro a nemine dcpendct : nam apfc cfl
mcns vniuerfi,&principiumcxpersprincipi} dfc finis, illc, inquam,
retiquapronihilohabci prx anunarationaii , illam fupra omniaa- Q
mat, nempccrcatamad iinagincm <Sc fimi'!litudincm fuam , & cui
moflrauit vcfiigia quibus ad cognitionem fui perucnirc queat . Eius
immortalitatcmic firmitatem vos ignoratis,nam fi cognofccrtrispro
fcclo iam dcflcxifTciis.T diaboli obcdicptia cSc vos tofos cius< bfc-
quioconfccrafrctis, cui, omnescreaturx fcruiunt. IUc, inquam, fi
cutnosfccitliberc foa fua bonitate, vteum diligeremus, cognorce-
temus,pofsideremus.eoque fruercmur <3c nos dclcctaremur ponulaf,
vtillifpontcnoflra hberc candideque feruiamus, non ca fcruitutc
qua vofmctDiabolofubiedi cflis qui a vobis cxigitomnia vltraci-
traquerationisfines videiicet, irmriolationem vefrrorum natorum » R^
pofrefsiones,corporisdeformatioBR.&.fanguinisprofufionem,ficuf, i
omnibus hons intcr vosaccidit. Veflri}Di|,non funt Dij.fci creatui
rsr carentesfacultate de intcgroaliquidproducendi, immo relcuifsi!
mamquidem vilifsimamqucrcm,qujcin totofit vniuerfo,vtipfocx
pcrimcnto vobis viderecll. Vosadoratis faxa,!utum,ligna,arbore$,
folem,lunam,llellas,aliaquc nefanda planc , ut talpas , colubros , &
brutaqua rc nihil cum rationc magis pugnat,nam funt lila omria
partim diuina poteflatc creata partim ucro » a uobis met ipfis fabrc
faw^a .
VonnntHr rationts quibus ad nefivamnUgtontm De^^^ihedientiam
inducanfur. Cap, IX.
T
Rcspotifiimum caufa? uobisaducrtcnda? funtquibus ad cultu $
«cri Dti fanvlamque fidcm catho icam coinmoucamini . Pri-i
ma ef}, quia unustantum eflDcus fquarc niliil ucnusexco-.
gfiari
p ;fc::;^iSfc
„ic:stsi
• 7 &
ce. A-
:t29
u,n
Tarsquarta,
« Ti,
X
citanpoteft) vnumprincipiutn,vnafi<les» vnum baptifma , & vna'
Ecclcna fanda Catholica & Apoftolica ; Varietasautem vcftrorum Con. CoTz^.
Dcalhrorum proculdubio errorem vcftrumteftificatur. Tum, quia «' 'c.^ &
DeuSjVi iam demonftrauimus, finis principijcjue expcrs, cum ille ^.^ ^*^^ ^-
fibupficxiftatprincipium (Scfinis. Nam fibi foli conuenitefrcAi^ ce.t A<it
pha & O. Pnncipium & Finis. Vcftn autcm Dij, a vobis or * * ^
tumhabent>noncx fuanaturapropria. Namcumiilos oportcrei
eflcauvtorcs vcftmm tantuni abeft,vta vob«silli fiart, idquccxla
pidibus(Scbgnis,qu3einterituiobnoxiarur.t, Pr^terea ,poftauam
cxmatcria caduca componuntur^confidcrat^ qu^fo,cuiufmodi pof
funtelTeDijjCumiurtius vobisipfisDeorum appellatio competat.
(I>mnia igitur clamant & naturaipfadi£Vitat ,nosa Dcooriginem
haberc , illum vcro a ncmine alio . Sccunda ratio eft , quia Deus eft
immortalis,Eftenimanimusqui nec videri, nec fentiri poteft, nifi
oculis intcrnisjid cft,mentc . Veftri autem Dij , ta£lui & uifui obic
^i. funt,fabrcfa<5laexligno 5clapidibusveftri$ipforura manibus,
confuraunturinuctcrafcunc, caetcri veftri Dij «5c ut mcliusdicam
res equibusfium.Suntopera <Sccrcatur3cfummi Dei ab co initiu
coepcrunt , atquc , ficiusdeftituerentur fuftcntationcdi^umfaclu
dcftruercntur,quemadmodwm uidctis illa vitiari & corrumpi , quia
nonfuntaKerna,vtDeus&-anima. Eftquetantanccefsitas »!<c refpe-
6lusinternos &Deum,atqucintcr folcm,^ cius radios,nam vt vi-
dcmus radi) omnem fuum fplcndorcm a folc ducunt , qui tcrrx fu^
occafu tencbras & vmbram inducit, cadem inquam latione a fum-
mo 5c xterno Deo nos toti pcndemus . ltem,ifta infinitas Dcorum
conftare ncquic » uelut cnim vnum regnum plures i vno, regrs
non admittitmec Rcfp. alios practer vnum gubernatorem : nec vna
familia plurcs uno capitc, rccipit, & in fumma omnis poteftas con-
fortis cftimpatiens: ita in rcligionc noftra Chriftiana , fieri nequit,
vt plures vno Deo cxiftant . Nam,fi plures eftent.quod vni placerct
alijsforct ingratum,quodque ab uno faclum eftet, ab alijs infectum
redderetur,fi qua facultatc ualerent, vt diximus. Veftrisitaquc
Dijsnullacfamtuiresfaciendi veldeftruendife, cuin neque fui ip-
fiusconfcruandi facultarem habeant. Nam &reftaurandi funt (Sc'caliditas
diftoluendi. Si uero vnquamloquuti dicantur, fa«5lum iftuc cft, Idoloru.n
it Diabolofraudis & mcndacij parcnti pt- r illa fua inftrumenta, a factrdotum,
Dcoquc pcrmifTum ob cxecrabilia veftra flagttia, quibusipfius m-
dignationcm promerueratis, autpcrpetratum eft cailiditite doloqj
■ raalo falforum atquc diabolicorum ueftrorum facerdotum , in
iquem finem curabant excauari Idola vt fe collocando intraipfas
jftatuas , pro fuo appetitu 6<. libidinc proloquerentur , quemadmo
, dura m prxfcnti vobis patefit,no quod vcftri Deaftri noftcnt loqui.
cum
'74
'Khctoric.t ChriHtant
DoTi n Hus
Inih prop 1-
Oi imniola-
bant naco:»
cum certjrsiuiuin lir lapidcs i5c ligna crTe clinguia. Infuper.eQadeo!
confonus naturar amor parentuni ergafilios» vt ctiam bxuta rationej
atcjuc prudentiao:rininocarenna,adcognofcenduni naturalcm illa'
prochuitatem folummodo naturae inftuiclu amanr,atcjuetuentur
faos foetus.ob fimilitudinematcjuepropagaiionem fu»iplius Si vc-t
ro.naturalis illa inclinatiota eximiaamoris exempla in brutis ed»t,
c]uic[ facict vis rationis in hominc ipfamnaturam fequenteducem i
Addc,c|uod lege naturali obligati fumus tam benc uelle proximis
atcj; nobifnctiplis.ealege.vt vitam quam a Dominoaccepimu<, cu
lufcj; domini ipfi nos fumus.pro noftnsuinbusconfcruemus. Om-
nes illas obligationes naturales diabolus fuo fuco^c dolo malo tollit:
sSc reddit vos tam exc^catos, vt audeatis , quac ne bruta quidcm ani-
malia facercnt , mactarc, vidclictt,ucf^ro$ natos,& demonijs irnmo-
are : ipfi amicos ck. vicmos occiditis,potatis iliorum fanguinem,car-
nefc]; eorum deuoratis : res nefanda profedto & horribiliSjCuiufquc
exempla nunquam vifa aut percepta funt a nobis,immo,ne apud in
fideles quidem^ barbaros, quorum notitia ad nos perucnit nifi
apud vos > tam Itri£le vosdiabolo mancipaftis ilhfquc potifsimura
nefandis (ik horrcndis flagitijs illecapitur. Nouit cnim (ScDeo &
hominibus iUudprx omnibusc(recxecrabilc,vosproprium fangui
nem funditis,deformatis naturalem vultuni,os nauaculis difcicado ,
perforando nares,auricO'as,<Sc labia.curtando veftraslinguas. Expe
dite quaefo haec omnia,& animum aduertitc, quantum fit difcrimen
inter vos, & veftrasproles , quaeab humfmodi turpitudinc noftro
beneficio feruatoc funi . Has caeremonias & ritus Indi) , mandato
Diaboliobferuabant, ut illis afsimilarentur cafdem incifiones ha-
bentibus . Vnde tetcrrimi cxiftcbant . Ad rcgendam autem iUam
deformitatem , partes corporis co modo dedecoratas cxornabant &
in fe fe <Sc in Idolis fuis iapillis peregnnis , fil^ulifcjue aureis paritcr
atcjuc argenteis : vcrum quacunque artc vterentur raanebant defor
mifsimi, vfcjj adeo, vt recentiores (Sc luniores lideant m praefenti fe-
nes, quiDiaboloiubentcfibiillara foeditatero intuIilTent. Confi-
derate praeterea (filij charifsimi) Deum nihil aliuda vobis poftularc
quam voluntatem & mcntem fynceram , non pofcit hominum facri-
ficia aut cordium immolationcs praeterquam, vt veftra|pcclora illi
foli confecretis & cafta tueamini: cognofcentcs illum foiuraefTc
au(5lorem , redemptorem , <Sc illuftratorem animarum , datoremquc
gloriara^ternae quam auidifsime expcclamus,quod ab illo omnia bo
nadimanant,«Scomncsquinoncrediderint in iUum non fcruircnt
illi, debitoque amore profequuti fuerint damnatum iriadperpc-
tuasinfernicruciatus: qucmadmodum maioribus veftr.'saccidit:vbi
tanta tormenta fuftinent, vtlingua humana iis exprimendis aut cnu
merandis
B
Varsmarta.
75
vit.
Io".J. Mac.
>lcu
incrandisnon (icpar. O intoelices illos, <5c uos contra beatoi , tjuij
busdatum cft veritatem cognofcere. Hripuic uos mifericors Deus'
dcmentia & bonitate fua, cx illorum ca^co errore & paratus eft uosj
D luftrarc vero lumine,modo lUum cognofcatis . Poita auttm & rcft?. R ftjvenien
uia,qua venituradfummum illud bonumtcjuod vobis in nom>ne ()i->d Deuai
Dei proraittimus, cuiquc infiltendo euitatur maximum il udma- '
lumcuiparcntes vellri fueruncarque vosetiam nuncobnoxijeftis,
ellcognitioDei,fides,fpes,«Sccharitas,quaj dicutur vircuces Theolo
gales.quas, Dcus in facrofan^o fonte baptifmatis fpiritui nollro c6
municat:quofine,neminiomnino falus contingcre poteft Q^uam-
obreoiy ait, dominus Scmagifter nofter Chriftus:Qjjicunque credi
denr '5c bapcizatus fucrit faluus eric, qui autem non crediderit con-
Memnabitur . Hoc ingens bencficium 6c eximiim gratiam,imporsi.
£ ^bileeftrefcipcrcabi lis.quj peccatismortalibus immerfi funt,que-
jadmodum uos,namper ca icprapcipuedetclhndac veflraE' infidtli
tatishorribiliacriminahomincsreddunturhoHcs Dti ik confequtn
•terindignieiusgracia harredesinfcrni,in quo anim:e vtfir^ ptrpe-
jtuis flammis ardcbuntrqucmadmodum ar.ima? maiorum ucltrorum
illicardencatqueinaternum arfuri func . Reccdendum itaque vo
|biseft,charifsiiTii,exanimo (Scftrioau^ori falfiratis Diabolo 6cac-
,'cedendum ad Dcum Opt. JVlax, qui ipfa uentaseft, fupcrell , vt
lanteaftae.gellsque vir.T poenitentiam agatis.dcemonia cxecreniini
cum firmopropofitoatque inftitutouit^pollhacin melius commu
p tanJae. Animaduertite qu;irfo,ut voshoctemporc diaboloeftisman
cipatiaduerfarij ueri Dei filt) perditi 6c exca^cati . Verumenimuero
{\ nunc facrum lauacrum «Sc baptifnia fubeatis cum dolore commif-
forum a vobis flagiciorum,confcftim cuadecis fil»j Dei, hsfredcs bea-
cicudinis dc glorix ^ternac ub» tanta cft quies , Ixtitia » & tranquilli •
tas.vtlinguahumanapronijtiarencqueat . Aduertire omnesueftras
aitionesefl^e prauas,Ok fruftraneas efle ueftras fuperfticionesquia in
infernoubi funt maiores ueftri,nihiIcomediturautbibitur, veluti,
talso uobisperfuafura habetis,immo femperinexpl bih famse dc fi-
ti anguntur in flammis inextinclis . Itaque , fruftra mortuis cibum Hiftoria.
.Scpotum cum tantoapparacu apponitisrconuerfi ad dominum &
baptizatiliberabitisuoshac grauifsimacalamicatearquc Dco frue
mini,quife communicat fuis in omni dulcedine »!>c fuauitatcptr
fidem icgratiam quar in fan£lobaptifmo comparatur. Et profiten-
do fidein confeftimaperienturoculi ucftri !ncelIe»5luscognofctntcs
malum in quo haclenusdegeftis &fcclicitatem quam tXi t<^amus.
Inducuntur ad oh' dientiafn I{r*mam Tontificis fimnl ^ Inrpfratpris Caroli
y. iuHiflifsimi acivccf^orumetus, Cap> X.
Z 2
£ft
iin
lj6
^hetoricA ChriniarjA.
y.<pa,potefta
tc 1 nm dia.
ec rccipic a
Dco.
'
ChriCuv in
Ecd fia vau
.aolu.c pr«:
'cfle.
i.C*
K
Stpracreren.vobisagnofccndus Romanus PontifexSuaimus H
us rii.<y^ L(' tccefixPaftoracCaput 5c vicariusChnftiintcrnscuifuas
1^^ vkes & potcftatcm ipfe crcdidit. Qjiem Impcrator noftcr in
UJclitTimus cu ReeibuscscterisqjPrincipibusChriilianisagnofcut,
Ch«i(bano<q; morc vcnerantur. Vtfubftquerti Sccnjmate patebit:
in quo tibi Gerarchiam Ecclefiafticam dcmonflrabimus.Quocirca
non tantum cfl Vicarius homJrjis.ar Dci pan^^er ik hommis, caquc
ratione omnis lurifditfi^iairLatnbuta cft, qua imcdiaie ab ipfoDco
fuffepit ad modcrandum h-umanas animas; quas vita fua proprioqj
fanguinc fufo Chriftus vindKauitmon folum in fpiritualibus veru
ctiam in corporahbus. Nam ficut in rebus naturalibus frcqucntcr vi
demus, vnam «Sceandem rcmhabcrcduaspoieftatcs, quarum vnam
habel ex forma fua fpccifica ik illa clt propria cfsctiahs potellas fua.
Aliam vero habet accidetahter, cx aliquo intrinfcco fupcrucnientc
fu.T circntisp, <Sc illud clf proprium rei, ncc pnncipale, in ipfa, quia
potcft adefTe vcl abcfle preicr iphus rci corruptionem,ficui funi ac-
tidentia.Pari modoconfidcrandum cft circatcclcfiacChrifli pote
Itatem.Nam illa poieflas pontificahs Ecdcfiaf fcilicct,ligandj & fol
uendianimas,cft poteftascius cflentiahs & propria. Aliam, widch-
cer,quaracxercetin viarmorum &huiufmod>fnon cftpoteftasEc-
clefiae cffcntiahs, fed accidcntahs. Vndc, ex hoc quod huifmodi po
teftateaccidemali vtatur, fcihcctmundana.nonpoicftdici vnum 6c
idcm rcgnom cum regno Romanorum . Nam poteftas mundana in
Caefarccft eflentiahs & propria,per folam enim iliam dominabatur
3i regnabant faos fubdiros . Secus cft in Ecclcfia Chrifti . In qua ta-
HspotcfbsmundanacftmcreaccidetaUs vScnon effetiahs. Ideonon
refcrt lunfdiiflionem mundana Impcratori fihociuslegitimo fptri
luali competcrctanqaamadiutori Ckprot€C>ariEcckfis,rum ctiam
ahjsregibus<5cprincipibusChrftianisquibusmc<JjatcaDeotcibura
etiam cft tahsauAoritasin trmporancis, nichiiominus vtraquePon
tifici dcbetur, fedad tranquiUitatcm anima? temporalcm comunicat
Regibus Chnftianiseosconfirmando, quos Dcus vnx't, & fignauu
10 eiifinem Qj.ia de caufaijdem quocjj Papam agnofcunt,ciiamant
reuercntur &l obedmnt, veracquc Ecclefiae Cathohcar parcr, & vaa-
nimitcrpacificeqjfemper fc inuiccm tolcrat.Nam,vt Chrif^usfolus
cft Sacerdos «Sc omniii rcx , ira par cft vnum quoqj cius elTc vi<ariu
q-uiorancseius viccsgerar, vtcxco Itrcmiaelocofacile conflat. vbi
ditic. Ecce conftitui tc hodic fupcrgcntes & fuper rcgna. Scd cum
tmincntiusmuhofiifpiritalcm admmiftrationcai gcrere.propte
reafummrs Pontifexad fccuriusuacandum rebus diuinisconten-
tus iurifdidione fpiritali , & parte impcnj mundani:rcliquum prin
cipibus chriftianiscompetit,quia ad hoc ctiam a Deo uocati tlccliqj
funt^
M
P;tw auiirtdt .
m
runt,ideocjj, illos-diligere ill)s<]uc fubelTe Ck obedire seneniur,licuiS
vcris pricipibus noltris naturaiibus.Hinc ell quod magnus ille Dio
ny liu5 diccbat tjuod omnium conditur Dcus binas habiiationes pof Hjbititio
lideatrateraniincoelojalteran» veroin terra. In coelominiftros ha DeidupK^r
bet Angclos, Archangclos, 1 hronos, Dominaiiones.Principaius,!^^^'^^ '"'^*
Poceltates,Cherubmos,^Ser3phinos, quiperpciui i!li adliitunt,^^^^^.^^^^^^
eum continmsJaudibus,^ benedictionibus profccjuunturjiprec Agoc.^.cio
nim dignusellomnibonorc tkgloru, ovC vnquam defetifcuntur.
jyj Q^uonia alocoillofan«^o «^beata doraocxulant,]afsiiudo,fames,(i
tis,trillitia,fletus,vociferationcs. Contra,omniaplena funtlunriinc, Apoc.11.t4.
claritate,gaudio:neque enim ulla ci\ coUatio noflrx laetitise ad coclc j i-t"t a? no-
rte,cuiusrefpedu,nihilcft,niiimifcriaploratusikafriinae. Nauerusia-^^,,'^? ,
„ ' , f, .. , • 11-11 • T r - Ittcnulla coj
*Deus qui elt lu^c cc ciantas illosilluminat.lpie enira,cu uerusagnus Jjjiq^
lc-siftat,cadclactlinextmfta.QjJiotquotenim,ca domuincolant; foel
lices beatiqj habentur,propterea quod ab omnibus expetitur. Audi
te fupcr hac re Dauidem Regiuni vatem Deo charifsimum,qui,licet
rcx Ifrael cffct.njhil almdiamen de(iderabat,quam Deo cohabitarc
dicens, vna peiij a domino,hanc requira, vt inhabite in domo domi
O ni omnibus diebus uitxmeae;<Sc iterum ; Q^uam dileda tabernacula
tua dommc virtutiirconcupifcit >5c dcficit anima roea in atria domi-
jni.alibiiteriiaitrGloriofadidafuntdereciuitasDei.Adhacdorou
Inos deilinauit » <Sc crcau»t maieftate fua diuina,vt eius h^rcdcs 5c do
miniBcremusj niii quodpeccatis noilriseoexclufi fumus, vfquea
deOjUtnobisillucnopateatrcditus niiifauore (ingulari <5caaxilio
o:nnipotentisfulciamur. Amici Deihicpoiiticxpendentesbeati-
tudinem coeieftieacontempiationetam ualdc inflammarifunt, vt
omniaierrcnaqu^e velin praefcnti pofnderent, vci in pofterii pof
fcnt adquirere dimittereni, vt fecerunt Apoftoli & ctiam niic Reli-
giofi iScimiumeri alij ex omni hominuordine. Immoctiam morte
ea proptcr vltro fubieriiiifed non vt vos morimini, quibus raors cx
hac vita cft tranlitus ad gehenna arterna. Amici vero Dci moriuntur
Pfal. i6.h 4.
Pfal 83.3.
mu6 a.3.
Deuj quali-
cer hoaiine
id gioriani
ctcaucric.
vt fibi lucri faciant fedcs quietas, & perpetuas. Ibi nihil aliud appa
cct quam Dcus, qui eft fpcculum in quo cun.5la relucet, nam in co-
fpcdtu Dci eit confpe<5tus omnium reium,m eius fruitione eft fuii»-
mum bonum,quodnon cftaliudqua Deusipfe. InijsacdibusDciJ&
eftacconomus dcpatcrfara:li3s.AIterum verotabernacu^umdiuinvj^^^j
in terris eft Ecdeha Sanda Carholica ^ Apoftolica Romana quam
nos verc profitemur:cuius caput dc fundaraentum cftChriftus.-iux-
Mors qtjali-
ter a Santis
delicer.cur*
(> tailjud Pauli, Fundameniumaliudncmopoteftponerc, pr.Tier ici
quod poiitum eft , quod d\ Chnitus 1 E S V S . hcm ipfura de
modo Chrjl
ilus&Petiusi
fund-,ai€nc8
fit.
Cor.
dit Dcu&patcr caput fupra omncm Ecclefiamrfcd cum cius ma- gpjj^ ,
icftas n^^n ftrrct , vt h*c femper viiibilis mancret , conftituit
fu.oi
178
T\hetoriCA Chriflmnx
|Supffrcathe-
d i l*(.tricdi
Ifia.
hf<.-iiaf tlb. j.
aiiler.hrrc.
Tvrt timili
Cyp.hb. 4.
[p ilSHicr.
Cotif. Nice.
Eltftio (um
miPontificiJ
qjibus cope
tiC.
Poceftas Epi
fcopi Roxna
Romanat Ec
ck-fix come-
dacio.
Claues funt
difccrucdi
fcittia, ii.^o
tcn la iuji-
ca di.
fuolocoprincipcm,^mc:iriuin(umn Apoltolum longc <li1cv1:ifli-
mum B. PcKum caput tcclellar minilUrialc vt vocant,fupratjuc
cum xdificatain Fcclcfiam.quatenus & ipfc in Chriflo fandatus »5c
virtutc cius folidatusen:; cuiusloco fucccdicfummus pontifpx:vt
traduntgrauifsimi Ok vctulhfsimi patres onhodoxi,6cnosfirmifsi-
me credimus: a quopcrcuangelium geniti.aquo nutriti»aquoeclu
cati.a quo coelt-lli aqua potati fcaturientc m vitam xternam , cuius
hau(lu,vripfcloquitur,atqucpotu conceptam vifccribusfitimfc- R
dcs ardorefquerertringimus. Confidcrate hanc Chnfti fingularc
prouidcntiam atquc faptcntiarabiirum cum de^hoc vero animarum
pallore prouiditnon dedicaffe cum modo pro animarum omnmra
falute,fcd eum rtatuifTc pt u tempore qui nortros ingratos atquc vc-
tcratos polTct impetus reprimcrc . Huius quidcm capitis noltri fuc-
ccfsio (Sc cle^io nt per Ecclclix proccrLS.id en,Cardinales, quos fra
crcs vocat.quiain tcrns capicccarerenon polfumus. Quamuitau-
tcm Romsfixas habeatfedes, non tamen a loco aliqua ri pttcflas
acciditrfed Romani Epifcopi denominarioncm indc rrah iquod|
velutaiusquiuisprae arnsfuasEcclefiashabcni ficiHe Romar.ar pr^ $
fidct . Habetquecum tafteriscpifcopisparim poteitatcm ordinis,
iurifdidionis vero maiorcm . Cumque finguli i^^pifcopi fibi afsigi a
tosgrc2;eshabeant,huicvniucrfi funt crediti: veluti cumpaterfa-|
miliasferuisquidpiampluribus facicdum demandat,vni tamen exj
cis potedatem dat , vt in alir-s infpiciens.ad fuam funct'oncn)f fi for-
teccfrcnt)cosreuocet,acprc)fp<ciat, nequid derrimetiti pairi fami-
hascueniat. Adhancenim hcclefiam Rom.propter poter.iiorcmj
principalitatem necclle eft r;mncm conucnire Ectlefiam.hoc cft,ros,
quifunt undiquefidelcs.in qua femperabhisqui funt vndique co!
fcruata caquaceft ab Apoftolis traditio, cui & Tertul ffbfinbft. X
Habcs Romam,inquit, vndenobisquoqueauwloritasprieftoell.foc-
lix Ecclefia.cui totam doi^rinam Apofloii cum fanguine fuo profu-
dcruc.Vbi Petruspafsioni dominicapadarquatur vbi Paulus loanis
cx'.tu coronatur, vbi^Apollolus loannes pollea quam in oleum ignc
uindemerfus, nihil pafius cft, in Infulam rclegatur. Cyprianus
quoquemartyr Romam matriccm , 5c radicem cathobca? tcdefix
appclUns.affirmans itcm Romani cpifcopi locum.Petrilocum effe.
Nec dilTcntitab his D. Hiero.ad Damaf fcribens Beantudinitux,
ideft, cathedrar PcCri communione confotior fuper illam Petram
Ecclefiam sedificatam fcio . Apudillum Chriftus depofuit claues,,y
illi facu.tatem claudendi ucl aperiendi coeli cndidit . Claues autcm
uocantpotcftatemhberandi peccatis & po^nisqu.T funt uclur cate-
v\z quaalhgati tencntur diuinorum .^ ccclcliaftic(»tnin pr:i^ceproru.
Fundamentuin huius tabcrnaculi eft I fus , vr fiipr? diclum eft qui
dl'
Parsm^rta.
lyp
jeflfundator ejus.hofpes.C^ incoia. In tundamcntisponi f )lent faxa Matt.i8.glo.
rudia impoljta ^ afpera . In liac ucro ftru£tura , lapis pretiofifsimus
fundamentilocum obtinet,caiusratioclli quodalia aedificiaterrae
innituntur. Hocautcm planeconcrariomadoiacla habet fua fun- VideAug.fu
damenta,videhcet, in fub imibusm eoqui cftaequahspatricoelcni, P"P'*^' ^^''
Ibi feruator nofterafsidei ad dextcram Dei Parns,& in illo tota £c-'
clefiarecumbir.quam ilic fultinet,moderatur i &defenditfemperq;
defenfurus eft . Sed cognofcamus idipfum exipfius facrofandto
orc. Cum PetrusillumprofitereturefTeDcura &hominem;hisuer' .. ,. ^
bis: TucsChnftusfiliusDei uiui. Benedixitiih dominus, 6cait:
tn.
& quaiiter
Petruspecra
fit.
Beatus es Symon Bar Iona;quia caro & fanguis non reuelauit tibi ; Matt.itf.
fedpatermeusquiincoeliselhEcegodico tibi ; Hoc eft.ficutmeus Nota quali-
patertibimanifeftauitdiuinitatemmeam, ita (?c ego tibinotamfa- ^" Chnilus
ciocxcellcniiamtuam,quiatu es Petrus,ideft ciim cgo fira inuiola-
bilis petra,ego iapis angulans,qui facio vtraque unum ; ego funda
mentum,praftcrquodnemopoteft aliudponere^tamen tu quoqj
petra es,quia niiea virtute folidans : vt qune mihi poteftate funt pro-
pria,fint tibi mccura panicipacione communia . £t fuper hanc pe-
trara .Tdificabo Ecclefiam meam . Et portae inferni non praeualeDixt
aduerfuseam. Et tibi dabo claues regni coelorum , Dicit itaque
Chriftus: fuperfirmamhancpetram,quam,fcihcet, profefTuses, &
declarafti : vocando me filium Oei uiui : a^dificabo Ecclefiam mea
IdeoDehoceiiaminccUigendum eft Paulinum illudfundamentu
almd nemo poteft ponere . NuJla enim creatura, immo ne feraphi-
ni quidcm.ipfi fumcerent fulciend;e Ecclefiac;nec ipfa vicifsim fu-
ftineri poflet a minore «& infcriorc , quam eft ipfe Deus . Et quia
Chriftus eft illa firma pctraDcus 3c homo illi Ecclcfia inniiitur.Que
admodummultis retroannis Deuspaterpromiferatjvelut Ifaiasde-
fcripfit. Eccccgo mitramin fundamentisSionlapidem ,]apidem
probatum , angularem,pretiofum,in fundamento fundatu , lapidcs
huiusacdific!) fumusnosfideles: vobis enim,in illo nuUusadhuc
cft locus,priufquam fanitum baptifmum fubeatis (k iurctis in obc-
dicnciam furami patris,paftoris,<5c facerdotis,eiufque Ecclefi^aggre
gcmini : extra quam non eft falus . Ipfe longe alius eft , quam falfi
veftrifacerdotcsatquedeccptores. Tam eft ucrax, vtadillum m;Qucftio«es
omnibus neccfsitatibus & fcrupuhs recurramus : ipfe nobis coelum ^"^J*-\^ ^*
patefacit.animos iUuftrat,& quafi manu data in viam r;-«^am ^-^^"jjnV^Paftore
ctt : lcgumque &morum noltrorym eftinterpres. Necefrumigitur;^,lj.yj, ,^j^^
cft, vcextemploipfiobedKntiamproficeamini, repudiacis ueftri9|sa:ctdore8
raendacibus,fiilfis, ^ failaribusfacerdotibus.quinon funt facerdo-jIndoruqiiA-
icsnifiexpropriaufucapioncutuoscanquain Sathanaemembrade *" •
cipiant5cin orcum detrudant quod poflquam animaduertJt piusl
i .-^ ; : — I
11. cl
fCor.j.c
Ecdefia ca
tholicainni-
titur Chri-
fto Deo.
28. D.
pot.ftare, &
rcgalidig i-
txtCiquxcxxl
laen habcc
otnninoi tc-
poraliu Sa
cuuui«
180
TihetoricA CbriHianA
ille paier dc pailor & ubi ad pias cius aures perucni(rcnt execrabilia
Ueftraflaettia,injmanislima facrificia.iyrannicaferuitus, ucftrimifc B
ricordia du^us,pcrcupiens «c ad ueri Dci notitiam uos conferretis
qucmnoscolimus,commcndauituo5 cximijcuidam Principj Im-
peratoti, Regi & dominonoltro MonarcHactotiusorbis,qui vos in
clientelam 5c patrociniu fuum fufciperei • Vt etiam in fcqucnti ftc-
mate viderc kcet. Nam fuper cunitas humanastemporalcfqj digni-
tatcs, 5cfubhmescmincntias, Impenal s ^ Regalisftatus culraen
& cxcclentiam obtinct Q^id cnim glonoufis , quidfarlicius , qui j
vnum intueti mortalem homincm c.Ttcris homjnibusimperantcm »
cunvlos regentcm , & adlibitum fercntcm ? Uli equidem funtqui ,
ftcftelob nonocap. ) portant, orbcm. Huius ccrteemincntifsimi C
ftatus hanor laus, gloria, & cxcelentia , cx co ctiam maximc patct ,
quoniam(tefte Scriptura) illistanquam fablmiionbuspotcftatibus
omnis ai>ima fubdita cft . Quare (luxta Chrifti prarccpium) Cacfari
bus, atqj regibusia cunclis fidcIibus,honor exhjbendus crt,fubfidia
praeftanda, &quibus vc£ligal, vc<Sligal; & quibustnbutum tnbu»
tum. Illisdeniq;taquapraecelictibus, 5ca Dcomifsis(icftc Apofto
io)par?dum cft:Q_iiia non fine caufa fupereminentem > rcrrentcqj
gladium ponatad cocrtione maloru, laudcm vero bunorumrcuius
au Aoritas nuUis eft circumfcripta limitibus: qui cieleftc habct arbi-
trium,&iurapr2cceptaqj abeo tradita diuJnitusemanaricrcdijtur: D
cui cft pro lcgc volutasrpro hbito fan£lio pro arbitrio ratio, IUc igi-
tur,vobisquoqucagnofcenduscft, is, nosamicc &per humaniter
moderatur ad pyxfcnptii diuini mandati atq; tuctur pcrfonas & rc$
eorum, qui illi iubditi funt, Agnofcitc igitur & vos pcccata vtftra,
expendite veftram calamitatcm &feruitutcm;nihiluobis^prium
cft, non habetis vndc corpus amiciatis, nifi ex imperio regis,, cuius
os vobis expe£larc nefas eft, ne ^pnjs quide filjjs fecure gaudctis.
Qucm vobisinpracfentiofferimuseftprarpotens dominus dc ma-
gnanimusPrincepsrquemnosomnesagnofcimus & ipfe nos rcco-
gnofcit. Illi fratrcs noftri nofqj ipfi lili fumus ferui ille vicifsim nos
amat. lllius funt quas incolimus vrbes, illius caftra atque pofTcfsio-
nes, & cunfta terrcna(dicente Aug.) Quo iure defendis villas, nifi
Imperatorum Regumq; iuftu? Q^is igitur non frEliccmt non cu^is
pr^latum hunc cxcellcnttm ftatum dixerit:qui cmnibus fubucnit .
omnibusprodeft, ^comnium faluti &commoditatiprouidet ? In-
quareRegesipfosDcoafsimiIan,approximanque plurimum cer-
Inimus . Quia folus ipfe vit.T nccisquc hominutH dorainus cft, falu-
tem mortahbus confert,uel dando bona fi egucnnt,ud parcendo (\
deliqucrint,ucl indulgcndo fi fupplicauermr.Qui non fibi,fcd Rci
pubhcaenatifunt.dum difcordiaspacificant,oppreflosapotci tibus
crip.unt
■-J"^ J""=-— ""^ "J^fc i JTfT annc... jrrr.- «jm^^ "« ^'"- ..7rij"i^ jt»»:- - jm^ - ^.^
fff#^fr/#x##jfiffr/:#/r/^r/^/##t/;%%iitt%Mm^%^m%%%«i^^^^^^
/i7zazmazjQmz£!^>-l>ms^^^^
'jUiaA//j/jj/yr'/.wj/jjMjjj/i/mii!yimi/Mj/i'j^^^
Tarsquartai
i8i
cripmnc» prouinciaspacegauderefaciant» vioIentiascohibent,iu-
ftitianiferuant,raaloscfifsipant, 6cqaidquidagenclura cft, fiucad
bcne beateque viuendum t Huead res ipfas poiicitas foeliciter guber
nandum , finemque debitum dirigendum , legibus pratceptis ac iu-
(lis lationibus di^onunt . Rex enim iimilitudo (iue imago quxda
diuinitatis eft in terris^dum id ipfum agit in limitato cu in vno qao-
que regno quod Deus in vniuerfo . Hinc rcges jn Exo. 2 s.d.Di; vo
cantur . In his eft prouintiarum quas regunt , fumma poteftas . Eft
denique rex,pater patriac , amans quos regit.protegens quos guber-
nac . Ideo legauit nos huc,vt vobis indicaremus , n quidem vos ilh*
dedatis,ita leuiter fe vobis imperaturum, vt veftris proiibus fruami-
ni,neceastrucidari (inet,vofmetipfos reddccimmunes cruciatibus
quibus veftra corpora afticiuntur; nullara vobis iniuriam pcrmittet
mferri,Dominia veftra «Sc proprietates vobis decerncntunDabic lin
gulis peculiares domos , cum nunc incertis fedibus vobis diuagan-
dum fit , & a nuditate hac vos iiberabit . Licebic vobis ad eum & fu
osaulicostuto acccdere , <Sc quaprimonias veftrasacque aduerfitates
cxponere ; quibus cum iquitate <Sc iuftitia eripiemmi, nos enim n5
male , fed benefaciendi caufa huc ucnimus* In fumma ienifsime vo
bis]mperabitur,fimod6Deo,fummo Pontifici,atque imperatori
iftuc beneficium acceptum feratis , & exigua tributa pendatisrquac
nihil funt , refpeitu eorum , quibus nunc opprimini. Eoque modo
in clientclamfuam vos recipiet,<Sc tam detemporalibus quam fpiri-
talibus vobisprouidebit. Nam ucluticun.5lis hominibus naturale
eft in focietate viuere,ficaliquem eftcoportetperquem multitudo
rcgatur . Nam iuxta Philofophum multis exifteniibus hominibus,
«Sc vno quoqueid quod fibi congruum cft prouidente,multitudo ip
fafacile in diuerfa difpergitur , fi modo aliquis non fit qui curam
multitudinis obtineat . Wecillud fapiens Salomon ignorabat,in,
quienSjvbinon eftgubernator, difsipabitur populus . Deniqueil-
la horainibus a natura innata focietas rumpetur, H non foret aliqu is
pra?fidens,cuius ope prauorum audacia arceretur. Quiaa diuina
difpofitione(vtfcriptum reliquit Aug.) regna funt condita, reges
mftituti,vtmaIorum peruerfitas caftigetur ,;& bonorii uita &inno
ccntia conferuetur . Et alibi,regale faftigium locus eft fuperior,quo
fine populus regi non poteft. Imperatoria ergo vox, & regalis au.5lo
ritas, iniquosfugat,inlolentes caftigat,obtreulatores defpicit,bonos
prapmiatatquefouet,,&cunftisinfluit vitae & honorisalimenta.Eft
enim rex m regno ueluti xn naturali corpore caput . Conftat quide
caputipfummembrisvigoreminfluere, quid enim, vt ait Seneca
valct corpori robur , quid uahdiias Sacerdotum , quid uelocitaspe-
dum, nifi capitis veluci principisfui , imperialisquapdam amini-
A a culetur
iSz
^heforica Chrifliam
,.-.»>..»«.■■...-.».■-
culetur poteftas: a qno uel dePntuuntur uniuerfa,aut omTiia Rjkiiin
tur ? Smecapitc,inquit,iacettruncusignob)'is {inehonor<i, {ineno-
mine . Sed nec in humanisranTum eiusfumma confirtit f^hcitas.
Nam prseter eam cxtcnorem quam prxdiximus fuper cundlos mor
tales excellentiam , fi bene rex optimeqj regit,immortali Deo,tanto
propinquior, tantoqjacceptior efl:,quanto liberior . Sed ^ifccaftiga-
tior fuic in eo peccandi licentidi,qui potuit tranfgredi & non eft traf
gredus, in quopeccarenoluirvo.^untas: etiam fiemineret peccandi
impunitas. Sed de hispronuncfatis. Hac igitur ratione indu<5tos
rehgioftfsimos principesnoftros cotiftat, non exigua tribut3,non
mediosfru^us:no integrosmodo,fedipfasintegrasprouincias,inte
gra regna, integra impcria Romanis Pontificibus redidille , vt
vnum in terris monarcham , vnumprincipem , & in fpiritahbusi
<Sc in temporahbus rccognofcerent . Recenferc polTem coni-
plures &pubhcosCkprmatos uirosquiinhacfandam fedemferui
tia,atque obfequia contulerunt fummos efte fucceflus, atque maxi-
mam gloriam confequutos,quofdam interbeatifsimas iibs animas
&3eternam potitas vitam,quam uobisproponimus relatos efle ihos
imitandoselTeanimoconcipiatisoportetjquopro e»fdem merttisea \j[
praemia confccuturi foerare iure pofsitis,non fequ endo eos, quos ad
ucrfus fuam raatrem Ecctefiara facrofandaraingratos elfe comperi-
mus . Quid eoim in^ratitis dici poteft non cognofcatis tantum be-
neficiumquodpaterDeusnonmodofiiiumfuura 6c eum quidem
unigenituramiferit, fedpofteaquamafereraiferit cum plenifsima
poteftate loco fui vicefgerentcm ad noftram rcliqueris faluteJ Quid
in ChriftuminPontificemfuumdignum prjeftare obfcquium po
teftis:aquibusinfinitiroaiusbeneficiunonaccipiatis? Q^is Salua
toris,5cRedemptorisdomini noftn lefu Chriftt beneficia officijs
vnquim referrepofsftrcuiuslarga «Sccopiofa elemenra infalutem no'x^
ftram operata fit& femperoperetur : quodconferuandis & uiuifica
dis nobis pater fihum mifit;vt reparare, redimere, ac conferuare nos
poftet quodque fihus mifTuselTe, «&hominis fihusvoluit, vtnos
fihos Dei faceret? Humiliauit fc vtpopulura quiprius iacebat eri-
geret . Vulneratus eft vt uulnera noftra fanaret , Seruiuit, vt ad li
bertatemferuientesextraheret. Morifuftinuit.vtmoriens immor-
tahtatem mortahbus exhiberet . Sed adhuc qualis prouidentia illa,
^quanta clementia Chrirtieft,quodnobis falutah ratione profpi-
citur : vt homini qui rederaptus eft referuando plenius confolatur.
Nam cum dominusadueniens fanaftctillaquae Adam portaffct vuI-^q
nera,5cuenena ferpentisantiqui curaffetlcgem dedit fano, (Scpraei
cepitne vltrapcccaret:nequidpeccantigrauiuseueriirct;,coarAfi:aci
eraraus iScinanguftuminnocentiaeprsefcriptioneconclufirnec ha-
bebat ,
VarscjmrtiH.
i8i
bebatquidfragilitatjs humanae infirmitasatc]; imbecillitas faceret
nifi iterura pietas diujna fubueniens luftitiac , <Sc mifericordiie opc-
nbusoftcnfis uiamquandamtuendacfalutis aperiret, conftituenda
fcihcctfuumfummum dc vnicum vicarium in terris, cui traderet
omnimodam ligandi,ac<Juc foluendi autSlontatem .
InconpderaUmquoYundam accufationem aduerfus lttd»s,af^firmanda
non magis eos ejfe chriftiam^s qndm M^uri Gramtenfes ,
compUSiitur. Cap. XI,
^ -. OnnulIi,fatisimpie,verbisafperis&acerbis,Indorum Chri-
|\^j ftianifino nifiiltancromnibus Conarites viribus ilhs fidera
i Al detrahere :atqucconfequenter debitam gloriam rcha;iofo
rum.qujtanta cum diligentia tradcndae illis doclrinap Chriftianac
iucubuerunt deminuerc . Quamobrf m,iuxra fupridi<^os canonss,
priinii n ilioruin accurationcm proponeinus, il ico dcfenlioncm fu-
bieduri. Arbitrorequidein illumaffectumnialeduendi Indis iHis
inffcflrc.quQd rtm ipfain eininus,non cominus infpexerint . Aut vc NotStur qui
iyctiasdicam^indccnatus eft.quod ocul.is^ncquam Ck parum Chri- **"*
llVams rem ipfam intucantur . Lcgitur Aiexandrum olim per muU
itospic^orescximiosaccerfiuilfcad percundlandum fipoifentadde
Q re corpus capiii , auc vukui imperfecto,ab Apelle pi£lorum pr?nci-
pcrehdo. \h finguh confiu ingeniofuoacqueinduftria affirma- ^j^^^
rc:Tum Alexanderopus elaboratifsimum atqj fubtihfsimum cxc- tida.
rere ; niox ilh penitius obiuitianimaduerfa difficultate pahnodiam
canere . Ilhs, inquam,perfimilesiudico ilios.qui nituntur Indorum
uircuccseleuare,ofcitanter>inquam,fpedatnegotium,tamarduum,
& re£lc fundatum , atque efl illorum conuerfio . Aequius cquide
ferrcm,fi haccafFcrrenturab ijs.quibusnunquam cum illisconfuc-
ludo fuir> fed cum ilh tam imqui fint aduerfus illos , qui exercitijs
illorura interfuerunt:nefcioquiddicam ,nifi volentes nolentescae
R cutire,autobforduifrc.Dicuntitaque,Indosnon magis efTc Chri-
ftianos,quara funtMauri in Bapthica,>& quodxque veteres mores,
&ritusobferuent . In fumma coadu Chnlhanoscfrc. Religiofos
verptcmere liccrcqui illiS: facrofan<Slum facramentum corporis
domininoflr» Icfu Chrirtialiaquefacrameniaporrigant: illos enim
ignorarequidrcLipiantjincapaccscflre, atque plane inrempeftiuum
efle , vt i h communicarent: Haricaquc rationes vidcrtur illospo-
Icifsimura inducere:quodfincaEquepleni uitijs,ebriofi,lacrones,rapa
'ees vncisvnguibus: aique cum talrsfintarcendosmentoa facrame
torum Communioncltcm confitcntes, non diccre verum, confiten
tur cnim vnodieplurcs ccntum viros,ck muheres. Quod vero acce
Aa
ciant
i84
Hiftoria.
^hetoricA ChrlHiariA
dant ad facra & conciones > vti pleriinquc faciunt , in co (imias imi-
tari,aut non fponte fua id ficri , fcd corapulfi a fifcaltbus 5c praffc-
£tis : Amorcm illorum feruilcm effe. Nam quidquid ab illis nt non
fit amore , fed formidinc,nara cum , illorum opinionc, perfc£la Dei
cognitioillis deiitnccnonpcrfe<ftafides, &conftanda quae faciunc
non profifcifcuntur ex animo aut uoluntatc, fed confuetudine qua
dam . Poftquam feruierint dcmonijs non cfTc illis iam graue face-
re, quodfacmnt, vtpote > in quo maiorcm foelicitatem cxperian-
tur : effe gentem fuperftiiiofam atquc nouiiatis auidamquare fic
adcurruntadonmiaquae videntfieri. Prxterca,negotia quacdam
particularia referunt,nempe,fibi vifos fuific Indos , qui facrificaret
Idolis thus, & anims (fic enim vocant rcfinam quadam arboris odo
ratifsimam 5c vtilifsimamjinmoticuloquodam.EnTcmimicos Chri
ftianinominis,atque fi quapfcditionescxorircntur,illosprimumRc
ligiofos, & miniftros Dei & R egis occifuros cflc . Item , fi qua hx-
refis diflcminarctur.leuifsime iilos ad eam a re^a fidc tranfituros .
H oc uero illos torquet, 5c male habet: & in ca importanda ma^na af-
ficientur moleftia. Rurfus cum uideant tot tantaquc ab ipfis ncri im
patientes funt, 6c ut ad alia tranfeam . Haec fcre ab ipfis allcganrur»
iuntenimillorum potifsimae rationes , & cas mc prarfentereccnrc-
batquidamnobilis quipcraliquodannosin Indijsipfisfueratin %■
dibus Aulici cuiufdampraccipu^ notac Regis Caiholici . jVndc cgo
impulfus fum vera Sc indubia qu^ mihi cxplorata & perfpcAa funt:
de rebus Indorum in mcdium afferrc: vcrfatus cnim fum imcr illos;
(lausDeo)plusminustriginta annos: <S(incubuipraedicationibus, v
& confefsionibus corum plufquam viginti duos, in tribus illorum
idiomatibus, Mexicano) Tarafco,6c Ocomi : nec affedu fcroXjaut
temercducor, fcd vcritatis ftudio .
DtftnpofynctYt IndorumCbrifiianifsitnieontra infonfidt-
ratam accufationem pr^dt^iam •
Caf. XI L
L
Icet occincre »ftis,qui hxc tam incptc 5c lcuitcr affirmat, Pau y
hnum illud,Tu quiscs,qui iudicasalienum feruum: (5c v^lut
fur imittis falce inmefse aliena ? Dcus folus cft cardiognoftcs»
qui fcrutatur corda & rcnes , antc cius tribunal ftabimus omnes : il
Canoniza- jlc cum luminaribus inucftigabit & pcruertet Hierufakm . Non cfl
^aj^^i^r^'^ mihi in animo Indos inter Diuos refcrre , quod furami Pontificis,
ojuouj»^ * atqucEcclcfiaepeculiarecft munus,fed rationjbus confutarc cain
qubus notantur : vtpote , qui non auditus fcd oculatus , non modo
intcrfuerim fcd &pracfucrim. Longcalitcrlndireligionem chrj.
ftianam
»■1 ■ I . II»— I— II «S ..Mi
Pars quarta:
185
ftianam ampleKi funt quam mauri : nam illi primum accuratius in>
ftituti funt , & a pluribus miniftris qui lingua illorum vcrnaculam
expeditifsime pronuntiare noflcnt . Secundo , erant tradabiliores
manfuettores, pacatiorcs, Scfaciliores, nechabebant circa eos, qui
illisdiuerfumfuggercrcnt&ijnfufrurrarcnt. Praeterea, extemplo
Indi reiipuerunt cognofcentesinhumanifatematque foeditatefux
j Idololairiae , & c diucrfo iugum fuaux & leue Dei , inftituta pari-
ter comparationc inter fuos miniftros & facerdotes chriftianos, liber
tatem qux illis proponcbatur fimul & feruitutem quze videbant ex
diametro oppofita . Mauri vcro quantum ego accepi , nihil vnqua
fpontc fua rcvlc feccrut nifi vcrbis & verbcribus impelleretur . Ne-
cefle fuit atque etiamdum necefle eft quotidic immodicam illorum
vehcmentiam & zelum contincre . Vellc igitur affirmare illos non
idum exuifle veteres fuos ritus (Sc caerimonias , indicium eft illis non
leui calumnia & iniuria affici ; cum nuUi praedicatores magis ad vi
uum demonia refccare potuerint quam ilh ipfi . Nam cum in dies
fingulosdiabolus fe illis oftenderet, adigeretquc ad tantam calami-
tatem 6c pecudinam feruitutem , vt nihil proprium , nihil tutum ha
berent , iila omnia efl^eccruut vt citius intelhgcrent difsimilitudine ,
iqua^eftin colendo veroDeoCkfuisdemonijs . Nihil magisinvo-
3 'tis fuit Apoftolicis illis viris noui orbis nouxque Ecclefiae inftaurato
jribus ) quam illos inducere ad amorem, cognitionem> atque timore
Dcit & exccrationera vetcriirituum, & morum . Hoc negotium
tam fedulo promotum cft , vt pcr Dei gratiara ( cui hoc acceptum fe
rimus)nulla veftigiaautfignaprifcorumcrrorii ncin fomnio qui-
dcm videantur. Qjiodobijciturdepriuato aliquo hontine,idmi
rura videri nondcbet,poftquam Chriftus cx duodecim difcipulis
vnum habuit qui iftum proderet,altcrura vero qui abnegaret : quo-
rum ille fua cuipa damnatus , hic vero lachrymis <Sc dolore ad men-
tisfanitatem redijt. Philofophus praetcrea dicit,ex fingulanbus
autparticularibusnihil colligi. Admirabiliusiftucforetmternos,
qui cum profitearaur nos chriftianos vcteres,grauiter tamen f«pe
ballucinaraur . Deus nosinfinita fua bonitatc conferuet . Vero ve-
rius eftlndos etiara fi acr ventis <Sc pluuijs infcftiuifsimus fit,venirc
duo.uel tria milliaria : fcd quid ? volcbam dicerc deccm , aut quin-
dccim , oncratos fuis prolibus dc cdulijs ad audiendum facru vel con
cionera doraofque fuaspafsim iciunos & impranfos repcterc . Scd
heu nos ( horrefco referens ) cura habitemus inter media templa nc
fcio quas capitis graucdines 6c morbos,praetexentes domi delitefci-
mus* Sed videnturiliialiquiddicercadhoccos cogiper fifcales,
& praefe^os cius rei curam habentes «Sc de fchedulis nomina fibi co
miflorum rccitantes . Vcrum agc . Qui$ illos corapellit dicbus pro
fanis
Religioforu
prxcipua cu
r« in Xadis .
Indi qaanra
auiditate ad
audiendum
racrumHC-
niani.
mmmmmmmmmi
Lidi in fua-
Ti\ adionum
pri' cjpio di
uin'! implor
rat auxiu .
i96
^hetoricA ChrtHtanA
m^
faniSi vtlacrjsinternncijslocis, mquibus cfl copia facerdotu aut
ni vtculis & pagis vbi degunt vt fuas pracces in templis funcIant,Dco
que fc commendcnt libensfuiscomiratiantequain operisquidauf
picentur ? nam perfuafum habent , nifi ita feci(Tent nihil toto 6ie fg
iiciter euentnruin. Item quiscogJtillos ad vcfperas,quo tam fre
quentcs confluunt , vt noftra templa alioquin ampl ifsima complea
tur , & alium vulcum <5c dcuotionem pra? fc fcrunt quam noftri , flc
Tnd'Q"aal - ^'^ genibus vel toto corpore credo? Autquiscosadigit f< flisdomi
tcr afbiftn fc
ftiiiitanbus
ni noflri , aut Beaia: Virginisca-tcnfque fcltis folemnioribus ad ac
cedrndum , vti faciunt , iingu.i port ntes propriam candelam , qu^
D mn i & conflat quatuorrc^ahbus , & a prucipioad fmem ufquc m vefpe-
BViri^inis. "i . «?_ . r _ r i _ r ,
Nnftrorurt
quorudi ne-
gligentia.
Ccfiredize-
lus.
rispermancndum ? Cerie non poifumus eos m hoc nrgoiio fimijsaf
(imilarc, quoniam videmus nftOrosdonii conhdere (quibus autem
rebusoccupaticonfcius eilDeusj ludi verotemplis intcrfunt. Ccr
te quod fi efTent fimiap qua* mali funt iniiatrittsil ?iii ignctuia exe-
plonollrarum fequerentur : aquotantuiii abfunr , vtaccuftni po p
lius&rcprxhendant. Qjiisvnquam audiuitdeal quo gM.tc rcferri,:
quodconficerentex deuotione 8(.zrhi !t rt^uorum aui trium n,il-|
liarium, veletiam dccemautquind-cim aJ coi Sfendum lUo. juc-:
cata ? fcd parum eft quod dico , atqui manear.t l.iduum vel tnduum
fubdvo expofitiintemperiei aerisautcoe]i , prout ilhs nonnunqua
euenit ? In caufa autem eft iUorum multituuo pra: frcqucrtia facer
dotum , vtilhscommode vacarenequeant,litet ilh* mambuspcdi-
bufque,vtnihil fupra,illisconeniurfatisfacere. Sed ilh ea in re pie
imporrunifuntadco, vtplcrunquereligiofi dolorcm cx illorumin
commodisfufcipientes(namvt illorum in Chrifto patrcs funt.ita
paternoquoqueanimoillosprofequuntur , vtnon dubitartnt fine
cefsitasrequireretfanguinemproihis fundcre aut vi£lima fieri) il-
los intrafuas porticusrecjpiant, & verbis excopolito atrocior bus
iliincfeabigere fimulent, atne quicquam facmnt: nam ilh hmph-
citatequadam columbinaautagninaadpedes illorumac!uoluti,non
animaduerfis illorum increpationibus , his aut rimilibus vt ibis iilo-
rumanimoslcniunt: Patocfcimns teiam laGtutline v!<c dcfatigatio
nccorreptum, date quieti , nobismoleftum non clf pT.Tftolari, ca-
ue nbi ab irtepeftaie coeh (Scaccuto illo calor^? (eiufmocJi tnim ver-
bisfere vruntur) (i vero fuerint valctuv^^inanj ad confirer.dum cu- J^
rant fcdeferri confeftim hamacis (quaefuntgcnatioTiesin quogcfta
bantur homines valctudinisaut voluptatis gratia^itcr duorum, vel
trium milharium per notos & amicos, qiMaliquando(.ttani illoshu
incris ccipiunt. V nde conft.irsfidesinfirmi , v5c tharitasproXimo
rum qui eum baiulant,manifen6 percipitur . N;.m pt ragranr colUs
t^ vd Itscantacum lucunditatel ica baiulanrcs , vt iKitiiK-iiSi^c por
laticnisl
K
Tarsquaru,
-\
M
tationisrediurtifallanTjdum facerdotem inueniant. Pra:termitto^In4oi.ri curJ
autcm ttudio,quaram accurationem conficiendisteftamentis 5c vlti-jia c6ficedi$
mis voluntatibusadtiibeant.appellandoaliquecx cantoribus aut tcftametis.
fifcalibus ecdefiac quales eiufmodi negotijs delegantur a religiofis vi
ri fideles , qui non folum exhortantur valetudinarios ad praeparatio
neraadraortem, iulhtuuntadreite confitendum, & praefunibap-
tizandis quibufdam tenlpore necefsitatis , verura etiam ad teftamen
tarede confictendaiUisadmmento, qua)n reperopus erat iiliscer
taslegesa religiofispraefcribi:quoniam propter fidem quam collo-
rabantinorationibus fuilragijs(& facrificijs vniuerfara fubftatiam
ad pias caufds legabant ecclehjs, & eas djfpofitioneshseredesctiam fi
perpetuo fe futuros paupercs praefcirent maiori tamen follicitudine
exequebantur,quam nos obligationesgrauifsimas quae raaioxiina-i!
tlrorum confcientias diftmgunt adimplemus . Poftea fi iuxta Au^lTf^^amento
gullini fententja fer. de vica cle. .5c canonizatur 17. q. vlti. c. qu^cUepgcuiorer
que,exhapredato fiho haeredem vult facere ecclefiam , conamur hae-. fm^j ^^^^ ^
redibus reftitueri ea,quje uel paterjuel mater, velfilius fic relique-
rit , quanturacunque rcligiofi cum illis agant, vt rccipiant, recufant
tamen ,dicentes;abfit vtquodconfecratum eft minillerijs diuinis
in noftros vfus conucrtamus . Idplane alienum foret . Tantus ea in
refuitcxcefTus, vtnecefleelTetaliquando immo fcmper fere, vti
religiofos quibufdamquaiicircunmentionibus, vteos inducerent
adreccptionera quarundam retum etiam tenuifsimaram , qu^ tefta
mento reli(Slac eflent . Eftpractereacelebratifsimum, fiquidem im-
ponatur illis reftitutio facienda m jpfo mortis^agonc vt fuos h^redes,
conuocent, orandoutuellentdebirura illuddiflbluere. Idque ele^
mofynaeloco fibi morientibus prreftetur , quod amici etiam 11 alie-
num graue fitfatisfaciunt, uel ad mmifterja fe fe obftringunt, dum
creditoribusfaftum fitfatis, fialiterfoluendonon fuerint : dicen-
tesnoilefe animamcognatieade c^ufa cruciari,nc mihi uidcntur
hominesidfa<Slitantes, intelligentes, ficquefcntientes fide praediti
efTe, &quidemtanta,uteameximiamuocarepofsimus. Sedquid
dicam de tempore lubilei ? poftqua indulgentfae ab Ecclefia Roma-
nafidelibusimpertiunturadquasobtinendas confefsione &com-
mumoneopusfit. SanxeruntPontificespiaf memoriae, vtpropter' ^
defe£lum facerdotum apud Indostotus mefis illis deputaretur.Quo J" quo\[vi
temporetantuseftconfiuxus virorummulierumq^ad noftras aaas .lof^i^^jj
expedantiuraoportunitatemconfitendi,vtquamuisreligiofi fche- i.jtii.
dulishuicreiconfulereexiftimarentdefignadofingulisdicm 5cor-;j
dinem fuum ad accedendura, nequidquam tamen ea ratione profi-i ' ^
ciatur.necimpediripoteftillorum concurfus. Habent prs^^ereaco- I-iJ^J^i^ri^re
fuetudinemc]uandammemorabiIemjnpacificat!onibiis,conciUa- ^^'
i tionibus'
Reftitutlo-
nis modus
fingularis
apud lodos
Scaocandus
Contritio
maxima a«
pud Iudos.
Notabile
quid.
i88
^hetoricA Chrifliana.
MilTs quata
folenitas c
lebretuur.
Comunican
dimodu^.
tionibus atque iniuriarum cxpiationibus, quippe ad oflrenfum accc
dunthumilimc vcniam dcprccantes & artSlifsimc fibi inuiccm con-
iunguntur.-atque (i alienum quid habent antc confefsioncm reddut.
Faxit Dcus , vt totidem angeli animam meam cx hoc corpore di-
grcdientemdeducant, quotiesadme di£lum cftjPaternolomctua
bencdi£lioneconfecres(itacnim aiunt) priufquam cgo mandatum
Dci perfecerim. Cupio cnim acccrfire illum a quo iniuria afFci5lus
fum , vt inuiccm ,te prxfentc , rcmittamus , quo dignior reddar gra
tia facramenti . Dcnique ad explicandum pocnitentiara , lachrymas
dolorcs , & deuotionem , quibus vacant antc fimul 8c pod confefsi
onem plufquam ccntum linguis.ccntumquc oribus opus fuerit, fuf
ficictitaquc recenferecxcmplum quoddam quodmihiMcxici vfu
vcnit. Plcriq;defideriorecit3nd5cmihifu2C confefsiones accefic-
rant : qui videntcs me przpcditum audicndis Indis, & animaducr^
tcrcnt me ipfis uacarc malle quam fibi(quod omnibus rcHgiofis pru
dentioribusmoris cft)conucrfiadme dixcrunt: quarc illos audi-
remconfitentcs,quibusincognitus efietlubilcus, vt fe potius ad-
mitterem,qui vira & efficaciam facramentorum intcihgercnt, tum
cgo iilosmitibus vcrbisnonnihilcohibui orans aiqi perfuadens fi-
mul,vtraihigratificari vellcnt die dominicoproximo quomihidi-
ftribucndum crat pluribus quam bis mille pcrfonis facrofan<flum
corporis dominici facramentum,quos cgo omnes <3c alij nonnulli re
ligioficonfitentesaudiueramus. Petij.inquam, vttunc prselloef-
fe vellent,atque ad obftringendum illos ego vicifsim mihi confiten-
tes audiui,gefferunt illi mihi morem atque acceflerunt comitati mul
tis viris matronisquc nobilifsimis . Hiuiderunt Indos raagna acu-
rationc prseparatos vcnire (nam tantarcuerentiafan«^ifsimum facra
mentum profequuntur , vt fingularia veftimcnta diebus communi
cationum deftinata habeantquibusextraillosdiesnunquam vtun
tur,eofquccgcntibusexmeracharitate gratis vtendos conceduot)
fingulos ordmc fuo qui conftat numero quadragenario flcxis geni-
bus rofaria manibus tcnentes. fumma cum deuotione, donec facrum
celebratur,orationes,gcmitus & lachrymas fundere . Tanta autem
adhibctur folemnitas & modulatio in facrificio MifH^ , vt etiam fa-
cella Rcgalia, velPontificalia ^quare pofsit obeuntibus canendi mu
nusIndigcnisMuficacartis peritifsimis, vtpoftea dec!arabitur;Im
pendenteautemtempore communicandi (non in morem noftra»
tum qui tcmereconcurruntobliti plane fumptionis veneiabilis fa
cramenti quafi dies illis non fuff^Cclurus fir ) ordinatim magna cum
veuercntia Sc humilitatc finc vHo ftrepitu uel tumuhu accedunt, ad
uiramque partem altaris conftiiutis pueris angelorum modo exorna
ris (nam eft nobis hoc inprimis ftudio ut facramenta tanta cuni fo!e-
I 1
N
R
nirate i
»1. «I.» ... ,tir
Tarsqttarta.
1S9
V
[nitatc & reuerentit adminiftreraus auanta unquam in Ecdcfia Dei
cx quo eius maieftatc fundata eft oblcruaium fuit) <Sc recipiunt fan-
ftifsimum facramentum,quorcccpto(rcligioforum inftar occuhs
tcrraedcfixis) rcccduntnecexpuuntautexcreanttota hora fequcn-
ti: finitaqucraiflraillictiamdiiorationibusintentipermanet. Qiii-
busui(i$afupradiftisnobilibus,ufqucadcocommoti atque com-
pun«Sli fuerunt , ut lachrymisprofufis . raihi dicerent , fe nollc non
interfuiirc iHi fpcftaculo propter totius mundi lucru , & quod nun-
quam tantum chriftianifmi fpccimc animaducrtidcnt . Hoc eo^o eo
propofito fcci,vttam ini,quam ahus quiuiscognofccret nos religio-
fos non cxhibcrc fanitifsimum corporis & fanguinis domini facra-
mentumfine magna examinationc «Scconfidcrationcprxuia.Oua-
uis cnim a nobis rcligiofis co iubilei temporc feprem vel 0(^o miilia
hominum ad confefsionem admifsicftent cjcteris tamen omnibus ex
clufis duobusillismillibus vtpracdivlumeft communicarefuitpcr-
mifTum. Ncquc cnimfanaifsimum facramentum exibctur aIijs,[Eucharifti«
quam quoru hdcs ante diligenter fpeaata atquc cxplorata fit,quiqj 'racramentri
re<^eintelligamquidabillisrecipiatur: (5chocillis traditur incol-!*l"^^"'^*l>i-
loquijsadquacconueniuntvcl pcrfcripta qua^dam peculiariter in ^"^"'''
eum vfum qua? a leftoribus quibufdam ali)s recitantur,quales exer-
citatifsimosreligiofihabent, quietiamtotamante feptimanamillis
rationem confitendi conftitutis horisoftendant;eaq;eft caufa qua-
re,tantam multitudinem confitentium Indorum abfoluamus . Acce
dimuscnimadconfitcndilocahorafecunda poft mediam nodem,
cum ea acceleratione opuseft,nequeenim finunt nos in Indorumh"*^olicJcu-
quacrimonije & fufpiriadiutius expei^are, nec digredimur nifiadl "^'^^'S^*'"
facrificandum &edendum,&ilIicofine vjlaquiete ad laboremre-l''*"^'^*"^*
currimus,vfqucadintempeftamnodem. Inftrudi vero ipfi IndiU-rr-
ca qua diximus ratione nullis tucis.pigmentis, cxcufationibus , aut ;indomm nu
coloribus quibus veritas obfcuiarifokt vtuntur , fed confeftim cri-ldx,
minafua teterrima produnt,praehabita iam confefsione generali ,
quoniamreccptumeft,vtquandofaccrdotesadaudiendum confet
fiones exeunt , ante omnia flexis genibus,magno aniini dolore, ver-
bifque humilimis confefsionem generalem pronuntiare.quo circa ,
noneft neccfTecampofteaa fingulisiterari; fed vtadrem pertinen-
tia propriasque conccrnendo confcientias cxponant; quod poilqua
illi abfoluerunt ac tutum facerdos minutim inueftigat quae pro illo-
rum ftatu videntur idonca,vidcIicet,quoties 3c quando contra man
data & in peccata morialia inciderinttam diligenter illorum confef
fiones peraguniur, vt leui brachio aut in tranfitu hoc illos facere ab-
furdumfitdicere.Vcroenimfimilcnocft velle aliquemob peccata ^^diX qui
alienafefegehensereufacerc.Accedithucquodlndorucofefsiones **"* P^"^
Adcofefsio
nciaudicdos
Bb
audirc
cau(.ant.
ns>o
*\Rhetor'tcA ChrtUiam
iPeccatacom
Ioan,S.
InHi in lar-
'gienJis ^Ui
|Oiofyaislibe
cales
'Moniftcria
&. hofpicalia
Indi sedihcal
fe.
Religio/iqua
Indos,
Salutatiopar
uulorfi ad re
]|?iofos .
audire non ualde ell onerofum, vtpote.qui ab vfuris,commercijs, &
contra£libus,quibus Hifpani dant operam fint alieni ; frequentiora
f autem illorum peccata funt lubricitas , libido , temulentia , & furta
** feclmomentanea,nunquamenim Indi grauia furta admittunt nec
mirum eft: immo vero meraorabilepotius gentemquac nuper ad-
modu diabolico iugo foluta eft ufque adeo Deo , fuis miniftris,fum
mo pontifici,fuoqueRegided!tose{rc,vtinie<5lanominis diuini^Ec
clefiapjVelregis mcntionefe fe in terramprofternant, necmutireau
deant. Sedquxnam eftaut vnquamfuitnatio quaefo in qua non
fuerintboni malis permixti?Non poflum non obiiccre illis qui cri-
minanturlndorum pietatem,quod Chriftus adulter^ acufatoribus
olim dicebat : quisquis ex uobis fine peccato eft prius mittat lapide .
Non fequitur ^\ quis exiftat peccator quod propterea cxcidat corpo
re Eccle*fiae , quamuis fit membrum putrefa(^um,nec fi gratiam ami
fitidcircofidem quoque perdere, pr^terqua fi decifcatafide, cuius
contrarium alTeuerare liaerericum eft. Quando vnquara in elemofy
nis dandis Maunlibcrales fuerunt ? Quis contra Indos coeeit,.vt
fi plantent vel ferant Ecclcfiae fuam portionem defignent? Qjiando
auditum eft maurosemulationequadam fuis expenfis exedificafle
monaftena aut nofocomia quemadmodum tndi fecerunt in quibus
ipfi aegrotos per vices curant ? Quondam in coucrfionis initio m mo
tjbuserrabant.atque ita nonfacileeratillosdo^lrina Chriftianaper
fe^e imbuere,qua propter , non eft mirandum tunc temporis inuen
tos efle aliquos, qui Idololatria comniiferint . At,poftquara in vicos
dk ciuitates ad vite focietatem ineundam redafti funt,politice admo
dum & Chriftiane victitant, vfqueadco, vt velcapitisgrauedinem
leuiter fentiant non modo ad confitendura : fed & ad confecratione
a religions impetrandam fe fe deferri curant . Taniam fidem illis ha
Itxxliinlatloibent, vtvelmanureligiofi fe contreclan fentiant,exiftiment inde
nisjint apudjfuamualetiidinemconfirmare . Et quando tranfirnus per uiam &
pra^diaruftica vixpoflumusnos ab illorura concurfu vindicare.
Nam fimul atque viderint religiofum,libcris fuis arreptis,illi occur-
runt.ad obtinendam benediftioncm , In qua re plerique tam blan-
da (Sc comi falutatione vtuntur % vt omnem moleftiam ipfis religiofis
eximant,praefertim , fi aliquam prae fe ferant maeftitiam . Praeterea
docent parentes filiolos dicere lingua uernacula , benedidlus fit Do-
minusnofterlefus Chriftus. Hisargumentisliquido conuincitur,
illos fynceriores efle Chriftianos , quam mauri i Faxit tamen Deus
Opt.Max.ne illisaccidatquod Chriftus diccbat: &: S.Matt.recenfet
animaduerfa ingratitudine facerdotum &fcribarii, fuacqjeminentif
fima? & diuinae do(flrinac defpicientia,qua illis taqua in fpeculo cla
rifsimo illorum peccata 5c execrabile cofcientia ob oculos ponebat.
Dege-
Parsqaarta.
191
De gtnert deliberatiuo.
Cap. XIII.
POftquatn fatis fuperquc dc genere demonftratiuo eiufcjue par-
tibusrnecnonde ratione modo atque opportunitate vtendi
cgimusrreliquum eft, vt pari compendio genus deliberatmum
perftringamus » quod nomcn, ab excellentiore parte fuo munere tra
xit : ncmpe,a deliberatione perfuadendi , videlicet, aut difluadendi
quod cupimus caufa . Plurimus eft illius vfus apud concionatores ,
atque comprehenditomnisgenerisadnionitiones,exortationes,con
folationes,atquepetitiones. Vtlatiusinferiusfuoinloco patebit .
Qjiarc inhoc maxime ftudium & dihgentiam ponat, vt a vitijs
auocans populum Dei, ad veram pietatem , Chnftianasque omnes
virtutesacccndat,atqueinflammet, eaveroquse Chriftianus orator
Z 'populo fuadere debetad quinquefortafte capita facihoris do£lrinae
jcaufta, redigi poflunt. Nam perfeda hominis Chnftianiinftitu
tio cofiftit in verbisilhs quinque quibus D.Pau.fidele Dei populu
linEccIefiainftituendum cfl^efuodocetexemplo. Sedin Ecclefia,
linquit,voloquinqueverbafenfu meoloqui, vt ik aliosinftruam ,
,quam decem millia verborum in hngua . Hoc eft,malo pauca verba
loquijcum a me,ium ab ahjs recle intelle£la, quam multa fine vero
eorum fenfu 5c intelleftu.Quinque aute illa, hxc funt . Credenda,
AdTitum. 3. H2ecloquere,(&exortare. Agenda.Euntespraedicate
Euagelium docentes eos feruare. Vitandafcilicetpeccata.Quafi a fa
ciecolubrifugepcccatum. Annuntiapopulo meo fcelera . Speran
da,fcilicet,merces2eterna.Dequafalute exquifierunt. Timenda,
poenae videlicet zternac.Ite maiedidi in ignem aEternum. Horum a-
liapertinentadfidem vtcredenda: aliareliqua quatuor ad mores.
virtutes, vitia,gloriam,&penam.
Credendafunt, quaecunquead fidem pertinent Catholicam, in
eorum vero cognitionem ducitpr^ecipue notiria verbi Dci, Sym*
boliapoftolorum,orationis dominirae Sacramentorum . Sacrificio
rum . Horum expofitiones videapud Georgium Ederum tabula
B 71. vfque ad 91 . DeAgendis hoc eft , bene beateque viuendi
Tormula, de Anguftailla via,quaead Vitaducitimmortale, in quoru
numero cotinentur. Virtutes.potetias difponetes,quibus bene ope
ramur.Praecepta Dei,Ecclcfia?,Confiha Euangelica. Na prsecepta Sc
cofilia opera refpiciut. Donis expedite.Bonaopera,<Sc eorij fru<5tus .
Nam dona openbus perfetftionem addunt.Beatitudinibus perfeiie.
Dona fpiritus Sandi : quae fruftus facultatem fpiritui apponunt.
Gradus beatitudinis . Beatitudines ipfis virtutibus prsemium fiue ui
taE-jfiue patiiae coniungunt . Sed fruwlibus fruimur Deo . De fugie-
Bb
dis
DereAa ho-
minis Chr-
iliani Infticu
cione.
i.Cor.14.]
Glo*ibi.
Matt.^.
Eccl.ir.
Ila.y8.
i.Pet.i.
Matt.r;.
De credecJis
liuedereg. fi
dei Catholi-
C3E.
Geor.eder.
Tab.yi.vfque
ad 91, ^^
[91
^hetoricd ChriJliariA
Lib. bdua
bus 2nimi>
bjs.c.ii.
L b.ii.cStra
FiUllc.i/
Lib. d^ Pa-
rad.c.S.
Ronn.tf.
Sap.i.
loan.t»
Aug.lib.83.
q.q.ltf.
iis feu uitandis, hoceft,de vitiorum cautionc, fiuc de fpatiofa via
quscducit adperditionem . Aug tellej Peccatumeft voluntas reti
nendi vel confequendi quod lurtitia vetat, «Scvnde liberum eft abfti
nerc. Etalibi docet. Peccatum e(Tedi6tum ucl failum ,velconcu-
pitum contraleg eraDei. Amb. vcr6iQ^uidcftpeccatum,inquit,nifi
legisdiuin.-Epraeuaricatioj&c^leftium inobcdientiaprseccptorum?
Eft autera peccatura triplex . Originalc , quod a primo humani gc
nerisparente Adamtransfufum,nobifquein ipfa conceptione con
trailum , per baptifmum in Chrifto tollitur. Dc quo Pau. in hunc
modum : per horainem , inquit , peccatura in hunc mundum intra-
uit , (Sc per peccatura mors , dc ita in oranes^hommcs mors pertran-
fijt,inquoomnespeccauerunt. Alortale , quod vitam fpiritualem
eripit,ac mortem adfert animse peccantis; quae mors & a Deo,Dciq j
regno feparat, & fupplicio aeierno dignum facit . Vnde fcrip-
tumeft. Stipendiapeccati mors. Et mluftitia,moriiseft adquifi-
tio : impij autem manibus 6c verbis accerfierunt illam . Venia-
le, quod eft actuale quidem , fcd quod Dciinimicum hominem
non efficit,cuiufq; a Dco venia fideiibus facilc impetratur . Vnde,
D. loan dixit: fidixeriraus,quoniampcccatumnon habcmus , ipfi
nos fcducimus , <Sc veritas in nobis non eft. Vt mcntis cuagatio, ver-
bumociofura,rifusimmoderatus,3cconfimilia,quaequotidiana di-
cuntur,<Scfincquibushacc vitanonducitur. Alia funt peccatain-
firmitatis>aliaimperitia?,aliamaliti;c. Infirmitas enim ^iraperitia,
contraria funt virtuti 5c fapicnciaf:malitia vero contraria eft bonita-
ti . Quifquis igitur nouit quid fit virtus & fapicntia Dci,poteft exi
ftimarcqux fint pcccata venialia . £t quisquis nouit quid bonitas
Dei,poteft exiftimare, quibus peccatis ccrta p?na debeatur, 5chic &
infuturo fa^culo.Quibusbone travtatis,probabiliter ludicari poteft
quinonfuntcogendiad p^nitentiamluw^uofam & lamentabilem ,
quamuispeccatafateantur: <Scqu)busnulIaomnino falus fperanda
fit,nifi facrificium obtulerint Deo,fpiritum contnbulatum pcr p^-
nitentiam. De fperandis>hoc eft,de rerum fperandarum conditioni-
bus, fiuedeprxrai)sbonorumpra?mium Chriftianicertaminis ,eft
a^ternae gloriae corona 1 2. ftellarum,quarum prima cft Mcmoria fi.
ncobhuionc. 2.Ratiofineerrorc . 3. V oluntas nneomniperturba-
tione. 4. Impafsibilitas,in quam corpus noftrum furget fine cor«
ruptione. ^. Claritas,quaconfigurabitur claritati corporis Chrifti.
6. Agilitas, vtfecundum mobilitatem cogitationum noftrarumfit
agile.7.Subti!itas,qua,quaniumlibetfpi(rum, vclfolidum erit im«
penetrabilc . %> Diligerc proximum in omni veritate tanquam fc ip
fum. 9. viderc proximum fuum in puritatc diligcntem fe,ficut dili-
yx femetipfura. i o. Dcum perfe^e diligercfcd plufquam feipfum.
II.
D
Tars qmrta.
ipj
H
K
Apoc.»i<
ii.DiligerefeipfumtantuntmodopropterDcum. i^.videreDeum
diligentem fc fupia quam diligit fcipfum . Hacc Ber.Ideo Pau.Ocu i.Cor.r.
lus non vidit,nec auris audiuit,nec in cor hominis afcenderuntjqu^ |
prjeparauit Deus his qui diligunt illum . Itcm . Ecce tabcrnaculum
Dei cum hommibus, & habitabit in eis: & ipfi populus eius erunt,
6cipfc Deus cum ciseritcorum Dcus,&abfterget omnem lachyma
ab oculiscorum:& mors vltranon erit,ncquela£tus,neque clamor,
neque dolor erit vltra,quae prima abierunt.De timendis , fiuc de p?*
nis malorum. Tria funt,qu.T vnum quenque maxime a peccato ab-
ftrahcrc&poflunt &debent :videlicetMors qua nihileftmifera-
bilius : haec dicitur ab emerita iam vita,hoc eft , afta <Sc abfoluta vn-
de etiam mortui,qua(i cmeriti appcllantur . Definitur ab Aug. Pri-
uatio vitae , nomen tanium habens, non cflentiam . Et eft quadru-
plexjcorporis , quae fit cum ab eo tollitur anima . Animae , cum ab
ea auferturgratia DeiHanc mortem , quaeprima uocatur, fequiiur
mors gehcnnae & aetcrnac dominationis, quam loan.In Apoc.ao. vo
catfccundam • Eft &alia morspropria Chnftianis & pijs homini-
bus, quacfpiritualisdiciturfiue transformatoria , qua homo mo-
ritur peccato « & viuit Deo , & obid dicitur fpiritualis. Eius
caufaeftpeccatum &origoDiabolus vtoptimetradituraloan Car
ten.dc 4. nouifsimis . Secundum quod abftrahit ^ peccato eft,Iudi
cium , quo nihil cft terribilius,pracfertim fijijs huius fgculi obftina-
tc peccantibus . Eftautem fecundum Richar.Iudicium triplex. Pri
mum cft vniforme,hoceftiud]ciumpraefentisEcclefiae,quapnon iu-
dicat nifi de fola qualitate rctributionis & in genere tantum, fecun-
dum quod bona bonis , & raalis mala reddunrur : fed numerum , &
quantitatem rctributionum nefcit. Sccundum dicitur multiforme,
quodquilibctexperiturinmortc,accipiendo femenliam deomni-
bus bonis & malis,quae gcfsit : fed non omnia bona vei mala,ftatim
rcccpit,quia recipit in anima tantum, & non in corpore . Tertium
dicitur omniforme,ideft,vltimuIudiciu;quadorecipit vnufquifq;
fccundu numcru& quantitatcm,fiue bona,fiuc mala,in corpre & in
anima.Quod quide fiet cii omnesante tribunal veri iudicis,Chrifti
.f. aftabimusin cofpe£lu orbis terraru,vt rcddat vnufquifqj ratione
coru quap fccit. Vitimum quodabftrahit cft infernus, cuius p^na
nihilintoUcrabiliusacinfelicius poteft cxcogitari. Vbi fcriptura
leftcfletuseft&rtridor dentium. Porro Infcrnus . Eft lacusfine
menfura,profundus fine profundo,plenus ardore incomparabili,ple
nusf^^toreintollerabili, plcnusdolore innumerabili . Ibi miferia,
ibi tenebra?,ibi ordo nullus,ibi horror aeternus; ibi nulla fpcs boni ,
nuUa defperatio mali . In quo quidem luxta modum culpae p^na di
ftinguitur, & fecundum modum chminis, vnufquifque damnatui
luditium trij
plex.
Compeni
Theo.
Matt.tij.n
LUCI5.
tnt
IiP4
Hugo. lib.4,
deatuma. c.
'3-
Deliberati-
iiumgeniis
tiocatur &
ruaroriuai.
%hstoricA ChriHiariA,
Tal.fo.
Confiderada
jii fuafionc
licl ditfiiafio
ne. I
in Inferni ignc cruciabitur . £rit frigus intolerabile , ignis in extin-
guibilis , vermis imniortalis,fetor intollerabilis,tenebrar palpabiles,
flagella cedentiura,horrida vifio Damionum, confufio peccatorum ,
delperatioomniurabonorum. Eritenim miferismors fine morte,
defedus fine defcAu : «juia mors ibi fcmper incipit, Sc deficere non
fcit. Grcg. Haec funtjquae fcmper inculcanda funt. Vocatur alio
nomine fuaforium quia id quod in controuerfia vel confultatione
pofitum eft,fuafioneni vel difiuafionem compleditur . Tria poti(-
fimum in eo confideranda . Nempe.Quis,cui,&dequo.Quis, id
eft,qui deliberatjde quo,& cui confilium datur . Aliter ennn con-
fultandum, 5cloquendumapud virosbonos, claro$,&dodos,ali-
terapudrufticos &populum. Apudilloscnimprapponderantho-
neftas,liberalitas,veritas,acquitas,&iuftitia. Apud hofce vero, vti-
litas 5c lucrum praeualent metufquc contrariorum . Ideoque ab il-
lis ducenda funt argumenta pro auditorii conditione ad perfuaden-
dum veldifTuadendum . Animaduertendum practereaan iftucde
quoagitur fit,Pofsibile,DifficiJe, &vtile. Alioquin enim fruftra
omnis labor fumitur . Bi hoc gcnere infrequens eft vfus exordioru:
eo quod auditores fuapte fponte attentionem praebent . Verum fi-
quidemlibitumfueritvtidacendum eritafua Perfona , & officio.
A fua perfona cum moderata fui ipfius dcmifsione: Ab officio vero,
fiobligatioiiemquaobftriduseft,exponat. Aut licebit inciperea
pcrfona cius cum quo inftituitur deliberario, reciiando caufas qui-
bus inftigetur ad agendum de aliquo ncgotio . Narrationi hic nul-
luseftlocus: Vicemautero eiusfupplet generalis propofitio, qua
fummara rci explicamus : quam in progrefluorationis vcl fcripti fu
fius&minutius explicemus. Cacterum diuifio iudicio confultoris
pro opoTtunitate & faciliori perceptione formanda relmquitur.
Confirmatio dcducitur vel ab honefto,id eft ab ipfa viriute, vel a fa
cili, vel apofsibili, vel atutoproutmagis vifumfueritexpedire .'a
laudabili,gloriofo,& deledabili. Velutcum dicimus Guftate 6c ui
dete quam fuauis eft DominusExempla in hac parte fummam vim
habent, & inter ea maiorem recentia, & fi vetufta au£loritat<im gra-
uioremhabeant.Initiumitaquecapituraperfona quam rogamus:
dicendo cum pfalmifta Regio,cui perfamiliaris cft ille modus.Mife-
rere mei Deus fecundum magnam mifericordiam tuam . Subfcqui-
turjftatim narratio qux iri hoc genpre femper cii extcnuatione dcde
prefsione facieda cft. Vt 1 eode prophetaapparet. Ecce.n.ininiquita
tibus coceptus fum.Praecipuc aute in perfuafione obfcruandii an fit -
res,Pofsjbilis,vtilis,hone{la,(S(neceflaria.Indiflruafionefpcs,<Sctimor
Pofsibilceft,quod accedcnte voluntacefieri poteft. Impofsibi
,c contra, quod ficri nequic. Sichominesmundani & cainalcs,ad
M
N
O
cxcu
%
f:M ■
Fars marM^^'
t9$
R
excufandum fua crimina in blafphemiam &hxrefim labunturdi-
ceiites / Fieri nbnpofTe vt adolefcentesa^ibidin^.fe feimniuliescir-'
ftodiant quod exemplo multorura fan<£^oi?um vtriufque fcxus qui
cafti permanferunt dc coronam virginitain promeruerunt:falfita-
tis conuincitur.Nam fi effet impofsibile,tollereturlibcrum arb.triu;
quoddi ncritatepugriat: PQfuit;.n>:I>eiis-ajnimaiiinoftramiTim3
nibos noftris . Qua facultate acccdete diaina^ope miiltum ualeqfius
quemadmodumeadeftituiinebilumquidem.pofrumus. Vrdeco
gratulacio illa Dauidis,faepe expugnauerunt me a iiiuerute mea etc
nim non potuerunt mihi. Vtilecft,'quod opes &honores, &id
genusalia eoniunftahabet . Honeftum eft quod bonum , iuftum ,
licitum , pium , pulchrum , & in fumma omnem virtutcm comple-
clitur . Quam autem omnis virtus laudetur omneque vitium repre-
hendatur y videmus vnam virtutem pluris fieri quam aliam 6c vitia
non aEqualilerJvituperati I Maiori*plct;umque laude eff^ertur mife-
ricorcUaq.uam:iuftitialicetinter virtutcs primas obtineat,atque e di
uerfo infamior eft fur adultcro, cum tamen adulterm grauius fit pcc-
catum . Neceffartutn dicitur , vis ftla vrgensquae nos ad faciendum
cogit .. Eius dxi^ funt fpecies , Abfolutum quod fimplicitcr euitari
oeqiait.in coquo cafu perfuafio eft fupcruacanea,nifi exempli gratia
prcrpofitum f ucrit hortari auarum vi redc fuis.vtatur quonia necef-
fe cft relinqucre ., Conditionale eft quod neceflario fieri debet ad
fugiendummaiusincoramodum, velmaius bonum obtinendum.
Idque genus in frequentiori eft vfu ; Verum omncs had qualitates
no femper concurrut in omnibus orationibus aut negorijs,at fatis eft
vnam locum habercqus iuxta regulas tam prxcedentes qua feque
tcsexaggerari poteriti; rcH . c:: ^i '.m, :; iUii <
No. delibe-
roaibicrio-
Defimtiott^m & vfum gemmMl^mtm contmet . :iC<?p» ? ^l^-
^<«^ Enusdeliberatiuum eft , quobonum & malum vtile & inu-
I Y tile , neccfTarium & contingens difcriminamus , inftigaraus,
VJ fuademus , difTuademus , petimus , hortamur , dehortamur .
Multiplicem in vita humana habet vfum tam in iudicio qua extra
iudicium, vt in fcriptis , propofita vtilitate 6c commodo,ad quae om
nia de quibus agitur pafsim referri folcnt . Copfideran dum autem
praecipueinhocgenereanfieripofsitnecne. Cijionia &fi vtiUfsi-
mum fit negotium, nc quicquam tameri confiliii capiiur il faftu im
pofsibilefic. Praeterea vbi conftitetitfieri poffe , fu^ereft vt vi-
deatur an tutum fit & facile, vtinfequentiexemplomanifeftunaL-.
fiet.
Pftl.17?.
Eicordio ab
officiopareii
tum crg« fio
lios.
Propofitio
oracioois.
I9S
%hetoricit ChriHiariA
I
Vr/tdi&a exmplistUttJlr4t,atm ioeumentis viris etfuefiribusobferuatti yti-
iiffimis,qui yltra mdum in aUquo exercitio i^ yitdgenerc Uba
rantquamuisfueriPmUitare, Caf, Xf^.
Flli mi ) nulius edvad (^ucm ruarum foelicicatum maior gloria
redandeC) quam «d me » parcim ob affe^tum Bacuralem paren
cum crga filios , partim quod tua indoles meam referc. Vnde
ab vno quoquclaudem «Scamplum honorem confequar . Przterea,
quae ego tibi di«Stuno eo tendunt, vcpofsis uicam recuriorem <Sc cra-
quilliorem ducere . Nam (i ego tux xtati conueniencia filerem.me-
tusefTet, neindecibimaxima difcrimina cum incredibili cuorum
amicorum dolore impendcrenc . Nam racioni congruum eft , eum,
quivnumfolumhabecrpeculum in quo fe concueacur, vnamquc
candelam,qu3eilli lucem fuppedicecillud cautifsime nc rurapatur,
hacc autem ne crebra emun<ftione deficiat , prouidcrc:maximc,fi no
fitpofteafpesalteriusfpcculi vellucernxirecupcrandar; tunc enim
opus cft maiori vigilantia ad euicandum periculum , Nam prouiden
tiam foelicitas non poenitentia fequitur . Cert^ nifi & ego 6t alij tui
amiciprxfentem falubribus confilijs irfibueremus, minus id officiu
praeftaremus abfcnti . Quanto ego iam grauior fum annis , moriqj
certiorquam viuere,tantomeimpenfius a?quura eft te pracmonerc
quod fortalTc neutri in pofterum mtegrum erit, neque enim tibi fuc
cedct meo loco alius pater quem confulere pofsis,neque mihi nouus
filius nafcetur quem confilioadiuuem . Quo circa, non oportccpa-
rencesconfilijs.dandiseflenegligeces, ne4ucplenosrimarum eflcfi-
lios in monitisparentum aufcultandis. Non m cumfincmbsecdico
quodintuis aftionibushoneftatcm defiderem:& fi mea dignitas
ad altiora fC Voccf: fed vf prouideanl ingcfis periculum quod ex ni-
roio ftudio militaris 5c equeftris cxercitij tibi accfddrc pofsit. Vnde
tantam corporis debilitationem tencra hac aetate contraxens, vt cum
opus erit uiribus deficias . Videris enim mihi non tantum equis do-
mitisgaudere,verum etiaminfrxnis & ferocibus:nec in metisfolii
conftitutiscumalijsequitibusconcurrere: fed & inftarmilitisgre-
gari) defignarebelli finiulacraatque ijs te immifccre nimia cupidita
ternilit;iris (Scequeitrisdiffiplin.T: quod quidcmnon tam malerac
habetquam nonplacet. Qiiandoquidemaprudentiaahenum cft,
vltra modum vacarepericulofo alicui ftudio . Vfitatum eft,fili mi,
liquis mulcumdiuqueperabruptasvallespcrambulet, vtaliquan-
docadatjpoftqueillecafusincidcrcin horam cam infauftam atquc
cfte eiufmodi,vtcorpusIuxetur <Sc contorqueatur, nec vnquam re-
mcdiumadhiberipofsit. Quia afsiduitas periculoforura ftudiorii
pocnas
D
Pars qmrta.
P7;
poenas minatur & multam exigit . Pauci leguntur in vetenbus mo-
numentis fuilTe egregij bellatores quj non in bello occumbant . Vr-
fusquotidicfmagiftro fuo exitium intentat. Qui frequcntercum
tauris depugnant tandem in arena cadunt . Vltima linea nautarum
fer^ ell fluilibus obrui • Quirationem oppugnata ratione fupera-
tur. Eodempadlo, rai fili, fiquidem animum adpellasad labores
tuse aetati impares ncceflc eft fero cito periditeris . Re«Sle quidem fa
cis quod te in armis exerces , nolim autem te propterea dum contii-
dantureaferrcficnonimproboequis vti C&d fatigari. Prxtereafi
contingat te humanitus in aliquod crimen inciderc noli in eo diabo
lice perfeuerarc & immori . Nam qui in tempore non opponit fe vi prj„cJpij$
tijs, condemnacfe jpfum; Scquinon reditad vitam frugiei necefTalcbftare qua
rio malemoriendum. Dicoitaque, mifili, vtrecreationes tuxho,vcilefic.
B nefta?fint, & tutx,non temerariae vtifunt choreae, tripudia, canta
tiones , fides , ledliones hiftoriarum in quibus maiorum gefta conf-
piciuntur.Quooiamtametfi magnum vitae commodum exiftimes
praefentibusfrui: attamen inferiusnon eft anteada cognofcere, vt
proponendoaliorumbona Scaliorum exempla, partim ea imireris
partim ijs caunor euadas , ta in ftrenuis ailis , qua orationis elegatia.
1{efponfum filij ad patrm memorabile <&• notatu dignijsmum. Cap. X^l .
AVdita falubri hortarione <5cfru»5buofa oratione patris:fi!ius in ■
huncmodumrefpondit.-quodtamrationc pietaris (Sc obe-
dicntise, quam fpe futurae vtihtatis percupj^ret eius voUinta
ti morem gerere , deferto mihtari ftudio , ad quod natus erat , & fu-
fceptaea vitaquampaterpraefcribebat.-quamuis ob vtnufcjae di^-
crimcn , hoc minus eftet cordi . Alterum enim cft lepidorum iuue
num, alterum vero ftrenuorum virorum quibus ftudio eft armis in-
clarefccre; tara ob gloriam,quam ob ytihtatcm quac ijs comparatur.
Confideretitaquepatcrquodexeaprofefsione vitae quam deman-
dabatinnumera vitiaproficifcantur,&cxaltera cui ualcdicereiu-
bebat pr^clara facinora,minori cum periculo,tum ad nominis fama,
tum ad animae falutem rcdundarent . Nullum en im eft cxercitium
maioribus expofitum periculis,quam id ex quo tanquam equo Tro
ianovitia carnis procedunt . Scdextripudijs & cantibus amores
nafcuntur , ex araQribus difsidia , ex difsidijs vero csedes , ex ca^di-
busperniciesanirasE. Itaqueexilla permutatione vitae mihcarjs cii
ea quam pater iniungebat exiguam frugem nafcituram . Q^od ad
hiftoriasattineretvideri fibidicebatfru£luofifsirau vetufta monu
mcnta,nodurna atque diurna raanu uerfare, vt uetercs laudare,atqj
laudatoseorummorcsimitandosproponamus. Res enim pra^claraej
Vlclorum
connexio .
Cc
m iliis!
Anfel.iii pr;
£icione.
198
T^hctoncA Chriflianji,
\n iliis concenrar prucientiatn augcnr, vecordes reddunt cordaciores,
pr.i;cipitintescircunrpctliores, clatosmodeftiores, ftolidos foierti, E
orcs, eac]ue de caufalibenter feadhiftoriasantmum adiun»^urum
Nctamen erret pater fibi confeftim eiufmodi Itudta naufeam pari-
tura cjajai cx annorum afsiduo vfu nuquam contraheret,quoniam
fibi fructuodor *5c lucundior videretur . Quamuis autem difcrimi
namaiora fu.t propria:perfonaj ex vfubeUicarum rerum impendc»
rentmolelbus nihiominus fuoiudicioefle Mulicae opera darequa
armis.quibus vicl.)riaereportarentur,(5c per easami)res coniraheren
tur. Veruin pollcaquain velletpater feclarieum vitam otjofain Sc
delinere currere in fuopuluere hbenterfe obfequuturum . Et hoc
quidem perelegans exemplum ad fupradictorum demonrtrationem
faciatfatis.
De genere mdicialu Cap. XV It,
TErtium efbiudicialegenuscaufaru'habetin Te accufationem , F
»5cd.."fenil')ne n . Q^iamuis autem defenfio maiori digna fit
laude quam accufatio non tamun hxc fua laude caret viumcj;
interdum habctpcrnecefTarium . Efthocgenuslaboriofifsimum (Sc
diffic>limum;verfatur enim circatotam Iurisprudentiam,necefluqj'
elleumqut traclare ifluc vebt luris legum ciuilium, viticque hu-,
manx eire cxpercifsimum . Pra:terea, vfus venit in hoc genere vt in
tria verbioratorcontrahat quidquid tama£lorqua reusmagna cir-j
cuicione propofuerint, repbcauerint, narrauermt, concefllrint,|
confirmaucrint, confutaucnnt, vel concluferintj quemadmodum!
in orationibus Ciceronis Cati inanjs 5c Miloniana cernere eft . Ge G
nus autemiudicialcefl,c]uodpofitum in iudiciohabetin fe accufa-
tioncm & defenfioiiem , aut petitionem t3c recufationem . Ad pro
curatoresautem &litigatorespotius,quam verbidiuiniconcionato
res p^rtinet, vt ex fuperioribusappara . Licet D. Pau. in epift. ad
Hebraeo^hoc vfusfueritgenere . Totaenimin contentione verfa-
tur: eo quod Apoflolusintenditpnncipaliter Hebr^osin purirate
hdei Chriftianae confirmare,^ alegahbu> obferuantijs, quibusad-
huc detinebantur , prorfus auellere . Timuit enim eis , ne fuperati
tentatiombus, adinfidelitatem relaberertur. Nullacnini gensob-'
flinarioribusaniinisrepugnabat euangelio Chrittiquam ludaroru, H
qui Pau'o erant infcnilfsnni, quod fe gentium Apolloluin profite-,
rctur 3cc. Vide Amb. |
De tribus laudanM aut vituperandi modis . Cap. XVlll, \
EXpofitisabundetribus caufarii generibus reliquum videtUr
vtearum vim , (?c vfum dfxlaremusin laude, vel vituperatio-
nc
Pars qt4arta.
^99]
K
M
nealicuiusrei. Quade caufaaduertenduiii laudisaut vituperijar.
gunienta fumi ex bonisexternis, corpons, &animae, a quibusfere
Jaus omnis conftat. In bonis exrernis numerantur genealogia, Laus vcl vi-
fi quisclara vel abieda familia fit oriundus, natio,educatio,exi- tupcnj ar^u
ftimatio,amicitije,aetas,facultates,fortunaaduerfa,&profpera, con- "'£"" vnd
ditio,rtaius,orbitasvelproles. Hucpertinetillud exemplum.Cum ^"'"'^'antur.
Nephtalonarchirtra^lenus Sineorumlinea reda originem duxerit
atnbu Nephtahn.nonporuitnonmagna flratagematacdere . Nam
praftergenerisclaritatem,virtutesnaturales, bclllque peritiamelo
I quentia multum pollebat,par in eo fapientiatSc ]iberalitas,modcflia?
I ftudiofior.quam fupcrbiae.paratior dare quam accipere, propria fua
opinione iu(tior,ad mifericordiam procliuiorquam ad libidmem ,
compluribusfauorabilis,inuidiofuspaucis (Scquoniam virinobiles
& generofi amant confuetudinem eorum,qui onori potius i lis qua
virio fint, ftudebatfibiadgregare virostam virtutibus,quam ftem-
matibus illuitresa quibusnihil praeterbonum redundare poteft;
Qjiamobrem folemuscum Dauide vulgodicere,cij fantflo fanftus
eris, Sccumperuerfo perurrteris Talisaudiesqualcsfuntcum qui-
busverfaris. Vnde familianum fafpms mores quam educatorum
imbibimus. Nam vtait Philofophusinditisnobis virtutum femini
bus,talesreddimur cum quaiibus fuiiiusfamiliares; nec minusre<5le
dixit Seneca,a bonis bona,a malis maia difci. Qjia propter maxima
eft adhibenda cura vt a tenerii>iuutnesbenea{]ucfcant,(Sc cum pro-
bishabeantcommercium . Nam vtarbores quac dum fobolefcunt'
diriguntur Sc erigunturexcrefcunt <Sc amp'ifsimum fru^Hruum pro- * °^*
uentum reddunr,ficiuuenesa pueritia ad optimam vitam admoti
profpcrum finem confequuntur,(?c vcaitfapiens; Adolefcers lux-
ta viam fuametiam cum fenuentnon recedetab eajnam vtetas teni
poris fuccefTu ita boni mores confuefudine firmantur . Similia
exempla omnibus circumftantijs beneeuolutismulraadducipof-
funt.
De liude, quiefutnitur a bonis mmdanis, Cap. Xf^ [II,
ABonis corporis duplici modo laudem inftituimus . Alia enim
funt naturalia,vt forma,robur,fanitas,3gibtas,dexteritas,ce-
lentas,vires,firmitas, habilitas. Alia adquidfa qu^e pariter
bifariam diftribuuntur.-autenim perniancntiafunt, vr domiriia, pof
fcfsiones,arcfS.domus;auttranfeuntia,vt ornatuscorpons veJafdiu j^^^^ . -
cu'tus(Sc veftimenta. Loco exempli potent haberi commendario ,. u-orbi». '
eqiiitumin orbe nouo cducatorum qui quidcm forina, Sc vu'ru Hiitoru.
adeo funt modefto , adeo vtnufto,vt nihil fupra,(Sc magnisprafftaii
Cc 2 tnn
iod
^hctorics, ChriUiarJA,
JHonunis in
iliidia uotan
; tur.
A bonis coj
poris laui »ii
imicur.
ti in corpore viribus tam in. cqueflri quain militari cxercitati . De-
inde voccm habentad cantandum ikmollia brachia ad faltandum
vt incredibile putcm in toto mundo ciuitatem ede in qua reperian-jN
tur iuuenes tanta multitudine,tam politi & deftri atque uirrutibus
natur.T dotati, immo ne in regia quidemaulancquehxctanquam
ex affcclu & fauorc diiSla accipi velim quod eius terr^ fim fere alum
niis : ert enim confentiens, grauifsimorum virorum , qui multorum
hominum mores <Sc vrbes viderunt, opinio . Vno vitio vrgentur ,
quia omnmm rerum copia affluentes nec quacrere nec parta tueri
quidquam penfihabent;fed veflium & corporiscultupecuniaspro
fundunt m easies,quarum memoriam aut brcuem aut omnino nul I
lam funtreliduri .
Modus laudandi ahqucm a bonis corporis debet fieri,per Hypo- O
typofin,quam Cicero vocat dlullrem explanationc , rerumqj quafi
geraturfubafpeduni pene fubie«Slionema capite vfque ad calcem
corporisfiguramdefcnbendo vtinillo Regum, Abfalon lihusDa-
uidquo non eratpulchrior in omnilfrael decorus nimisa vefligio
pedis vfque ad verticcm non erat in eo raacula , capillo non minus
flauo qu.im aurum>[ore aquihno & purpureo,ocuhs decoris & ruii'
lantibusjCorporetam beneconflituto&tam bonohabitu pracdito,
vt cuncli eius infortunium deplorarent . Natura enim propenfiori
animo fumuserga formofosquam deformesnam coniefturam qual
dambonitatem affert tacita corporis venuftas, & vultus animiefl P
fedes. Qjiamuis re uera in pulchntudine & agihtate nullum (it
momentum, minufque in planctarum conuerfionibus>modo ad-
lit mensconfcia recli , >Sc Dei timore ornata. Pietas enim de cor-
porahbusparum folhcita ert fpiritahbus contenta, Celeritas au-
tem & habihtas corporis vel eorum coniraria non impellunt nos ad
bene,beateque,velimpie tScfceleftc viuendum , AJioquin obflipi,
gibbofi.aflhmatici , ahjquerautili cura natura iure expoftularent
quodtales eosnaturaformarit. Non abs rehsrc inferui,vulgariae-
nimfunth.Tcdictanondiuinateftimonia^qu.T forniam ahquidmo
menti ad virtutem afferre exiflimant . Nam in fpiritahbus animap , Q^
puritas fpe^Slanda . Virtutes enim fuperant fpeciem •
De commendatione qu<e ducitur d bonis anim£ . Cap. XX*
I'N bonis animx fu nt virtutes EthicjB Prudentia , luftitia , Forti-
tudo , Temperantia, Manfuetudo , Benignitas Magnanimitas,|
Patientia, &in fummaacqualitasinteromnestcmporis & loco'
ruopportunitateobferuata. Hic etiam inuefligandum dc eiusqui
praedicatur ortu, educatione, inflitutione, habitatione, confuetu-j
dihe
R
Pars qmrta.
20 1
mttur.
Exemplum .
dine , & amicitijs . Deinde conriderandiim quid vidcrir, didifeerit,
fccericautdixerit. Prxterea,vtile ericobferuare rationein vidus
eoru c]uos accufare , laudare , vel reprehendere eli animus . Si quis
homicidij reusagitur,infpiciendum quomodo mors illatafit, quid
confLCUtumfueric, quac fueritantca>fl2 vitaeratio. Summafum-
maruappelIaturhocgenusdemonftratiuum,quia'ineo demonltra-
bacquidfitinalicuiusperfonae laudem vel vituperium: Ideoque
ad hiltoriographos potifsimum fpectat . Raro enim contingit vt ex
profefTo laudem aur vituperationem alicuius rei traftemus, nifi ali-
quod negonii de quo agitur id ipfum poftulet . Vti cum hortamur JlocI allcu
quempiam vt fe commorandi causa ahquo recipiat, necede eiit mo^ ,iu$ defciip
res , ritus locique circumdantias dercribere , quae funt , altus , humi '}^° ^ *1"^^"^
lis, amplus, angullus opacus, luci peruius , publicus , priuatus , fre i^"*^' *'°^^ ^
quens, vmbratilis, facer,profanus, permilTus ,prohibitus. Vel-
uti fi alicui in animo fit inducere amicum vt caufa minillerij tam Di
uini quam Regis in Copalam quam vocant nouam , aut Cantabri-
am nouam fe conferat , eiufmodi ftylo iftuc fieri poteft .
Quod protua ergamebeneuolentiaexpetis meum confiliuran
tibi fufcipienda fit expeditio in nouara Cantabriam ad gratificandii
& Deo , & regi ; mea fert opinio , etfi negotiu ipfum non efiet per
fe fatis fauorabile quia tamen coniunctum habet Dd Opt, Max. di,
RegisCatholiciobfequiumnon indignum efTe quod aggrediaris.
Tuaefortishomines, aequumeft, fuapromptitudme & obedientia
alijs quafi facem praeferre . Quales enimin Rep. funtprimoresta-
lesetiam folenteffcplebei. Certe meus erga te animus cxtimulai
rae ad fcribendum non effe tibi pr^termittcndum eiufmodi occafio
ncm cum detrimento cul.tus diuini , Regiae raaieftatis , tuaeque ipfi-
ustranquiUitatisquaepoftrespraedare geftas, aclofquc laboresiu-
cundifsiraa obtingit . Accedit loci opportunitas quaf facilem vifto
riam parumquclabonofam promittit cura furama famae araplificati
one . Quod autera vita in difcnmen adduci videtur , inter raedios
barbaros, aio fummam eflelaudcm <Scpraeconium equeftrisdignita
tisvirorum, proprio fudore «Sc fanguine fibi gloria pepenfTe . Nihil
enimfinemagno vitaelabore dedit raortalibus, <Scqui vitatmdam
vitat farinam . Qulfquis eam regionem perambularc cupit ei cauto
<3c prouifo opus eft lanumquc efle oportet; (c<i nihilominus medio-
cri prouidentia 5c induftria magnum honorera comparabis, t-ii^i^i-
raationem videlicetfidelisminiftri,&milit;s Dei &RegJs. Lausbo
norum quac nobis adquiruntur fuccefsione illis peculiaris eft qui ea
pcpercrunt . Quac vero noftro Marte nobis obueniunt, ea noftro
raerito nobis uendicare poffumus, eorumquc memoria dum vi-
uimus nos recreat , illaque pofteris naftris nepotibus & ignotis
ctiam.
I3&I4-
20Z
7^ hetoride Chrijl/a m
etiamexponeregaudemus Qjiamuisitacjue omnibus necerTarijsaf-
fluus.ait^men ranonc maioruinjik honons quem illi quafi hxre di-
tariumtibireliqaerunt tencrisadcurandum ne ab illorum virruti-
busdegenerisredi.lorum vclligiafequans. Patertuus paterpatna?
audiuit quohonorenetuexcidashoc opus hiclabor eft,maxime
cuminiiis pavtibus pjtcrtuus rem famiharem auxerit conuenit vt
ibidemtu erogesin patnslocum fuccedcndo.cum tam certafit fpes
eejreo^i.Tlaudis 6i. magnac vrilitatisreferendacmaxime cum plura 6c
rnaioranuncfintcommoditatcs quam mitJo erant illis, qui primum
eoappelicbant . Sunteniin in prxfenn multa hctz domiciiia,ar
ces.dcitineratutiora. Vltra ccrtiorem tefacio nofuifTe Indostam
audcntes 5c agdcsatquciam funt.ncquc tam alienosa metu 5cuere
cundia vtapuaruit ck lUage quarumlibet perfonarum ab illis edita
6c ipforum facinonbus . Cuius rci caufa ell quod non fuerint col
locatihominespacificitamlndiquam Hifpani in ijslocis> quxplu
rimuin frequentantui: etiam a Chjchimccis. Qjiemadmodum fa
clum efl a religiofis nollns inCiuitate quae vocatur Nomen Dei vbi
pacateintcrfchifpani «Sclndi morantuf . Namquidquid prxterid
ipfum tentaturciUaterem lauare, vt animaduerfum eflper miiites
& antefignanosin earcgione verfatifsimos . Numerorum xuj. 6c
xiii j. recenfctui inifTos f uifTe a Moyfe ex Dei prsecepto cxplorato-
res ad confiderandum terram Chanaaniinter quos primanj erant Cal
Itbdetnbu luda^-Sc lofue de tribu Pharam, &pergit fcriptura di-
cerequodterram illamperagrauennt Ckad JndiLium fertihtatis re-
portauenntbotrum vuarum,fitus,granata,exponetespopu!o vber
tatem foli, «Scgigantum immanitaiem cum quibus depugnandum
eratahascjue ditficultates,nihjlominus & vtilitatibus 6c penculjs
trutinatisprceponderauit vtilitaseocjuemodo ad expeditionem fe /
accinxerunt. Panmodoquamuiseximium fitquod permiflu di
uino occupatum tllha£lenus,perfuafum tamen habeo reffaread
huctcrram promifsionis fubiugandam,eumque infinem in fingu
losdiesfpeculator.s Deustranfinittit,qui funtReligiofi fludiopro
pao^andaf eloria^diuinaf vltro cjtrocjue commeantesqui l.Ttos 3c ve
raccs nuncios referunt vi5c de foecunditate regionis (\ux debertt me
ritocalcaraddere,(Scdehominuin ingenijs qui e^tcrrefaceremini-
medebent. In eorum exploratorum nurneroperDei gratiam cgo
quocjue fui nec polfum quidquam de ea regione pr^dicare nifi vi
derimihiomn^um quasibl videtmaximam, quarnec proptera-ftu B
necfrisrusinhabitabilisfitmultis tamporum patcntiumiequonbus,
flumiiiibus,5cfoniibusplcn?,ou^paruo laboie iSc fumptu adirri-
ganda prata & agros deduci polTunt atcjue itamclius rritJcum 3c
n^ahizibicolligiturquam vel in Hifpania vel in cxtenspartibusno
ui
D
Pars quarta. lo^
uiorbishaifl^nusdeuidis.Q.uod videreeRinhortis abHifpaoisco
ditis in ijspartibus apud Sacathecos, vbi cgo inciu tit^r Nominis
Dei m valieHuad;ana,quam excoluit bonus lUe frater Petrus de
Spinareda,<Scfanclus ille Frater Cindos tanix magnitudinis cydo-
nia,granata,perfica,iSccotonea,vtni(ihicadefrent qui confpf^xerut
ipfe vererer dicere. Sunt cydonia paria capitibuspuerorum.Pcrfi-
camagnisaurantijsaequalia funt,cafp2eamplitudinepatellarum aliae
magnitudineaurantiorum, Colliculi argento maxime abundant.
Cuiusreiargumentumeft,quodtotailla vis argenti quae Regi ex
fuis prouentibus afTertur alijsque mercatonbus in regione Chichi-
mecariieffoirumert,maiorquecopiaperueniret (i tuto noftratibus
iltichabitareliceret,atqueeruerequodobtineri pdfTet, eo quo di-
«flumeltconfihoiCuiusreiperfchedulas Praclidem quoqueadmo-
nuijliquidem Caefaritantummodo in mentem veniHent pericula,
nunquam cum PompeiocogrelTus.nunquam etiam imperatoriam
dignitatem confequutus apud Romanos fuilTet . Si Marchio de
Valie periculis dcterritus f uilTct in aditu Nouae Hifpanix ille gloria
»Scpoiteri opibuscarerent. Idem in compiuribus ante fignanis vi-
fum eft^. Vtranque enini partem exammare oportet maxime in de-
beliandis infidelibus quibus ipfe Deus tam infenfus eft cuius fidu-
cia (Scope trophaea faciie acquiruntur, vt patet ex illo DauidiSiHi in
curribus & in equis,no5 autem in nomine domini .
I{tguUm & adnotationem animadHerfu dignam continet. Cap. XXI.
AD excellendum tam in hoc quam inalijsgeneribus caufaru
ante omniaenitendum eft oratori , vt beneuolentiam comi-
tet & modelle fibi cr>mparet,& animosauditorum fua blan-
diioquentia pr^moiiiatur.Deindej vt exordia bene conueniant raa-
tenae.narrationesperfpuue lint,confatationcsautem euidentes,Ac
cedit, vt curet rationcs ita dcuindas effe vt una ex aitera quaii efflo-
refcat;ornament!setiam Rhctoricis & fchematibus conuenienter
inlertis . Pronuncicitio autem lit articulata & diftin.^a,ad quae om-
niamemoria^ vfus,&:exercitatio inprimisrequiritur; accufando,de
fendendo,exaggerando, extenuando,laudando, vituperando de-
fcnbendo,narrancto,quo labore ars confummatur>*& hne eo inanis
el^. Qjiod prs-ceptum ad omnia confequentia referendum efl.Quo
niam propoiiti noflri haudquaquam ell verbofacommeniaria ede-
re.fcd ipfa n artis meduiiam breuibus enucleare. Itaque fi non oni-
nia (pecial ccr alicui fatifquc dilTufeexplirata vidcbuniur,islioc fci
atiiiltitun' nolln fuilTc futnmacapita, Scninemoneumata quacme
inoriamobliuiGfain,.Sc infirmam luuarenr confcnbere,non finuofa
_■ , ■■■ ,1 ■ ■.! ■ I I I ■ II
volu
Pronuciatio
qualib debet
cfle.
204
%hetoric£ ChrifiiariA
volumina quac inuifa magis fruduofa exiltunt .
s
&religioro
rumnoui or
bi«.
VeraChrifti
fequela .
Tradi£ia illullrantur perccnftndis exemplis aduentus & yiu
t^ligioforum quifidem Domini nofiri lefu Chrifiia-
apud mdos propagarunt . Cap. XXII.
Catct Hiftoria noux Hifpanix totiufq; noui orbis multis crro
ribus (5c mendis , quemadmodum , volente Deo , breui mani-
fertCi fiet ex mea,qua diuinis aufpici js in luce dabo, praefertim
inrctamemorabiliatqipracclara couerfionis illoriiper aduent{i<Sc
indefefToslaboresreligioforunoftriordinis qui fummosfrucluspro
duxerunt in illa noua Ecclefia cuius ipfi fuerunt inftitutores . No-
limdeprimeremagnanimitatemRomanorum qui aperto Marte &
virtute bellica tot prouincias, <3c potentia regna in ordmem redege-
CortefijUus runtfequedomitiorbisj^rincipes & monarchas reddiderunt. Sed
maioribus pracconijs nouaque maicftate vcrborum efferenda eftin'
auditafortitudoFerdinandi Cortefij & religioforii qui nouos jIIos fj
orbes adierunt . Certum nanque eft,neminem fuilTe animo tam ex-
celfo, quitamarduumnegotiumfubiretautcuiintegriifuiiret ea-
dem celeritate perficere . Adde magna commoda qu^ per cjuoslibct
diesper religiofosibiacduntur . Fuitautcm ida^^lum, fiue magni-
tudinem fpecles, fiueceleritatem, maximcheroicum. Notumeftl
exhiftorijs multisannis, &qua{i faecuiis mterpontis ckcumeuitati
onepericulorumtandemproumcias 3c regnainuafiiTe . Verum il-
li viri Apoftolicidu^lu Almifpiritus a quogubcrnabanturnonre-
gna dumtaxat & prouincias , verum nouos orbes in poteftatem no-
uam redegirfe . Deindefaclacollationeeoru, quasKomani poffc- \
derunt , cum ea parte Indiarum j c]uac in noftras manus venit : hacc
infinitis partibus amplior eft . Caeterum , nolo hic verba facere dc
priuatis iUorum laudibus quas meruerunt , fi animum aduertere ve
limus, vt^quumeftfieri, quodquafiextrafepofiti, ^oninorap-
ti ad fpiritualia & diuina , patria , parentes , amicos , cognatos , fra-
tres, 6comnia quaein vitacharafunt deferentes, cruce,fua volun-
tatefufcepta,permare,perterras, cumfummispericulis cucurre-
runt, deuoti p^nitus (5c confecrati diuino cultui & publicae vtilitati,
quod opus, firecognofcaturintentius apparebitlinedubioa Deo
profeftum,examinatiseffe<^ibusprodigiolis,qui confcquuti funt. K
Nijquam enim auditumle^lumqueeft a tampaucis tantammulti-
tudmem pari conftantia ad.fidem Chriftiana efie pelledam , vti dc
mentia Dei apud Indos fa^tum eft . Qjiotquot exercitus duces an-
te hac fuerunt (pro ut fcripti*s proditum eft) fiducia numerofi mili-
tes cruentas ftrages cdiderunt. Sed optimushic Cortefiusfpem in
■ Dfo
M
N
O
Pars quarta . /t? f
Deo tantum fixam habait, vt manifclKi fmt cu nauem egicfius in
portu S.Ioanis de Lua,cui tiic temporis nomcn erat, Cepuala, vbi
ob praemonitus oraculorum,5c fatorum : de amifsione impcrii crat
afsidui plures quam tercentum milha Indi in prxficliis . Cum vero
nollrates tam cxiguo numero cffent deffedi nicommoditanbus &
longitudinc itmeris prac tanta multitudine Indorii quis no icdica-
ucrit crTc hominu inconlidcratoru non folu conferere manus cu \\-
lis,fed vel audirc iUa tantu. Hic itaqj fua virtute exercuit bonus il-
le Cortefius vnaqjrehgiofi,per iUos m interiore parte Rcgionis in-
trantes dirutis illorii fams, c5cfacerdotibus expulfis,facnficnscjj illo-
rum diabohcis pofita omni fortitudine prohibins. VidLtur hillori-
cus illc parii arquus fuifTe rehgiofis & (ludiofior premii temporahs
quam diuini praftcrmittendo mcntionem & comendationcm lan
X.X fanclitatis,humihtatis,nuditatis,vt etia difcalceaii veniret C( n-
temptusrerum mundanaru quibus rebuspra:cipue comoti fuerut
Indoiiianimirrecognofcentes virostam demi{Ios,in tanta reueren
tia & cxiftimatione baberi a fiiiis fohsfita enim Hifpanos vocabatj
illos autem & fui ipfius,^ rfrumundanarum admirationcin,& cu
ram abiecifre. Nam cii ih'is ofterrent 5c dono darent opes immen-
fas & thcfauros fignificarunt ilh^ nihil eiufmodi ii le expeti fcd h-
berationcm animarum,que fangume filii Dci redemptc erat, quas
ilh habebant perditas & maopatas adorationi Diabok:)ru. Quc no
idcircoin mcdiu artuh vt Fcrdir.adi CortefiiMarchionis de Valle
ahorumq,-antcfignanorii gloria deminuerejfed vtoflenda fecundu
Deu precipue in Rchgiofos rciicienda caufam rcligionis,Chriflia-
nifmi.conferuationis, <5cretcntionis Indoruro, quodque in prafen-
tia vel illi vel fui haeredes fecure potiuntur qua-fitis rebus . Sed nc
longius digrediar,omifsis ilhs,ad rem propofitam reuertar.
D€ die i^ amo , qiio Mexica occupjta es\ ir de aduentu
rcltgiofomm. Cap. XXIII.
ANno itaquc redemptionis humanac M. D. X X I. ipfo die
S. Hypolyti XIII. Augufti Mexicana ciuitas fupcrata eft in
euius fa£li faelicisque vi£lori^ memoria ciues anniucrfariu feftu fo-
lcmncsc]; fupphcaiiones celebrant,in quibus ferunt vexillum quo
vrbs capta efl egredics ex curia vfqj ad fplendidii quodda tcmplii
quod eft cxtra rncenia ciuitatis Mexicanac- prope hortos fuburba-
nos,<i>cin honorc didi fandi conflrudia vbi nuncXenodochmquo
que extruitur . Eoqi dic tot fpc«Stacula & ludi proponuntur vt ni-
i hil fupra in agitandis tauris, <Sc vibrandis longurhs quo coferuntur
omnm nobihum Mexicanorum oi-namenta,que funt totius mundi
Qjuliter In
di commoti
fiint ad fide
implectan -
dam.
DD
pre-
Sancti Hy
politi folem
luzatio .
ho6
Rhetortc^ ChriJiia?7A
pvecioiiisiina tain iiire veftiaria virorum , 6c mulierum , quam m
aulcis (5c rapctibus cjuibus w\x &i domus infternuntur . Nam pri-
muui omiiuim annuatim S^naror vnus de Republica elc£lus,ex
his.ciuibnsRefpublica commifTa eft,ad cjuorumque arbitnumom-
nia ordniantur: vt didum vexillum ferat: vice rex a dextro,praefcs
VLToa liniilro later;bus,commitantibus omnibus alns fcnatoribus,
pixtcctis, pratonbus, xdilibus ac prope totius ciuiratis nobilibus:
opcimis tam ipfe , quam equs a capite vfquc ad pedes corrufcanti
bus armis ornatus,ac cataphradus ad cunam procedit. Vbiacce-
pto vcxillo.precedcntibus oninrbus aliis pretiofifsimis ornatis vc-
thmcnt!S,ad didam S. Hypoliti Eccleliam procedunt .eocjuc per-
ucntum. Archiepifcopus ad altare llipatus procedit ac vefperas
lolemnjier incipir , fubfequentescjuc cantores , tubis, liftulis, citta-
ris, ^c omnibus ahis muiicorum generibus perfoluunt. Quibusfi-
nitis , co ordine,quo vcneranrad curiam rcuertuntur * Rcliclo vi-
<:e Rcg:s gercjue vik gubernatore in proprio palatio,ac vexiUo loco Q
(uo,(cnatorem ipfum ad propriam omnes alii comittantur domu.
Vbi,laurifiiinc volcntibus , confetSlioneSr quibus patria illa maxi-
111 e abundat^c^rcgie prsfparataL' fubminiflrantur. Sequeti vero die,
■eodcui ordinc c6t;nuato,ad dicia Ecclefiam rcucrtuntur.Archiepi-
Icopus vero iVIcxicanus rite mdutusparamcntis, quibus in raagnis
telliuitatibus rem diuinam facere confueuit, ad altare (tipatus pro
ccdit diacono a dcxtro fubdiacono ahniflro lateribus cerofera-
nisq; Ok vno cij thuribulo futfumiganteprsccedentibus: eo peruen
tum milT^ facnficiLi fuis ceremomis profcquitur,Hora vero confue f^
ra>in laude Ck gratiarii acl:ionc,>!?c pro vidoria habita tali die,& ma
xmie iii ipfcMHctloco, vbi cedes maxima & fanguinis cffufio fa^ta
inerar,ac quia ibi miliavirorii decubuere populo proponitur verbu
Dci. Podqu.t ad curia reuertiitur,prout fatiu flierat vefpeii.Acin
ip:!us fenaroris domo,volccil>us lautiflimcprandiii proponitur.De-
inri tota dies in fupradiciis lucUs expenditur . Ideo nos fccularia fc
culanbus relinquentes,ad firmiora^ad quse potiflimum atteto mcn
tis connru intcdcre cupimus.acccdamus.Magna planc copera domi
tu.lingr.la 5c omnia.exquifita in oes voluntates eius: cu indigetes c
illi per torannos in fuis nephandis peccatis,ac crudcliffimis & nun
qua,ncc vifis.ncc auditis facnliciis perlifteret. Viccfimo aute quar
to anno falutiferi parrus F.MartinusValetinus eo profe£Vuseft,qui
multo ante inftmdu diuino motus nihil aliud in votis habcbat vna
cu duodecim viris animo apoitolico prcditis<Sc ad id munus perido
ncis cu fpcciali madato «Sc aut^oritate fummi Pontificis, &pi^ me-
mon.T Imp. Caroli V. a quo iflud officiu apoftolatusillisiniundii
crat.vt in prcfeiin flcmirrirc viderc hcet. cuius dcclaratio talis eft.
oS
St«»atis dc
cloiauo.
RhetoriCA ChriJitariA
X:
'Bjptifmi ad
uMiuiuatio
A. Hic pnnias tenet Patriarcha pauperum Francifcus , qui ve-
lut origo,dc anteliguanus eft huius tachcifsimafjpropagationis fidei
Chnflianaf, eiquenonmfima iaus hincdebetur, quod per fuosfi-
hos,fides <Sc Euangehum Chri{li,ab oricnte in occidenie & a nieri
die ad feptcntnonem vrque adeo amphficatur,vt ilh longc antc rc
uelatum fuerat : ac fcr^iptum rchquit . Poftenorem locum obtmct
optunusillepater Frater Martmusde Valentia vir fandifsimus &
trugahfsmius,quiob admirabilem prudcntiam primus illarum par
tium prslatus fuit, 6c ob animi etiam promptitudinem qua profe-
dionem in Indiam fufcipit cum duodecim ahis Rehgiofi.s qui prt-
mi inregnisiHis inaudit;&, «5: anipiifsiniis Ecclefiam ilabihuerc &
Euangchum Chriftrannunciauerej tjua de rcin fequentibus piura.
B. Hic videre ell quanta cum rcligione fanclifsimum baptifmi
facramentum aliacjj diuina facramenia celcbrantatquc miniftrant.
Pnmii en>rn progrediturRcligiofus accuratifsimc cxornatus(quod
etiam in vnius tantum baptizationeobferuatur) mdutus candida
(^ola Ck epomidc. Prait autem illum Acol} tbus vnus cruccm , al-
tcr vero clirv in>a gcllans,repofitum in eicgantifsima <Sc affabrc fa-
cta capfuhi,quie m mantili nitiGimo collocatur. Alii vero ccreos 6c
candclas. Oiuittuntur autem h^ ca*rembni^, cum necefsitas acce-
ierationcm dcddcrat ;cum ob immincns mortispenculii fola aqua
paptifmus peragitur : qux femperad eum vfum in promptu eft.
Nam vcfperi anjcquam cubitum concedat, vas aqua plcnum , ca
de caulai ui vcltibulo monal^ervi deponunt, vtillico eius copia fit
quando campaimla pulfatur . Hoc cmm indicia eft perfonam ali- -o
quamdcvita grauiicr penclitantem baptifmi fufcipiendi caufa,
prout ipfis diiigentcr inculcatur apportari . Faxit autem Dcus, vt
totidem Angeii animam mca polteaquam e corporc cxccfreritm
paradvfum defcrant,quotics mihi accidit,vt fimuiatq; aqua xgro-
tos lullrafTem exfpirarent rcpcntc atq«e in ca*ium concedcrent.
C. Hic fubiicitur oculis quonam illis modo facra docinna vt co
piolius infenus dcmonllrabitur, vna cuin cius decaiogi interprcta-
tionc proponatur.idque vbiqiie loco vna cadcmquc fit ranone.
i ^^^^^anicTva £)^ Pot^nitcntiae le2;cs , hic prarfcribuntur «5c ir.uitantur ad ante-'^
A<±rni-iirtra _-^''**^ ^'^*'^ iietclt.itionei atquc ita mionnantur ac pr.Tmoncntur cjui
'iiu&riciis. !ad confelsionem accedere cupiunt vt fic inftruifli dolcant i!>c ordi-^
jnate fua fcelcraproponant . Etfi centum Religiofi vna praflentes"
fintita fe gerunt veiuti hic oculis fubiecinvus : etfi vci vnus fuenti
folus nihii alitcr facitquam om.ncsfaclun cirent tanta cfl:intcr eosj
eoncordia vt admiiabiie fit . Et hocnon foium apud noflros , fed
oc apud aliarum rciigtonum patrcs, qui in hoc fcraper vniformes
fumus . Vt fuperius inculcatum cfb . j
lvido-1
Pan quarta .
IndoYum rei^uhliC(X, defcriptio»
/op
POrtquam Religiofi non line magno laborc pcr motes & dcfer-
ta difsipatos Indos congregauerunt 5c ad vitac focietatem con-
uocauerunt mores & inftituta vitiE rerum familiarium ac domcfti-
carum rationem iUis follicitc tradiderunt. Primum autem, loco-
rum futuns aedificiis viis & itincnbus metatio condeccns fadla cft:
necnon agrorum diftributio cx prxfcnpto Regiac maiefl:atis <Sc fc-
natus fa(5ta ell . Antequam cnim quidquam tenraretur, primii con
fulto opus fuit,ad eiafm )di confilia ccetusquc incultorum hommu
in.flituedum ad lalutera illorum tam corporalem quam fpiritalem
& commodum corum,qui cum illis commercia tra(f^aturi in poftc
rufn c(r.nt . Arexillis afsignabantur amplifsimae quae cxftruendis
xdibusconfercndis vincis c<c faciendis viridariis fufficercnt, idque
cum aliquo additamento femper nebat, vtiislocusin quo herbas
hortenfes i5c quotidiani vfus plantarent. Videhcct,pipcr,cucurbi-
tas,Maguei,ficus indicus,& tabacu,atqueetiam diucrfi generis fru
diferas arb ^res cx Hifpania allatas,quas Religioforum aucloritatc
pofuerunr. Vnde,tantus clt ibi fru6\uum prouentus,vt infinitis par
tibus minoris v^neat,quani vfquam gcntium . Huc accedunt olera
jetiam Hifpanica ita vt pro facultate vel arbitratu cuique fuas pof-
I fefsioncs colere liceat,fed in diftributione aequalitas obferuata eft.
tEt ne haberentquodconquererentur dimenfioanalogica prafdio-
rum fiebat, etfi forte vfu veniret, vt alicui de fua parte aliquid de-
minueretur,quod in tanta diuifione alitcr fieri nequit , illis pro vo
tis Sc defideriis alio in loco compenfatio fiebat, vt omnium eiTct pa
ritas . Habebatur autem ratio nobilium quibus ampliorcs portio
•nes proconditionc vnmfcuiufquerribucbanturinagrorum diuifio
nibus,proptcrea, quod iHis inaionbus fpatiis ad cqueftrcm dignita
tem tuendam opus Cn . In metationibus iftis, campus aiiquis mc
dius rehnqucbarur vbi commercia & nundinationes cxcrcercntur
&2edificia publica locantur,videhcet,curia quam domum ciuicam
vocantjin qua permultafuntatria ik. conclauiain quibusars publi-
cum reponitur dchofpites accipiuntur. In frontifpiciis tcmplum
forumque verfus erant porticus tam fupra,quam infra . In fuperio-
ribus ^ excelfis habcbatur fcnatus ic cofilmm 3c ius reddebatur,
In ihfcrioribus &c humilionbus cxiftunt muitae habitationes Si. car
ceres ; nam fiunt eiufmodi aedificia in opidis cxcalcc «Sc immenfis
faxis fabricaca eadem forma curo ftru(Sturis Hifpanicis. Tcmplum
dehinc intermedium Iwcum occupatmirifico arcificio & excellen
tia elaboratum . Supplcnt autem templa noftra fcholarum etiam
. ^.. .»•• ■■.— ■— ■ I I ■■ ■i,ii-« ■■^■■■■■aw— I m^ !■ ■ ■! ■! ■! ■■■I. ■!■■ I II I ■■■ „■ ■-■ . I 11 III ■<
Aresc Indo-
rum quale»,
& quod me-
is plantatur.
Fructus pro
pter abunda
tia vili ven-
duntur pre-
tio.
Populi dc-
fcripti».
Temploru
noftrorii m
India defcri
ptio.
Informatio
indorum.
R.c!igiolis in
Indis nuUa-
quics.
110
KhetortCA Chrtfiiana
locum nct reduibus aut penfionibus annuis dotantur fed gratis <Sc
Chnftianst chantatis crga trium pr^dK^lorum or^nium fratres om-
nia officia Ecclefiartica ik. politica cdoccnt. Sunt autcm edes facr^
ab alns feparatac in modum infularum vicos vndique habcntcs, &
altos parietes faxeos & calcc intcrHtoSjnuHis connexac aedificiis co
harrentibus . In fingulis autcm vicuhs quibus cinguntur cxiffunt
fingula.' ardiculac ad quas diebus foUemnioribus, quibus pubhcx
fupphcationes decreiae funt accedunt, videlicct, m fefto corporis
Chrifli : nec facrofanftum facramentum longius circumferuntper
ahas plateas,propter fummam reuercntiam Sc fumptuofitatc, qua
tuiic vias exornant: itaqiie , fi per ahas etiam plateas iretur fierent
immodici fumptus . prartcrea, m feriis rcfurredionis & fan^ftorum
tutelarmm vcl cmicatispatronorum necnon D. Patris Francifci,
idque ca rehgione quam fuo loco declarabiraus. Ad finiftra tcm
plorum partem funt ludi hterarii quadrilateri quo3 plerunqiic mil
le mucncuh plus minus frequcntant pro frequentia locorum qui-
bus redba^ loquclas reiflxqiie fcripturae fcientia traditur ; praeterea ,
docentur canere voce , fidibus , & neruis habentque plura mflru-
mcnta mufica quam apud noflratcs repcrmntur. Ad ea autem
exercitia certie diei horac matutina^ ^Sc vefpertinae conftitutae funt
conuocantur vcro & dimittuntur ad pulfum campanularii. Quan-
do adeundum eft ad rem facram ordme duciitur & in temphs raa-
gna cum elegantia verfantur. Difcunt etiam pingere,rerum iniagi-
nes colonbus dehnearc, ´ pingere. Initio maximc pietatis
vir Petrus Gandcnfis, dcquo ahbiopportunius dicetur,omnes ar
tes mechanicas cjua^apud nosm vfu habentur illos doccbat, quas
illiproptcr afsiduitatem &:fcruore quo ipfcproponebatfacile 6c
brcui percipiebant . lam alter alterumfine fpe lucri vel quacftus
eafdem docet . In areis fcaturiunt amoenifsirai fontcs in quibus
pueri fordes corporis abluunt quia m primis iUis praefcribuntur lc-
ges munditici, fchohs contmua folent efTe facella affabre fa6ta in
c]uibus diebus fenatis Scdominicis conciones ad Indos habentur
«Sc miflc celebrantur: nulh cnim funt hominum coetus quibus qui-
dem nos pra^fimus apud quos tam ingentia fint templa, vt omnem
turbam capere pofsint etiamfi duplo maiori effent magnitudine.
Quocirca moris eft lUis pracdicari m areis , quae funt fpatiofifsimae ,
non folum m ciuitatibus vbi noflram communcm habcmus habi-
tationem , fcd etiam in omnibus ahis ad quas praedicationis caufa
accedimus. Nam vbicunquc fumus femperopen animarum fu-
)nus mtenti .
El fequenti flemmatemanifeftumfiet, quod per clcmetactiam
alphabctica exphcare conabimur.
n:sKXSSEasfBKiSXis,:aaa»l€iA.:,.,,,^ .' ■^.■oAjCi.fej.ai.Mrt * -T..' ,«m«tinfml««- m Sl%it,.!m«m,iraSi\ nln ^ -tlii i ■><
Qjuales fue-
re primi fra-
trcsqjad co
gnitioncDei
Indos indu-
xerunc.
112
RhetoricA ChrifiiariA
A. Elt verbi Dei buccinator , qui in proprio Idiomate ad fcn
fum aptat ccleftium dona . B. Quoniam vtliteris carentesne-
ceflefuitdcmonftratione aliqua iplos doccre: Ideo virga illis no-
ftreredempiionis ni} fteria oftcndit. Vt poftmodumilladifcur-
rentcs mclms memorie hcrcant . C, Sic fedentes virgas in ma-
nibus tcncntes funtludiccs apud indigctcs noftros , quibus com-
mifta cft totius rcipublicac gubcrnatio . Rcliqui funt auditores ver
biDcicalcibusinlidcntcs. Simplicitcr &rauliercs nam etfl com-
mixti videantur,nihilominus ordine fc locant, hinc frcmin^,illinc
viri,quorum quarumqiie vcftitus , & ornatus eft pulchcr.
Scquuntur deinde templa primaria , quac intus & extra magna
arte extru^fVa funt & quidem plurimii tota faxca atqiie omnia eiuf
dem pene figurc. Dehinc monafteria & ad alterum latus pomaria.
Ea latera ad qux funt portae cinguntur amplis fpatiofis, & apncif-
fimisporticibus in quibus religiofi confefsionibus audiendis om-
nibusqucfacramentis palam admifuftrandis, vacant . In veftibus
etiarafunt areolar lucundifsimis arbufcuus ordinataf,videlicet,ama
rice,cyprefrus, mali punicie, & plarani .
Arear nunquam confluenti popuio vacu^ funt,quod ad conuer-
fionem <Sc diredionem illorum ad vcritatein inftar niagni eft mo-
menti.-nulla cnim dies prcterit,quac non fuas Rehgiofis adferat oc-
cupationes . Poftquam cnim ahac parochialcs Ecclefix defunr, vel
audicndis cofefsionibus, velmatrimoniorum coniundtionibus,vel
aliis Ecclcfiafticis exercitiis vacandum eft . In finguhs quatuor an-
guhs huius aree funt totidc facella, quoru primu doccndis puellis,
alterum pueris,tertiura feminis,quarium viris crudiendis defcruit.
Fuerunt iJk: quidcm potifsimum tredecim illa lummaria qu^ do-
£lrinac vitaeque fplendorc primum induxerur.tbarbaras illas natio-
nes ad cognitionem Dei, necnon facrofaniStsEmatris Ecclefiae Ro-
mana^ ciulq^ pra;fe£ti Vicarii Pontificis Romani,& ad Regis obe-
dientiam,ade6 alicni ab honoris cuptditatc, dum totis viribus me-
rita fanguinis Domini Noftri Iesv christi propagare ftudet
Religiofi ordinis noftri,qui primi in Indiam traiecerut,vt quamuis
complura opera prodigiofa <Sc miraculofa ederent, quod omnibus
noui orbis incolis certif<;jnio conftat,ad folum a^ternum Deum qui
omnium bonorum cft largitor omnem rerum geftaru a£tionumq5
fuarum gloriam rcfcrentes: nuntpam tamcn hteris ipfi, vel fubfe-
quentes illa madarint, quia pra'ncgotiorum pondere non fuppe-
tcbatillis otium ad dcfcribcndum ftupendailla fa^a, qux Dcus
perillostanquam organa qu.Tdam cxcrcuit . V^erum quidem cft
fidifte nonnullos Rehgiofos fide dignifsimos aliofquc bonos viros,
qui corpori naturaletn quictc fufiPurantcs oble«^amcnti caufa qua?-
dam
R
I
I
Pars quarta .
2iS
Religiofipo
dus diei , &
cflus portat.
dam {'cnptis prodiderunt quos portea nouiinabimus . Scd necef-j
fum cft exprofeflb alicuius ftudio m monumenta refcrri omnia^
fcitudigna,vt vt vniuerfiintelligantmiracula ftupcndifiima quac Miracula fi
pro immenfa bonitate fua operatus <Sc adhuc in fingulos dies opc- »" Indu.
raturpcr noftriordinisaliorumquc mendicantium fratresin eum
finera, vt qui zelo dmino prsediti funt excitentur ad fufcipiendara
y profc«Slionem vcrfus illos nouos orbes , & vt illi quibus mcumbit
jeosmittere omRcm ofcitantiam excutiant praftexentes miniftns
|opus non efTe, quoniam etfi oranes quotquot funtin Hi fpania fa-
ccrdotes co fc conferrcnt non dcedet illis in quo vnlem hcclefiac
operam nauare poffent. Neqiiemihi culpa vacare videntur qui
affirmant poftquam Epifcopi ibi conftituti funt fuperuacaneos ef-
fe foreque m pollerum tam tleHgiofos quam alios miniftros, nam
»5c Reueredifsimi Epifcopi foli partibus fuis facisfacere no pofrcnt;
nectcmpusfcrt, vt Indi rehgioforum prxfentia deftituancur , illi
enim pondus diei t5c seftus perferunt ; neque vero haec a me faclio-
se dicuntur,fed afTeucranter profiteor quod (excepto eo quod i>os
primi fuimus) Rehgiofos vtriufqiie ordinis Sancti Dominici Ox Au
guitini,pro vinbus, magnos frudus prodaccre . Multi enim inter
eos extiterunt vitx,morumqiie probitate,(5c fan<£limonia cofpicui.
Pr^tcrea,efl res lucundiflima aniinaduertcrcanimorum cofcnfuui
& mutuum amorem,quo ilh trcs ordines mutuo fe complecluntur
haud fecus quam fi effent vnius patris fihi quap rcs >3c Indis ^ Hi
ifpanis optimo exemplo fuit Nul!^ enim vigct inter cos difcordie .'^^'"^''^^'■"
y 'immo vero nuUo difcrimine fc mutuoinuifunt alnque aliorum mo ^'^ 7 ^^
nalteria rrequcntant vt tuo ioconarrabitur.
Sedlubct interrogare quinam primum extirparunt ex animis
Indorum naturalem illorum feritarein ? aifi religioli qui tot labo
Ires & ^rumnas pro Indis exantlarunt atqiie rehgiofi ? Qjis menti-
busillorum fideminferuitnifi Rehgioh? qucmadmodum expref-
(imus hac figura quDtidianim confuetudmcm qu^ nobis cum ilhs
interccdit , nam ordine fc locant hinc fc^.ninx, illmc viri, quorum
linguhspra^bentur fchedulx memoriales , vt coftituto die fefe ad
cofefhoncm fii^ant nam fubdudta ratione certum numerum lino-u-
Iis diebus per totam hebdomadam atiribuuat ne ra? diofe ilhs cun-
«3:andum lit, nccadmictuntur fequentes nifi pra,'cedentibus omni-
bus ante audins . Verura emmuero tain vehemeces exirtunt vt ob-
flupefaciatnos quotidianaillorum arfiduitas •^ frequeria ^Sc quod
magis efl admirandum fcruor nulla aeris intemperic elanguefcit. I
E. Confuerudinc apud illos rcceptum ell , vtpoRquam cathc-l
ut
Muruiisa-
m
ua
Qjjomodo
chiflicam doctnnam cuius facta elt mcntio percepennt omnes vna! ad ccnresfio
cm
hH ra*
magna cum attentione confeffi onefti recitert generalcm^ qua fini
nes prepare-
turlndi.
zi4^
KhetortCA Chrifitana
ta pr^legiiur illis modus cofitendi iuxta ordinera prxceptoru dc-
cal0gi,quod arreftis aunbus aufcultant &intcr aufcultandum gra
nis iritici illius Indici vel calculis peccata corumque iterationcs <Sc
circumftantias notant aut figuras» &imagincs fuas excrunt atqiie
comodo benc, clare . ik facile conjfitcntur. Vnde fit, vt pcccato-
rum f^ditas,grauitas ac pondus iHisiacukctur,vtfcquentibus figu
ris ac ilcmmatibus manifcftum fiet.
Peccatoris
typi cxpcfi-
tio.
Aug Iib.tfy.
quclt.q. 7;?.
Sed quoniam demones quc fuis preftant , ad miranda videntur, D
<5c niagna,cum reucra parua,vilia nulliusqiie pretii fint, fi cum il-.
lis,qu3E San6li angeli fuis pr3fftant,comparentur. Ideo quac indige-
ris noftris prafponere volumus, vt prjetulimus, recuramus quoniam
obiccla fortius potcntiam mouent, idfiguris depindis . Ideo hic
in parua hac figura peccatorem, laqueispcccatorum irretitum , ac
inuolutum oftendimus. Et qualitcrtueaturab Angelis licetinfultc
tur a demone, cuius vires debiliflimac funt, fi attento mentis oculo
rcfcipifcere volumus. Quienimad mundi ornatum varios & di-j
ftmZtos
Pars qtmrta .
2iy
Qjuomotlo
ad virt jtes ,
vcl vitiatra*
hamur.
ftindos rerum ordiiies inlhtuit, homjne legc creatioms talem eflTc
voluit, quipcccarc&nonpeccarepofTet. Quare,nec Angelus,ncc
d^mon ipfum peccatorcm tangunt. Voluntarium fibi milite eligit
ChriftuSjVoluntariu feruu fibi diabolus au£lionatur. Nemine iugo
fcruitutis aftri(3:um poftidet. nifi fe ei pnus peccatorum ^re vendi-
derit. Vnufquifque,fiquidem vtinquir, lacobus Apoftolus, tenta
tur a cocupifceiitia fua abftradus, & illedlus . Nec ad virtutes, nec
ad vitia neceffitate trahimur. AHoquin vbi neceflfltas eft.ncc dam-
natia,nec corona eft. Vndc,id verum iuxta Chriftiana fide, & fcri
pturas fan^as cogitandii eft, pugnam quam patimur , ex appetitu
fenfitiuo,non eius natura,fed corruptione caufam habere, qua: nih
obftaret, fumma eflet intcrioris appctitus cum fuperiore , fenfusqj
cu ratione cocordia.Quam ob re Paulus dicens,carne aducrfus fpi
ritii cocupifcere,no ipfam carnis natura,nec appctitii fenfitiuii,feu
eius fubftantia,nomine carnis accepit, fedtota hominis corruptio
ne, & vetuftate,fiuc ratione ipfam.ac fenfitiuii appetitu, quatenus
siit deprauata,& corrupta.Et quia hbero prediti fumus arbirrio de
mon fuaderepoteft viacere aure no nifi volenre Vr.de quia aduer
farms generis noftri.effedus eft inuetor mortis.fuperbie niftirutor,
jRadixmahtie, fcelerii,caput, princeps omniu vitiorumjperfuafor
,^| jturpium voluptatum,ideo rot ocularia Pendentia c manu haber.
,:■?'] Angeh vero Sancli , piis fupernaru immifsionii fugg cftionibus
femper, <3c vbiq; apud fuos agunt, vt viam luftitie capeirant, tSc iu-
ftitia[r openbus vacent. Oftenduntcjj nihil prauius,n]hil malignms, Aug.fer.4.
nihilqi noftro aduerfario nequius Qui pofuit in c^lu bcilii.inpara
difo ftaudem,odiuinterprimos frarres,«5c in omnmoftro opere zi-
zania feminauit . Nam in comeftione pofuit Gulam, In generatio-
ne luxuna,in exercitatione ignauiam, m ccuerfationc Inediam.In
gubernatione auaritiam, in corrcctione Iram., in doranio fuperbia.
In ccrde cogitationes malas , in orc locutione.N falfas , pofuit ac in
membris operationes iniquas,in vigilando mouet ad praua opera,
in dormiedo ad fomnia turpia,letos mouet ad diflolutiones, triftes
aurem ad defperatione. Et quia minime contra nos inualefccret,
H nifi ei vires ex vitiis noftris preberemus catenam m fe habet. Et vt
peccatoris omncm miferia oftedat, orus graue portat, fcilicet,dc-
monium,carnem,& concupifcentia vitc.-cmus baculus cft omnium
vitiorii cumulus : ob hoc fcrpeiitibus plcnus eft. Econtrario Ange-,
lus viam veritatis, & vite oftendcrc conatur proponens baculum
longe aliter ornatum , fcihcet humilitate, contra fuperbiam , libe-
rahtatCjContra Auaritiam,Caftitate, contra Luxuriam, Charitate,
contra Iram, AbftmenriajContra Gulam , Pacientia,conira Iram ,
Pietate,conrra Auaritiam.
-I
Idoloru cui
turd omnis
xnali caufa.
Aug.fer. do-
miniin mon.
& canoniza
tur . de pcn.
d.i.c.ficut-
2lS
RhetoricA Chriftiam
Interncfanda, horrenda <3cimmania crimina Indorura erant
Magice artcs,qu5 doccc pa<Sla & focictates cum d^monibus inirc,
vt vel in vocetur.vclci ctiam facnficetui-,&tanquam Dcofuppli-
cctur, adprxtcntorum , autfuturorum cognitionera, vcl ad mira
quedam cfficienda.aut ad nocumenta infcrenda. Idco in prima hu
ius itemmatis diuifione ipfum d^moniii . Et fibi facrificantcs poni
mus,qui ob eius fada, «?c facrificia ei fimiles cfficiuntur, & quia In-
fandorum corum cultura omnis mali caufa eft, initiii & finis, ideo
caput coronatum fcrpentibus,& brachia ad mala cxtenfa ipfumq;
ficfedentem dcpingimus. Ina. Quoniam quotiesloquimur,aut
non oportuno temporc,aut non in oportuno loco, autnon vtcon
uenit audientibus,totiens qwafi ferpentes, <5c afia pefiilentia anima-
lia proceduiit de ore noftro,ad deftrucbionem noltram , & audien-
tium. Et vt grauius terreanrur, quia blafphemi funt non folum in
filium Dei, fed <Sc in Spiritum fandum fedent tanquam indigni vc
nia In 3. Ofleditur qualitcr,e6 quod falfa dixennt, lurauerint,
vel turpiter ac procacircr loquuri fuennt, mors per os ingrediarur.
Et qualirer corripienresprotegaiit x\ngeh,nam vnus violeter, pro-
pter inhcrentera auiStontatcm compcfcit,propria manu ferpenrem
accipienrem,vr proijciar. alrcr obrurar aures fiiasne audiat. In 4.
Qualiter vbi duo in nomine domini congregatifunt veluticolum-
na immobilis Chriflus adeft . Et Angeii cuftodia , ad quos d^mon
nifi a longe vixaudet acccdere . In y. quomodo eo quodprinci-
piis no obffarnus , in maximos deuenimus pcccatorum anfra^fius,
ideo in principio paruulus cum canc ludente pingitur, Pofiea cide
luuem ferpcns pcr confuetudinem afTuetus inuadit. poflea afTue-
rus, vndique fcrpentcs habet. vt lanus in nof^ro Catechifmo cxpli
catum cfl. In 6. Sicut rribusgradibus ad peccarum peruenirur,
fuggef^ionejcofenfu <Scdele<fiarione,ira ipfius peccarii rres funr dif-
fercntiae in corde, in fa^o,<Sc confuetudine , incflpeccarii cum de-
Ie^ainur,regnat cii cofentimus,ideo omnia inuadunt. Deindc cjuia
primum peccatum efl cogitafrc,qua,* mala funr : fecundii cogitatio
nibus acquieuifle perucrlis ; tcrtium quod efl: deterius opere com-
plefTc . Quartum pofl peccatum non facere p^nitentiam^ideo mo
icm leuare conucnit.terrore,<3c confilio Angeli. In fine eft Infer-
nus j vbi vnufquifqiie prour operarus fuerir accipiet pocnas in cor-
pore &'<imma, niquo varia tormentorum gencra illis, vtcautiores
fiantproponuntur . Vcrum enim vero cura liberum fit ante pecca
cum obfequi ferpenti antiquo,ac eius fuggefiioni , refifierervel no.
At 'i\ femel pra*uaricando cius ferui fumus cffec^i, iam noflro Mar
te euadere nequimus, nec noftra apte virtute eius capifirum excu-
tcre valemus,ideoin fecunda hac figiira Indos ipfos . In compedi-
bus
R
V
Parscj
uarta*
2ip
bus & manicis fcrrdS) ac vcluc fufpcnfos (ponimus , & pcr d^mo-
nes tanquara Inferorum miniftros adduci, habcnt cnim ipfi huiuf-
modivincula» 6ccompcdcspromalc fa^loribus, &ideoper taUa
vincula eorura alliciuntur aiiimi , nc adco hbere in peccaro prola-
bantur , fcd quia de his Deo Optimo Maximo annuentc m no-
ftro Catechifmo latius ; pro nuuc fatis id dixifTc vifuni eft.
F. Etquiamodus cftinrebus omnibus, ideo hunc m modum
confiftunt,qui pra^ftolantur vt abfoluris prionbus pro ordine fche
dularum ad ipfos redeat confitendi officium i femper cnim ahi
alios cxcipiunt atque (ibi inuicem fuccedunt . Qua in rc maxima
ciuihtas,rcuerentia, atquc dcmiflio cernitur abfque omni tumul-
luatione & pcrturbationc. G. Hoc loco fua crimina cofitentur,
ita vt viciffim femin^ viris fuccedant preterquam fi valetudmarius
aliquis vel mulier grauida accelTerit, euifmodi enim perfonis ab
aliis coceditur ad cofulcndum eorum imbecilhtati . Cedut autcm
ipfi vltro & pcrlibenicr etiam fi nobiles forent . Quia docentur ea
inrenullumefrcprfrogatiuaelocum. H. Hxc ett forma locini
quo ius rcdditur . Nos cnim Rehgiofi, pretcr audoritatem a fede
Apoftolica nobi&indultam, omncs Indorum cotroucrfiasrerum
fpiritalium andimus ; & pro corum in nos beneuolentia , abfque
ftrepitu indicii,finimus . Nam quod nos exiftimauimus (oracuh in-
ftar) ampleftuntur ; animo enim paterno,quod a-quum cft iudica-
mus,nam illis bene volumus, vtpote a nobis in Chnfto produclis,
atque idconulla ipfi excepnone vel appellatione vtiitiir,fedquid
quid ordinauent Religiofus no fecus,quam fi a Deo profetftum fir
accipiunt,vti reuera fit. Idqiie mouet rehgiofos prudenter 5c matu
re veritatemrei cxquirere & vtramqiie partem equifhme ocpa-
tientifhme aud'.re,qua re,nihil Indis antiquius priufqiie haberur.
I. Hic facratiflimum MifTc officium celebratur, & fynaxis ncc
non extrema vndio ea veneratione, follemnitate, & maieftate vt
fuo loco atquetempore dicetur. K. Ita inftituitur cxamcn eo-
rum qui matriroonium contrahere volunt; circumftantes illi funt
loco teftmm,qui genus vtriufqiie recenfent pcr lineam tam afcen
dentem quam defcendentero inarbore cognationis vel affinitatis
quam fuis monbus faiftam habent , eftcjue ea res fpedlatu digna .
L. lile eft locus quscftoris xrarii qui cognita illorum cognatio-
ne nomina illorum in libros publicos refert . Habemus enim ca-
talogos nominum corum qui baptizantur, aut fponfalia ineuntne
idem facramentum repetant. Adfcnbuntur etiam nominaparen-
j tum s^ teftium, vt fi poftea apparuerit dolum malum efte commif-
Tum in eos animaduertatur . M. Hic a Religiofo cii c^remoniis
jtali rantoqiie facramcnto dignis fponfi fponfeqiic coniun2;untur,
habita
Pnncipalis
hgurje con-
cinujcio.
Qjjaliter fra
cres Indoru
cocrouerlias
audiltjfc de-
hmanc.
[ndiqualiter
matrimonio
coniungatur
Scemmatum
dcclaratio.
Mechi quo -
modo punic
•baniur.
2%0
RhetoricA ChrifiiariA
Indi plurcs
iiaLeba vxo-
icsjtemporc
iux inlideii-
ticis.
I
habira pnmum orahuncula qua admonecur , qux lir efhcacia facra
mcnti, (ignificatio inrtitutioquc eius, qua fidc , quo araorc fibi in
uice obftringuntur.vt fubfequetibus (lcmatibus viderc licct. Nam
prima arbor denotat,quod conmgium bonu eft, vt cuius auftor fit
Deus. Hinc Paulus coniugiu honorabile in omnibus,& thorus im-
maculatus . Cuius virtus eft indifTolubilitas vinculi coniugalis, in
ftarconiundionis Chrifti & Ecclefia:,qua Dcusinternaoperatione
copulat marem <5c femina,arcliffimo,prorfusq; mdifTolubili vincu-
!o, fic vt a fe inuicem nulla vnquam de caufa , nifi altcrius morte
intcrueniente dilTolui queant. Econtrano in fecunda Arborc deno
tatur, Infidchtas coniugatorum qualiter puniatur, & in Infernum
detrudat . Nam eorum fides cxisiit, vt coniu2:es fidcm fibi inuiccm
lcrael pra-ltitam m matrimonio, ferucntinuiolatam,ita vt nec ma-
ritus, fuprcfiite vxore,cum alia commertium habeat,ncc vxor,vi-|
uente marito, cum alio viro fe contaminet: contrarium vcro facicn
tes non folum apud iios Chriftianos^fed & apud paganos punitur;
vthicintuerehcet.Nam Indi Mechum in adulteno dcprehefum
impunc necari volebant : nec vllum grauius flagitium, quam aduJ
tcnum vindicabant. Ideo in adulteno dcprchenfus cum adultc-
ra abfque mifericordia , abfquc mora ab omnibus lapidabatur : &
ad maiorem timorem excunendum depinguntur veluti demoncs
[ufiitiam exercentes, ideo nigri vSc tetcrrimi dcpinguntur; vt ma
lorem eis terrorem incutiant. Nam Indi mirum m modum nment
Aethiopes,e6 quod nigri fint coloris,ideo c]uado demoniii fignifi-
care volunt tetcrnmu, (^ armis ornatu , ipfum depingunt in eorum
forma, vt videre elt; m ipfa figura, quare ipfos veluti [uftitia admi-
niilriites «Sc intcrfcclione depingunt.Fuit ennn hoc maxime neccf-
farm propter fide matnmonn.Erant fic]uide afiueti tepore fue \A<)-
lolatne plures afrumere vxores,niic opus eft illis perfuadere quali
terfidc ilhbata cii vna cuf}odiant,alias no folum irent in indigna-
tionc omnipotentes Dci . fcd 6c tcporalicer puniendos . Docentur
cna vt qucm ad modu Ecclefia efl fine ruga , ac columba infellica
innocens, & immaculata Inimicis parcens 3c cibas.vcftita b) ffino
candido ik fplcndenti,ideftoperibus luilitiae : fic ipfi in fuo matri
monio Imt fplendetcs propter honeftatem coucrfationis, <5c cadidi
proprcrpuntatc mtentionis . Tuetur pudica caHa gejcrationc fa-
cit cu claritate. vna vnius,ficut vnus vnius vxoris vir. Et tiic erit fi-
cut Regina vefhta fapif"tia & amoris, affiftes veflita varictate vir-
tutum. Ent fons fignatus de aqua fapietie falutaris. Erit hortus co-
clufus virtunbus propofitis.Coclufus quafi de alio no fit bibcndu;
nec aliter qua Ecclefia intelhgit.Semper enim coplura paria hmul
cortrahunt,idcoquc certi htMcnegotio conftitun fur.t dics. '
B
D
Pars qtiarta .
221
Catechiftica
Cioctrina qua
liter iliis in-
culcatur.
H
I
Finita itaque a iacerdotc lila oratiuncula lubentur cotefiionem
gcneralcm proferre cui Miniftcr abfolutionem a cenfuris quibus
obnoxiifuncfubiicit, ca tamen conditione, vt antea confcffionc
auriculari eos vfos fuiffe oportcat; fedaliquando fieri nequit,vt
omnes feorfum audiantur, quod cum accidit ad contritionem in-
citanturatque coniundlis manibus fponfalia ab lis contraliuntur .
Habentautem manus elegantiffime lautas,& verticem fertis coro
natum,cereosqiie tenent , atqiie ita aqua luftrali afperfi fundcndis
precibus in tcmplum concedunt : nam prae fponforum , <Sc fponfa-
rum multitudine ncccfTe efl: mifTam coniugalem in proximum die
diflfcrrc : mtcrea vero temporis, a commifccndis corporibus reue-
rentia facramenti abftinent. Interdum vero omnia fimul perficiun
tur,fcd non fine magna faccrdotis dcfatigatione . Simul atqiic finis
eft facri qucftor crarius pcrfcrt indicem nominum ad Miniftru, vt,
nomina illorum infcnbat ad cuidentius veritatis teftimonium.
N. Hic per figuras & formas intextas ampliffimis penftromatis
conuenientiffima difpofitionc illis inculcatur dodrina Chriftiana,
initio dudlo , ab articulis fidci, decem pr^ccptis domini, ^ pccca-
tis mortalibus idquc magna folertia, & folicitudinc fit 5c in facris
concionibus cx ilhs perpetuo aliquid recolitur. Extenduntur au-
tem ifta aulxa in facelhs, <5c ipfis demonftrantur, quo facto ilh ipfi
propius accedunt & penitius introfpiciunt, atqiie ita faciHus lia^et
m eoruin menioria , tum propter hrerarum penuriam , tum quod
ipfi eo docendi gcnere capiuntur. O. Ifta eft cantarorum m fc- j^Jq
pehendis mortuis canendi ratio funebris,imponuntur autcm cada- fepeliendi
uera hbitinis pannoquc pretiofiffimo coteguntur, & crucis infigne modus
hcteromallo per ambitum exornatur . Si vero fuerit cqueftns ordi
nis vcftc holoferico palla inftcrnitur, & crux ctiam fenca cft blat-
tea . Tanta cftautem apud illos pomparum funebrium obferua-
tio , vt multo honoratior ibi fit paupernmi ahcuius tumulario,
quam apud ahos fplcndidifsimorum equitum . Habent enim cer-
tas horas ad fepulturam pifftituras, videlicet, mane poft facrificiu
miffae pcra£lum , & vefpen poft abfolutas preces vefperiinas .
Vnum eft & commune omnium cemitermin, in cuius rnedioper
elegans caluariarum repofitorium habetur . Cuni autem fignum rsfota ualde.
daiur campanula quadam obeunde fepulturc omnis generis.atque,
ordinis homincs cum rofaris *Sc candehsaccenfis magna frcquentia
concurrunt orantcs, & cantores Gregoriano quem vocant (!!^ har-
monico cantu funus profequuntur , qua res omnium aninii vehe-
mentiffime flecluntur. Rehgiofus autem fentiens l^unus appropin
quarc ei obuiam,venit cum lan«^.\' crucis imagine .?c vexillo lcnco
blatteo & purpurco , aut extenuifiimo (5c fubtiliffimo linteo, Cu
rtuorum
bb
recon-
I'
222
Khetor'ic& Chriftian^
rri£rnvorum,
poEcadi cno
clus>.
rcconditur mortuus terra: omncs ccrtatun rerra operiuiTt, & poRea
ordme rchgiofum ad tcmplum vfque deducunt; cjui fine ceflatio-
ne Pfalmum illum penitentialem Miferere mei, & orationem Fi-
delium Dcus,magiia cum deuotione recitat . Si mortuus fuerit ali-
quis rcligiofus cum quo familiaritas,aut amicitia illis mterccffent
omncs grcgatim conffuunt, & cxequias iUi celcbrare cur^nt am-
plafci;oblationes confcrunt,ade6 vt maximo principi maior honos j^
exlnberinonpoffir,<!k editum i!h fcpulcrum extruunt ingcnscjue
multitudo fundcndis pro lUoprecibus conuenit. P. Rcprcfenta
tur hoc loco Frater Pctrus Gandauusvir fingularis rcljgionis&
picralis, qui omncs artcs lUis olK*ndit nulljusenim nefcius crat.
Tanta? enim erat modcUic tk frug,ilitatis,vtoblatum fibi ab Impe
ratore pie memorie Carolo V. Archiepifcopatum Mexicanum
renueret,Cuius rei ccrtiffimusreUis e[TcpolTum,vtpote,qui multa>
rcfponfioncseius namine cofcripfcrim, (5: epiftolas Ccfaris plenas
bcniuolenrii <ik prc^penfionis vidcrim. Q^ Altcra eft illa lanua
qua dcferunt lcc^icrs, vcl trahis a-grotos cofitendi caufa^ duo enim
illorum gcrtandorum receptifunt modi . R. Al>x due ratrones
quibus langucntcs portant \w quibus cxcellentia charuatis «3c mj-
fccicardi^exempla edunt. Inmore habent, vtfimulatque morbu
fenlcnnt : cureiu fe dcferri pcr vicinos aut cognatos ad templum,
qui hocofficium prorriptjffime & libcntifhme pra-fiant, fiiie vUa
^cuinciationc auttergiuerfatione, pollpofitis etiam grnuiffimis occa
■pationibus : necnon aquam ad gargarizationcm lUi fuppedirant,&
iautum quid ad refociUandum ora 6c fauccs. In coquc noftraspar; Al
tes ducimus,vt prcbeamus ahquid gratum cibarium infirmo , qui
ad confitcndum accedit fe rccrect idque a nabis porrc<Stum lUi ran
to cum zclo & propenfione fiafcipiunt j vt vite falutisqiic remcdiii
cxiUrment. Dcditiffimi funtoleo & allis <Sc coepis, & quacunqiie
infirmitate opprimantunUa duo a nobis cfjfTagitat hifcc propemo-
dum vcrbis, Pater impertirc nobis alii|uid ex tuis rebus confecra-
lis, habcnt enim omnia pro facris fan^ftisiie c]u:eeunque iUis a rcli-
wiofis porriguntur . Etprofct^to incerrus equidem fum , vtrum hoc
iiat cfficacia fidei rccipicntiura,aur charnate dantium , an vero ip- N
farum rcrjim vi naturali , hoc vnum falrcra fcio , quod admrrand]
•Rctigioforvi fa^pe efFc<Slus cotcquuti funt. Siquidem contingat illos vcnire dum
'cura in in- apparantur noUra edulia femper iliisaliquid!fttbmimftramus raut
fi aiieno teraporc nihilorairrps aUquid in eorum gratiam rccondi-
tum afferuamus : certi non defutiTros,qui petituri fint & rcciprant
'\\\\ vicinTra tanquara rclrquras. Nunquam ver<> dimittuntur prius
quam aliqtift iis r.iti^nc faccurratur . Cam verc> in pagis forte non
ef^copiarclig,iofoi-u;!ucitran-t fc pcr tria^quatuor,aut o^lo milliarial
dicfci:- 1
Nota hngiic
rium iidetn.
diis.
Pars quarta .
22S
deferri, aut fi hoc fien non pot^ft proximu teinplum adeunt ibiqi
fe Deo voucnt, dicant & prccibus comittunt .
Dcnique optimus Cortcfius humaniffimeillos excepit comita-
tus Hifpanis fimul & indigenis , quia cii fupphcationibus oubHcis
ilhs obuiam iuir,praefentibus omuibus & pkbci, ik. cquelrris ordi-
nis hominibus & diraidiu pene milliare in gcnibus iter fecir,cuod
O Indos maxime obitupcfaciebat, Quotiefcunque miUos incide-
bat maximo honore 3c rcucrcntia illos afficiebat, ncc vcrbo quide
iUos falutabat nifi aperco cnpitc 6c gt.i.bu^ m terram vfqiie dcfle-
xis dc veftibus lUorum deofculatis ad exemplum Indorum, qui ad
religioncm conuertendi crant,& ex iugcnira fua picratc <Sc hamih
tatc,qua dc caufa Indi valdc inciran fuerunt ad obfcqucndum &
obfecundandum Rcligiolis & eti^m dum Rcligiofos mao-no hono
rc profcquuntur,quippc mftitut! a viris, tam probis non poffunt no
eos in oculis fcrrc quibus, vt aiunt,vitara dcbent non minus ratio-
ne temporalium,quam fpiritalium,
Non defuerunt magnae au£loritaris hiftoriographi, qui intcr c*e-
tcras cogitationes hoc obfcruarunt, quod eodcrn anno quo Marti
nus Luthcrus Archihereiicus malcdictusin Gcrmania fuum virns
emittere coepit . Frater Marrinus Valentmus in Hifpama cxortus
efl:,qui Indis Chriftianam doclrinam inculcaret, nccid immerito,
quia Martinus Lutherus coepit anno x vii. quo eodcm anno fama
rcrumlndicarumpcrcrebuic quos Chriftophorus Columbus pri
Capicij coti-
nuatio. Nota
R
^4^
rerea tempons alios frarrcs eiufdem not^ in fuam fententiam pel-
lexit.Vnde tandem, (difponentc Deo) ab Imp. Carolo V. piar
'memoriae huic vocationi pra:fedus eft.Quarc no iniuria pofTumus
dicere,{i impius ille Martinus pcruerlis dogmatibus fuis totas pro-
uincias & citiitatcs cuertir, rocos vicifiim orbes a pio iUi co2;nomi-
nc Marrino ad fuam fidem rcuocatos, cum profeffione humihta-
tis.paupertacis, (^dminae doclrina- qua? etiamdum ibi vigct (benc
forruuante Dco) longiffimo tempore integra arque incontami-
nata fulgebit.
QjiomoIoF^ligioft primumappulerint, ^ (juxfuerintin ini-
tio eorum geP.a. Cap.X X lllj.
EXorfi funt illico heroici illi viri conuertendis ainmis vacare,
coniungcnces Mana:, Alarth2queofricia,vidcIicer,orationcm
dclabores : arqiicitapius vtMtatis prodHxir vnus,quam in pratrfen
Eodc annf
«juo malcdi-
i:tus Marti-
nusLuthe-
lus fuum vi-
ru$ emittcrc
*.?pit . Bea.
hic Martinus
fe ad fidein
Ch.ifti diU-
tandam ac-
cinsit.
FF
ria
224-
KhetoriCA Chriftiana
fcia vigiuri ; Nam poll orationes illico tranfiUanr ad laborcs, oc nui
Pcrfeftio re la interpolica quicce, a laboribus vicifliiii ad orationes. Hrant lace-
ligiarorum ri>paniiofi, dircalccati,quicrcentcs humi,Herba: »Sc turundae ex In-
dico tritico quod Mayzium nos.iph vero tlahuli vocat,illorum ci-
bus eral: montes tk vallespedelbibus itineribusperagrabar,quam|
cofuetudinem Reli^ioh adhuc obreruant.nifi valetudo aut magnal
alujua ratio dmerruin pollulct. V t praef ns Ilemina demonftrat. | 5
la Indis.
1
I A. Rchgiofum armis , fcd Chrifti crucifixi figno munitu . Prae-
jtcrbreuiariumnihil vult. B. Sunt pueri , quosfecum tanquam
1 coadiutorcs ad docendam dodrinam ducit funt cnim valde inftru-
I fti adhoc munus ita,vtipfi maxiraam curam,vna cum kommibu&
grauibus,quos etiam tanquam coadiutores fccum aflumit habcnt.
C. Eft interprcs religiofi Hifpanicam linguam calcns,idco mu^
nitus Chrisfi iesv figno barbaros,<3c mdoraiias ad prspfen-
tiam religiofi ducit. Idco funt nudi,yE corum , cfl mos, EX Fcrt-
tatemvArma 6c barbarorum incedendi moduni demonftrat.
E. Fidi
Pars auarta .
ifli
H. Fidelcs ck fratres euiites per montes, rupes, faxa . In via ad
quserenda Idola vana, & conducendos Infidcles ad fidern Chrifti
fubminil^rat. F. Ert locus vbi no(5tu lapidibus calefa(^is fenum
fuper ponunt ac fjnu capmnt, G. Denotat fideles.qui comuniter
religiofos comitanturtanquam coadmtorcs, <& vtpucrorum,acre
rum facrarum quas fcraper m roambus deferunt curam habcant .
Communitcr cinm defcrunt ChriGna San^lum & oleum, cahcem
& aha cultui dmino conuenientia paramenta, H. Modum exci-
piendi fratres,(?c quomodo mulicrcs ipfe fuos doceant f^tus, vt flc
xis Genibus ipfos recipiant, ac ab eis bcneditlioncm impctrcnt .
I. Nunquam vacu^ in confpc£tu rehgiofi apparent ; Nam fcm
pcr ahquid Charitatis enxenmm impendunt , videhcctfrudus vcl
quid limile . NuUo metu vltro citroqiie commeabant centum,aut
ducenta milliaria pr;f dicates delubra diruentes vna cum Idolis ca-
tcchizandojbaptizando, nec defpondebat ammum proptcr minas
vcl vnius vel alterius focioru mterfeclionem , fed mdc animum vi-
rcfque maiorcs concipiebant,vtprxfensftcmma dcmonltrat.
Capitis con-
tinuatio.
226
RhetoncA Cbrijltans.
decUratio.
Lingium Iii
«dorum quo-
modo perce
peruntfra-
tres.
Nam exiis tenuibus principiis vfqueacieoin immcnrum res cre-
uir,vt nomcn Dommi noftri Iesv christi iUorum cuange-
lizatione per oranes illas regiones diuulgarctur , quod illis plane
inauditum erat,ita, vt abiurato diabolo eorumqile delubris,fidem
StemroatisTufcipcrent. Cum audito verbo Dei , ipfo cooperante . Cumcjiie
vcTum ac ccrtirsmiu fit quod vt ait Paulus,neqi qui plantat,ncque
qui rigat ert aliquid, fcd qui incrementum dat Deus, manfuefcuntj
(Scfcnlem deponentes animum infignum fufceptionis fidei arma ^
pharetram, & arcum fcilicet daponunr, Sc inter catholicos coll>)can,
tur; quos religiofus alacri vultu hilanqiie animo excipir,atqiic c6-
fortat . Horum Indorum terra replera eft argcnto <^ auro, de quo
tph parum aut nihjl curant. Et repleta eft etiam terra eorum Ido-
lis ; opus manuum fuarum adorabant, quod fecerunt digin eorum
ahi. Alh autem ad hbirum, vt fupenus tadum eit . Superfedebo
hic recitare prodigia & miracula, qua; ediderunt ea mo ioco refer
uantcs. Sufficict hoc in tranfitu dicere , quod confeftan fua bcni
gnitate hngua: facultatcm illis Dw-us participauit, lam copiofe , vt n\
prxadmiratione Indi vicini hinc inde coiiflacrent ad illos,pr< cuv
tes; vt fuas regioncs inuifere dignarentur, profitcntes in fimul fidci
fufceptionem. Certe , qui in hac mcditatione animum aduertcre
veht,fareatur nccefTe ert, in pritfentia non pofle maius prodigiiun
edi,quam tantjllo temporis fpatio,innumeras animas baptifmo lu-
flrari, eo loco, vbi , demon fuam dominationein Si. truculcntiam
exercebat. Summa fujnmaruiTi, Apoftolici illi viri v\ix cxemplo
Indisprodigiofi & miracuiofi videbantur. Quamobrem eorum iA
^i digna funr,quie vnStoriis & triumphis Alexandri, C^farjs,Pom
p^i,Camilli,(5c ahorum ; quorum in mudo ranra efl: celebritas \)xx-
ponanrur, quorumneqiie finguli deiunctc, vel omnes coniundim
ifuis armis longo annorum inieruallo tantum fubiugarunt , quantu
Auguftiilli tnumpharorcs raundi vira <Sc dodrina cclernme fece-
runr. Dcniqiie, omnia officia illis rradiderunr,quae illos exactiffi
inc noffe criam dum videre eft, necnorcdle loquendi fcnbcndica
nendiqiie arrem lilos edocuere.
Demodo cckhrandomm feflorum apud Indos. Cap. XXV,
FActum cftinduflria & vigilantia.quse erudiendislndis adhibi-
ra cit quo bene legerenr, fcnbcrenr, «5c canrarenr, vtnu^fquam
tcrrarum facnficiu milT?e aliaqiie diuinaofficia diebus fcnaiis fol-
lemnius pcraganrur; adeo, vr nulla cathedralium Hifpaniae Eccle-
fiarum illam a*quct magnificentiam ; velut viri fide digni, qui vtro
biqiie fuerunt alfirmant : vt ego ipfe, pofiquam Europcorum vidi
cxvc-
Parsoiuarta.
I
i£^(
[nflrumenta
mulica apud
Indos.
K
c^remonias cogiioui. Incipit iUa celebratio a primis vefpens vfquc Fcftoru cele
ad fequentis diei crepufculum quado falutationis Angelica: irgnu t^mio apud
datur,confcenditnt rurres campanarias cum tympanis, tubis, tibiis, " °''
fiftuliSjViciflnn nunc tibiasinflantcs, nunc campanaspulfantes, at-
qiie fic non iniucundam reddunt Symphoniam ; mox iterum tym
pana tundunt,aut fonum campanarum cum fono tympanorum mi-
fcent continuanres iftuc rabilii vnam hora ante prcces vefpertinas,
!5<i faiutationcm AngeHcam, «5c horam poft,idqiic tantundem tem
poris fit in crepufculo matutino , quod fpiritale gaudium & atten-
tionem ad oiiicia diuina in animis lUorum parit ; omnes mufica: te-
norcs ^ acccntus norunt. Sed ahcnum eft a propofito compararc
voces illorum cum Hifpanorutn , aut aharum nationum vocibus,
fuificitinpraefenti, quodargutiffime cantantpanter,nam feorfum
pauci benc canunt, fcd ex illorum conccntu iucundiffima harmo
nia rcfultat. Habent inftrumenta roufica permulta in quibus ^mu
latione quadam fe exercent vt funt cornua, tubar,t]bi3c,firtulae,lyre
fides, organa, & ty mpana. Non cll exigua gloria Dei,ordinis Fra-
cifcanorum ahorumqiie,vidcl!cct Dommicanorum dc Auguflima
norum tanta reuerentia Dci fan«:lorumqiie ferias celcbrari , ns lo-
cis,quibus diabolus tantam dommatione & t} rannidem excrcue
rat . Pe^ora infidelium apprirae commouentur eiufmodi ritibus,
animique rccentium Chrillianorum valde confirmantur v^ capiun
tur iis externis,cuin adhuc hnt paruuii «Sc quibus lafte opus iit nou
folido cibo . Templa <Sc foris & cxtra pulcherrime exornant , vt -j-gjjjpiQj.Qi;
multo plus admiranonis cfTe in ornamctis vrius tcpli Indici,quam;exoriutio .
inomnibus Bahlicis totius Hi^Jania: . Exiisdem floribus cotcxunt
ampliffimos tapetes eosqiie cogiunnatin mattis,aut floreis, atqiie
ibi cxpnmunt quashbet formas.Hguras,& hiftorias no ahter.quam
m bcUuatis Flandricis viderc efl,iisq; inflcrnunt gradus & panctes
facraru edm <5c edicularura, quas exornant variis figuris ad viuum
cflFeftis ex florii c6textu,ncc non operibus arcuatis & cocameratis
cx corunde florii atqii e ramufculorum coniunulione. Ncc funt c-cr
te perfonc adhoc del]gnar:c,fed omnes voliifate fua cofluunt, pen-
nasq; prctiofas coferunt quas a dominis vrendns poflulant.Sed vo-
lens pretermitra folemne celcbratione feflorii , quae paironis ioco-
'xh funt pecuharia. Id enim feparata explicationeindiget,ideoqf m
comodiorem locum diiferemus. Vbi etia narrabimus quanta reue
rentia quatuor ferias principales obfcruant ; que funt Fcria quinta
lancla,proceffio refurrcftionis Chrifli,feiH Sandhflimi facramcn-
n,& Seraphici patris noflri Francifci. £t hacc de quartaoperis par
te dixilic pro nunc fit iaiis.
Qji.iYt£pmh jinh, (ithm Deo ,
i
\
zzS
RHETHORICAE CHRISTIANAE
CLVIN T A P A RS,
CONTINENS PARTES INVENTIONIS,
Magnumquc lumen accipit ab exemplorum Hi-
ftonarum antiquarum admndione,
quibusres elucefcit.
De partibusorationis ,(ju£inuentioncTn perficiunt. Cap. I.
[Vpientibvs nobis iuxta quod cxi-
git opus anumptu, inueftigare , quot fint
partes orationjs , quar inuentionem perfi-
ciunt : qux cxtens alns longc ditficiUima
cft : duximus opersprctmm ipfas fub co-
pejidio ob oculos ponere. Diximus nan
qije jnuentionem, in fcx partcs orationis
confumi : quac funt .
Iixordiun)
ijiiid & quo-
odo com-
parctur.
^
Partitio.
Ct!)nfirmatio,vcl Confutatio.
iit Conclufio.
Nunc quoniam exordium princeps omnium efrc debet,nos quo
que primum in rarione cxordiendi prxccpta dabimus. Exordmm,
fcuprooLMnium fignificantms a Grecis d!«5lum,quam a Latmis, ex
cuis ct\ niologia, eft oratio animum auditoris idoncc comparans
ad reliquam diclione cuius tria fint tempora ; vnum, quando frons
cauf;c parum lioneila ell: . Secundum, quando dicendum cfi: apud
tarigatos . Tertium , cu aduerfani adio audientra vel ludicu ani-
De ratione |inos occupaucnt . Verii cnimucro quonia non eft fatis dcmortrare
iixordii i^e-jdifcentibui,qua^ fint in ratione prooemn,fed diccndum etiam quo-
ntralis pra:- jniodo pcrfici facillimc pofsint : hoc adiicio, vt didurus intucatur,
quid, apud quem , pro quo, contra quem, quo tempore,quo Joco,|
quo rcrum ftatu,qua vulgi fama dicendum ilt ; quidiudicem fenti
re crcdibile fi.t antequam incipiamus ; tum quid aut dcfidcremus,
aut deprecemur: ipfa illum natura c6 duccr,vt fciat quid pnmum
dicendum hr, quod cuenict fi tria ficiamus,fcilicct conciliando.
Benc-
M
N
ceptio.
o
Pars qmnta ,
22g
Bcneuolentiam.
Attentionem.
£t, Docilitatem.
Bencuolctia,quatuor ex locis coparatur; a noftra,ab aducrfario-
rum,ab auditorii perfona,<Sc ab ipCire. Anoftra,(i de noftns fadis
&officiis (ine arrogantia dicamus.-fi prcce dc obfecratione huraili,
ac fimpliti viamur,Excmpli loco fit.-Chriftianiflimus animus tuus
& ingenita properT-io ad fuftincnda vcritatem<Sciuftitia,maxime,
in dcfendcndis pauperibiis induxcrut mc ad coucniendum te oran
dumcjiie^vtmihi, Iicet , nihil tale raerito,in prsfcnti caufa adfis.
Ab aduerfariorum perfona bencuoientiacaprabitur, (i eos , aut
in odium, aut in inuidiam , aut iii contemptum adducemus veluti
diccndo. Cum id quod conatur facere aut fecit, adeo fit atrox cru
dele <5cintolerabilc,vt omnifauore fitindignus; non contentus iHi
facultates adimerc , {t6. viram quaqiie <k. famam, via tam iniqua,
vt facilc arguant illum efte homjnem abiedum . Ab auditorum
perfona bcneuolentia colligitur,fi res ab his forriter,fapietcr,man-
fuete geftxproferentur, & fi dc his,quam honefta exiftimatio qua-
taquc corum Iudicii,<5c aU(5toritatis expeftatio fit,oftcndatur. Non
parui facio vcrba.qxise ille mihi dixit coram tantis viris, iniroo ve-
ro maxim^ inhoneftatis loco habeo,quod pr^feiitibus vins amplif-
R Jfimis <Sc fumm^ exiftimationis <Sc audoritatis mihi malcdixit . Ite ,
memor officiorum quibus vobis dcuindlus fum, <Sc meritorum qui-
bus me cumulaftis communi fenfuplane caream, fi in iis negotiis ,
qu^ mihi demandaris non malim veftra nixus au(floritate,eriam cu
errore vobis obfequi,quam ftando meo proprio ludicio recle face-
re ; tanto ftudio <Sc cupiditatc veftram voluntatcm arap!c<5l()r.
Ab ipfis rcbus,fi noftram caufam laudando extollamus.aduerfario
rumqiie caufam pcr cotemptionem deprimamus, hocmodo, Non
tibi crcdo iniquum viden me patnmonium & legitimam partcm,
quarmihiexhaercditate paterua dcbetur expetere, it^ approbare
potius & hortari. vt perfcquar qucmadmodum lura diuina & hu-
mana precipiunt. Vt attcnle autcm audiamur ; fi dcmonftrabi
mus ca quae djfturi erimus magna, noua , incredjbiJia cfTc; neqiie
diu nos moraturos, neque extra caufam di£luros, promittendo; «Sc
in his etiam optando , aboimnando, rogando , lolic.uum agendo .
Itcm, (\m quidi<^urusin]tio paulifpcr fubticcat meditabundus
quafi inccrtis,vndcprincipiura ducere dcbeat. In gratiarum a<fl:io
nibus confiderare necefie eft ftatus <Sc conditiones tani dicemium,
quam audientium ipfiusque matcna: dc qua ei^ fermo circuraftan-
tiis loci teporifcjiieobferuans. Docilcs auditorcs facicmus, vtin
attentione,neque dui nos moraturos,iieque exrra caulTam djcfuros
Qiim Iib. 4,
inlti.c.i.
Beaeuolen-
ua \'ade du-
catur.
A perfoni
CIJ.
Ab tuditoru
perfona.
Abipffjrc-
bus.
Attcntio .
GG
pro-
Docilicas.
230
Rhetoricji ChriftiariA
Frincipiivsu
&c oitcia..
Cau.rjriT g-e-
ncra diuerla
ac proinde
exviidiendi
jrariones per
IpniKipium ,
*vel inii'iua-
icionein.
promittendo, Et fi breuiter & aperte fummam caufae exponemv.sj
qiiod Homerus atqiie \^irg. opere ruDrum principiis faciunthoc
crt,in quo conlillat controutrfia, diluerdo primum qu.x caufac no-
ftrae afficere videbantur, aut auditores ab eaalrcnarc anirnis illoru
in ipfo limine prxoccupatis ex ventatis ignoratronc. Iftius rei mo
dus efl, vt propafinoni Iimilior fit,quam expofitioni : ncc quotno-
do quicquam ht actum, fcdde quibus diclurus lit oracor oltendat.
Si autem exordium.autprincipmm fuerit multiplex,priecipuc c6-
flituituraperfonis, autcaulis, vtendolocis qurbufdam communi-
bus, quibus tanquam bail oratio, aut fermo mnitatur : obferuata,
vuultus decore vocifqiie moderatione. Quie omnia quemadmodii
in vna orationc nonnunquam pricllanda lint ita in omnibus locu
non habere : cum fint qux beneuolentiam,alia que do cilitatem, <5c
attentioncm delidcrent. Quocirea genera caufarum, pro quorura
varietatc aliud , arque aliud prarftandum t{\., elTe congnofccnda ,
qua' plurimi, cuinquc fecerunr; vt inferiuspatcbit,
De e^xordlorum bimembri dinifione, Caf. 1 1.
NOn crit iraportunirm notarc , exordiura in Jaas partes diui
di, in principium & infinuatronem . Principium eft, oratio
perfpicue & protinus perficiens audirorcm beneuolum , aut doci-
lcm,aut attentum . Inflnuatio efi:, oratio quadam diflimularione,
& ciicuirione obfcure fubien»auditoris animum ; vtrumqiic aute
ecrris tcmporibus conuenit . Qiiare, qui bene exordfri caufam vo
1 cr, cum neceffe eft, genus fu.T caufae diligcnter ante cognofcerc
Gencravero eaufarum , vt ex fupcrioribus notum efl:, funt tria :
DeraonQratiuum , Deliberatiuum , Tudiciale :quorum fingula in
quinqucnoua genera futdiuidi pofTunt.
rHoncltum. Ctt -f
N T- \ Humil^.
< 1 Urpe. < r\^ r
/ A ^ 1J 1 • V Obfcurum.
C Anceps vel dubium. C
Honeriu gcnus efl,cij aut id defendimus , quod ab omnibus dc-
fcndendum videtur,aut id oppugnarausquodab omnibus videtur
oppugnari dcberc, vt funt latis caRitatis, perfuafiopacis, dcfenfio
parentum, cognatorum , accufatio furis . Sitale genus caufx cfl,
licebit vel re<fte, vel non rciSle vn prmcipio, ctfi vti principro pla-
cebir beninolentin? parribus vtendutn ell,vt idquod efl: augeatur.
Turpc gcnus intelligitur, cum ant honeda rcs oppugnatur , aut
defenditur turpis . Sinturpae caufx genus erit, infinuatione vfc-
nuir, mgrediendo pedctcntim in dcfenfloncm tSc dicemus, ea quze
indii^nantur adiierfarii , nobis quoqne indigna videri : fed in pro-
ce<Tu parefa^ftu iri miilto aliter rem habere. Dubium gehus cft,
I cum
V
Y
B
Pars amnta .
D
231
cum habetin fecatifajiSc honeilatis d>cturpuudinis partera . Hxcm
pli gratia,fauereparri co^nato,aut amicolatroni,autfcelerato Ho
neftii ciiim elt fauere patri,cognato, vcl aioico: turpe vero malcfi-
ci ftudiofum cflc j li genus caufa: dubium habebimus a beneuolen
tia principmmconftitucmus , ne quidilla turpitudmis pars nobis
obcftepoffit . Humilceft,quodneghgiturab auditore &nonma
gnoperc attendcndum vidctur . In hoc genere caufae coiitemptio-
nis tollf ndac caufa, necefte «rit , attentum efficere auditorem,
Obfcuriiin quo difficihoribus ad cognofcendum negotiis caufaj Infinuatio
noftraimplicitaeft. Hicpcrprincipium docilesauditores efficerc r"spra;ccpta.
oportebit. Infinuatiombus praeterca vtendum eft, fi ab ns quem
ante dixerunt iam quiddam auditori perfuafum videtur , aut cum
iam ilhquosaudirc oportet dcfefh funt audiendo, atqdetu-nc no
inutilc eftab ahqua re noua , aut ridicula incipere, videhcet, apo-
ogOjVel fabula,quomodo animus defeiTus audiendo integrabitur,
(Sc renouabitur. Nec refert,quod cum grauitatc pugnarc videatur:
nemo enim tam grauis eft , qui non fape hoc faciat . Quarda funt
caufaein quibus prarteriri prmcipm poteritad comparationem be-
neuolentia, attentionem,vel docilitatem: quemadmodum vfu vc-
nit in iis,quae ex facra fcnprura a concionaroribus in medium affe-
runtur,qu3e pcr fe continentau(Storitatcm,gratiam,fidem, & como
dum, quo circa purgatiffimis aunbus a quohbet Chnftiano exci-
piuntur. Haec de exordio.quoties crit eius vfus . Non femper au-
tem eft.Nam & fuperuacuumaliquando eft, vt fi fint praparati fi-
ne hoc auditores,aut fi res pra*paratione no egeat Et quia de cxor
dio fatis diftum eft, deinceps ad narrarioneni tranfeamus.
Lt 'hl^iratwne eiHScjne diuifione, Cap. III,
NAturalis ordopoftulat, vt paralis auditoru animis beneficio
exordii,narratio confcquatur, qu2e cft^, rerum geftaruin , aut
vtgcftarum expofitio , idqiie voce clara, «Scdifertaficri oportet, narrandum
quod fcitu opus cft dcclarando . Pleriqiie fempernarrandum pu-
tauerunt : quod falfum eflc pluribus coarguitur . Sunt enim ante
omnia quaedam tam breues caufe,vtpropofitionem potiushabeat,
quam narrationem . Id accidit aliquando vrriqiie parti, cum vel
nullacxpofitioeft, veidereconftat. Ea duplex eft, fimplex,qua- Narratloau
do aliquidnude fine ratione profertur . Altera quando rei geftae fpcties dux.
narrationi rationes fubiunguntur. Eam pleriqiie fcriptores , roaxi-
me qui funt ab lfocrate,volunt efte lucidam,breuem verifimilcm.
nec enim refert an pro lucida perfpicuam , (^ verifimili probabile
credibilemiie dicamus. Eadem nobis placet diuifio. Ideooportet
Exordii non
lem^ locus.
An fei
per
GG
eas
^32
KhetoncA ChriflianA
eas ires habere rcs , qux idcm llgii;ficant , Vt cfficatius qujdquid
cupimus confcquamur, fcilicct.
\ Claritatcm.
} Probabilitatcm.
Et Suauitatem.
Narrandi ra
tio: cuique
tria propria
Claritasji^ro
babilitas, &
Suauitas.
Prolxabnij.
Excmpla p^
nucuciuin
Quo diligentius diftinguantur fingula,vt cjuid quoqiic loco pro-
fit^oftcnda. Narratio eft,uut tota pro nobis , aut tota pro aducrfa-
no, aut mixta ex vtrifque . Si crit tota pro nobis, contenti fimus
iis tribus partibus , per quas cf ficitur quo ludex facilius intelhgat,
mcmmcnt,crcdat. Qua rcs cUritas brcuitatcm comple£litur , vt,
rem manifcfte expoDat verbiscommunibus & vfltaiis , temporis
rationc obfcruata abfqiic mtcrruptione lacunis & haitu, Exemp'i
caufa.Hiero.<5c Canonjzatur de pcni. dift. i .c. Importana . Impor-
tuna in Euangelio muher tandcm mcruit audiri : & claufo cum fe-
ns Oftio : niedta iicet notlc : ab amico: amicus panes tres accepit:
Deus ipfc qui nullius intra fe fuperan vinbus poteft: pubhcani prc
cibus vmcitur vel fuperatur . Niniuc ciuitas, quse peccato pcrnt :
flctibus ftetit. Qaorum, illa tam longorepetita pnncipio . Vi>
dc licct, vt paruum magnus afpicias : vc diuespaftor morbidam
oucm non contemiias. Chriftusm paradifum de Cruce etiam la-
troncm tulii: & ncquis aliquando feram conuerfione putarct,facit
homicidii poenam martyrium . Chriftus,inquam,prodigum filium
reucrtcntem lctus ampleditur : <Sc nonaginta nouem pecudibus
dereii6lis, vna ouicuia quse rcmanfit humcns boni paftoris aduehi-
tur: Vbi vero peccator intelligen^ vulnusftium tradct medico fe-
curandum ; Vbi non eft virga necefTana; fed fpiritus lcnitatis. Vi-
dc quam brcuiter , & clare longanimitatem & bonitate Dei crga
nos exponit . Probabihs ent narratio , fi in ea vidcbuntur inefre
ea quae folent apparere in veritate: fi perfonarura dignitates fcrua-
buntur,fi tempus idoncum, fi fpatii fatis, fi locus opportunus ad ca
rcm qua de re narrabitur fuiffe oftendetur . Probabiletn falis nar-
lationem adducit Greg, Hom. zy.dicens: Immenfam clcmcntiara
conditoiis noftri debemus afpicerc ; qux nobis infignum penitcn-
'K\£ excmplura pofuit ; eos quosper pa-nitentiam poft lapfum viuc
refacit. Perpendo enim Petrum . Confidero latroncm. Afpicio
Zacheum. Intueor Manam Magdalcnam, & nihil in eis aliud in-
ucnio nifi anle oculos noftros pofita fpci, & p^nitenti^ cxempla ,
fortaftc enim cx fide lapfus eft ahquis. Afpiciat Pctrura, qui ama-
re fleuit,quod timidus negauit . Alius fupra proximii fuum Imma-
nia crudelitatis exarfit. Afpiciat latroncra, quia in ipfo mortis ar-
ticulo ad vita^praimia pxnitendo perucnit. Alius auaritiae ^ftibus
alte alicnadirupit; Afpiciat.Zacheum : qui qux alicui abftulit ;
qua-
G
H
I
K
Pa
rs qtunta .
233
quadruplum ei reddidsr . Alius igne libidiiu^ fuccenfus carnis mun
ditiiim perdidir . Afpiciar Mariam, qus iw fe amorem carnis igne
diuini amoris ex coxit, Suauis erit,(i recenfeat res admirabiles, &
cxpetendas.fuccefiusinopinatos, animorum djfnmilirudmem, do-
lorem,fpem,merum,fufpicionem,denderium, fortunge comutatio-
nem,infperara incomoda, mcundos cxitus reram ad viuum quoad
fieri poreft omnia oculis fubiiciendo. Que omnia,mirum diclu eft,
quam eleganrcr D. Hiero. rra»^auerir , <5c Canonizatur de penit.
dift. I .c. Quia diumitatis . vbi ait . Quia diuinitatis natura eft cle-
mens: & pia magifqiie ad indulgenttam : quam ad vindi6la prona:
quia non vulr morre peccaroris: fed vr conuerratur l^ vmat: fiquis
poft lapfum peccatorum ad vcram psenitenriam fe conuertit : cito
a mifericordc ludice veniam impetrabit . Item Hiero. 7. Ibidem,
(Sc Canonizatur dift.^.c. Sepries, Sepnes in die cadit lurtus : (5c re-
furgit : Si cadit, quomodo luftus \ Si luftus quomodo cadit .^ Sed
lufti vocabulum non amittir , qui per pamitentia femper refurgit:
& non folum fepties , fcd ctiam feptuagies fepties delmqucnti : (i
conuertatur ad p^nitcntiam peccata donanrur : cui plus donarur ,
plus diligir . Dauid per pacmtemiam aduiterii (imul, & homicidn
vcniaraimperrauir .
JDe egreffionf, aut digrcffione.
Cap. III I.
Suauis.
Nota.
EGreflio cftin qua rra£larur de re aliqua a nofiro propoliro alie
na, quae tamen cum eo conueniar, 8c affinitarem ahquam ha-
beat. Eftque muItifaria,omnibusque orationis partibus admifccri
potcft:. Nam quidquid ad aliquam cafterarum partium proprie no
pertinet egrcflionis, vcl digrcflianis nomcn fortitur. Exempli gra-
tia,quando in ipfo orationis filo ad defcriptionem ciuitatis vel lau
dii alicuius acccdtmus,quod vcl ad exornationcm fermoms.vel ad
deleftationem auditoris faciendum cfl, cxplicando vim & natura
cuiufpia rei auditonbus fortafTe incognitae . In tcmperato dicendi
genere,digrcffionesmagna copiam & vcnuftatcm afferuntoratio-
ni,vt vidcre eft apud Nazianz. in oratione,qua habuir de amandis
M pauperibus: ciim dixifler, cosnos pr^cipuo quodam miferationis
,aflfe«ftu,per mouere dcbere,quac facro raorbo labefacti, atque infe
'6lifunt,6cadcarnes vfqucadofla, 3c meduUas cxefi, confumptiqj
arque ab hoc flagiriofo, 5c in fido corporeproditi: ibi,corporis me
tione fafta, locum. digrediendi naclus : cui (inquir) quomodo con-
iundus fim,haud equidem fcio : 6c quo pa£Ito fimul, ^ imago Dci
fim,& cum ceno voluter: quod, <5ccum incolumi valctudtne eft,
bello me infi:(5I;arur : iSc cum bcllo pr(^mitur,excruciar, merores af
ficir,quod, «& vr conferum amo,charumque habeo,& vtinimjcii,
t inf<
Multis mo-
dis fit egrcf-
fio.
Epifcopalis
numens dif-
hcultas.
234-
RhetGrtCA Chr}(iian&
infellumqiic clctellor,qiiod,(5c vt vmculum fugio% & yt eiufdem
hxreditatis particeps reucreor . Si inacerarcj & dcbilitarc contcn-
dam,iain non habeo c]uo fcio, & ad minirtro,ad rcs prarclariflimas
obeundas vtar ; nimjrum haud ignorans.-cuius rei caufa procreatus
fum,quodque mihi facicndum c[l,vtpcr aclioncs ad Dcum afccn-
da,fin contra, vt cum adiutore,&miJiin:ro,mitius,indulgentjufqx'ic
agcrc mediter,nulla iain ratio occurit,qua,rebeilantis injpetum fu-
giam, <Sc omnino a Dco excidam neccfTe crt,corporis compedjbus' vj
degrauatus in tcrram detrahentibus ; hoftis eft blandus , ^ facilis,
infidiofus amicus ;proh Dcuimmortalem , quac idhec coniunilioj
cft^quc inimicinarum, deflidiiquc ratio ?quod vercor ampjeclor,|
quod amo perhorrefco, antequam bcllum geri ccptum iit, in gra-
ria cum eo redco : antequam fitpax con(tituta,ab co diflidco: qua
prdeclariflima digrefsjonc abfoluta, ita ad propofitum rcddir. JLo-
cus autem prafcipue eft digrcffionibus in prooem!o,vel m cpilogo,
nam fi cocinnc 3c cleganterinfercntur commodabunt plunmum :
fed in medio curfu orationis lilis multum diuque infilicndt-m non q
eft,quia djilrahunt animum,tam audictium,quam d!ccntis,aut fal
tcm matcria: de qua trailatur obfunt . Deniqiic fcmper dcbet ha
beri ratio arguracnti ipfius, vt ad lilud m tempore rcdcatur.
Dcpartitione, feu diuifione.
Cap.
V
I
Artitio efl:, quaeoftcndit quid cum aduerfariis conueiiiat,&
iT quid in controucrfia relinquatur,pra?tcrca,de quibus erimus di
cluri breuitcr exponit . Hoc modo . Omnis crcatura quumbona
fit : & bcne amari pc)tert,& malc. Bene,fcilicet,ordine confiituto
Male ordinc perturbato. Diuifio eft vtilis : nam partitione animii
legentis incitat,mcntem intelligcntis priFparat,memoria artificiosc
rcformat : datplcnius capere : datplenius atque vidcre, legentis
animum , 8z mentem probat . Harc nunquam pra^tcrmittcnda eft:
nam ca certu quiddam auditori defignatur in quo animum debeai
haberc occupatum . San<Stus Grcg. Nazianz. quem Demofthcne
Chriftianuin dixerimus oftendcns Hpifcopalis muneris difficuita-
rem; ita diuihone cft vfus . Difficilc eft,eiufmodi orationem inue-
nirc,quiE omncs conciliare, & fcicntic lumine coliuftrarc poffit :
huius rei ca caufa cft,quod cum in tribus his rcbus,pcricuium vcr-
fcrur,mentc,fermone, aiqucauditu: vixaiiter fieri poteft, quin fi
minus ad omnia,ad horum vniim impingamus: aut cnim mens, fu
pcrno fpiendorc minime perfuafa eft: aut fcrmo languct , aut de-
njqiic auris, quia nequaquampurgata cft, do<5lrinam excipcrc ne-
quic : quorum fi vnum acciderit non mjnus quam fi omnia concur-
ruiit.
R
Pars auinta .
f
£^|
runr, verrtas clauclicct,necelTe eli. Pra;ccpta partitionum certis re
eulis comprehendi nequeunt. Pra;cipue ramen meminifTooportc
bit eam minus vel plus quam trmm partiii numero efTe non opor-
tere . Quod li quod in genus plures inciderint partcs,id cum in pri
ma partitione caufe erit fimplicircr expofitu diftnbuetur eo tem-
pore comodifsime cuni ad ipfum veniu crit explicandii in caufaf
diclione poft partitione, laudatur in ea maxime breuitas & copen-
diii. Nam qut reder dmiferit , nunquara potcrit in rerum ordine er-
rare . Certa funt enim non folum indigerendis quacftionibus , fed
ctia in exequendis,fi modo redle dicimus,prima ac fecunda,& de-
inccps : coh^etque omnis rerum copulatio, vt ei nihil neque fub-
trahi fine manifeftu intelledtu , neqiic infcri poffir . Irem illuftna
5c perfpicua verba, genera ipfa reru digitis enumerajvdo, cii deco-
ramanus^^Scbrachii extenfione . Quacauteparritio rerii diftnbu-
tam continet cxpofitionem^h^c tna habere debet,vtfiat.
5
Nude <5c fimplicitcrr
Partitlonum
prcccpta,ne
queunt cer-
tis rcgulis
coprehendi.
Summarie.
De Re principali.
Summarie cum nifi nccefiarium nullum afTumitur vcrbu. Prin-
cipaliter quando omnia quae incidunt caufam, genera , de c^uibus
diccndum eft ampleclimur. Nude & fimphcirer, cum neqiie ver-
bis,nequc extraneis ornamentis animus detinetur.
Deconfrmatione dj confutatione» Cap. VI:
COnfirmatio eft,per quam argumentmdo, noftrae caufse fidcm,
<5caudoritatem, (Scfirraamcntum adiungit orario. Hsc in ra-
tiocmandi facultare maxime ccnfiftit , ad probationem caufx no
ftre per argumentationem, vndc, illi argumentationis quoquc no-
menaplcnfqueindirumeft . Diuiditup in duogenera confirma-
tionem,(Screprehenfione vel confuratione- Sed quoniam rationes
icontrariae dilui nequcunt nifi noftras antc adfttuamus , & viciflim
\\ix afleucrari nequeunr,nifi illis confuratis,ideo propter naturalem
coniun£lionem, 6z doclrinae compendm atqiie vtilitatem conglu-
jtinantur. Tota autcm fpes viclone, 3c perfuafionis huic parti inni-
tirur,noftris enim arguracntisfirmatis, <Sc aduerfariorum reproba-
tisfatis fuperqiietoti caufefatisfaclum eft. Vtrumqiie ita tacile!>^otj,
confequcmur,ficonftitutionem &ftatum conrrouerfix dihgcnter|
exploremus & inneniamus, & ad maiorcm cnergiam eo dirigi de-
bent hi{tori3e,3c teftimonio ex facra fcnptura,(Sc vctuftis patribus:
collccla nccnon exphilofopliis infideUbuSj fed fobrie & opportu
ne,vcpr?jmonaimus,addu£tis in principio rationibusbonis, in rnc
1 . ■ -- — ~ — ,
dio;
Conrniatro-
nis diuilio .
Confutatio
quid lic.
Hotn.5 ?'fu-
perEuaiig.
Conclufio
quibus parti
bus ornetur.
2j6
Rhetortcd ChrifiiariA
dio tolcrabilibus,in finc vero optnnis. Firmius enim infidct raemo
ria-,quod iniiio dicitur. Confutaiio pene vnacfl: cu cofirmatione
& ex iifdem fonribus petitur. Eft autcm confutatio per c]ua argu
mcntando aduerfariorum confirraatio diluitur, aut infirmatur, aut
cleuatur. Quocirca notandu ert, interdu propofitiones falfas eflc,
vtpote quibus affirmatur quid faftum cflc , quyd infectuni fit ali-
quandorationcs, vel falfas, vel dubias> vclad remnon pertinen-
tes videri.
Dc covdufione .
Cap. VII.
Qji? prccfta
re dcbcat
oraior.
EXtrema pars orationis eft conclufio,quando breuiffime rcpcti
mus pr2"di6la,5c quafi per capita dccurnnius vt afficiantur, re-
crcentur,&: rccolhgantur auditorum animi, in qua elaboradum vt
auditorem dicendi cupidum eriamdum relinquamus quod breui
taie & fuaujtace orationis fiet. D. Bafiiius m Orat. ad diuites, Ex-
{>ofitam rationc concludens ; pulchrum adducit huius partis exem
plum, diccns ; Quid igitur tempus expedas, ciun nc mentis c]u)de
tua: compos es futurus ? ita Chriftianus orator ; Eflo huius, & om
nium meoru fermonu,concionu,«Sc hortationu mearum conclufio
vt fitis vos populus Dei, hcreditas Chrifl:i, gaudiu mcu, ik corona
mea.humana contemnentcs,huius exihi obhti, ad celcfle patriam
afpiretis , que dicendi forma , ruri maxime adhibei pofl[e videtur,
atqiie etiam crebro . Item Greg. Quot habuitin fe oble^^a mcn-
ta,tot de fe inuenit holocaufla ; conuernt ad numerum virtutu cri
minum numeruin ; vt totum feruiret Dco in paenitentia ; quidquid
ex fcDeum contempferatin culpa. Debet hicoratio »Scinfuigerc
cum voce aperta, dilhnila, (Scpleno fpiritu elata, imponendofine
tSc rcftinguendo cum maxime cfi^erbuent . Diuifa ell in trcs par-
tes Epilogum.amplificationcm, & afl^edus . Epilogus etia enume-
rationis nomine vocatur . Alia: autem duae hic praecipuc fuam fe-
dem habent. Nam hic,fi vfquam, totos eloquentiac fontcs aperirc
licet, aptisqiie excitanda fcntentiis & figuris varianda oratio , nec
non animi auditoru languentes affedlibus permoucndi , qui funt
inifcricordia,atrocitas,amor,odium,lxtitia,moeror;aliaqucpertur
bationum genera,prout caufa portularej videbitur.
De officio OYdtoris'.
Cap. y III.
POflquam induflriusoratorpr^di^l^a exadc pcrceperit, confidc
rct necefle c(l,officii fui efle tria facere,quorum priinum ert do
cercj adfercndo res nouas, >5c incogniras, <Sc giatiofas,quas teflimo-
niis,
Pars qmnta .
niis, <Sc di£lis fapientu approbet . Idque maximc locum habetin
narratione>cliuilione, confirmationc, <Sc aliquando in conclufione .
Nam fi deficiat omnia ne quicquam funt. Ignoti enim, vt ait poe
la nuUa cupido . Alteru eftmouere , adhibendo rebus quoddan.
pondus <5c efficaciam , Qux contrahuntur amphficatione & aflfe
£libus,qui in omnibus orationis partibus fedem habcnt,nec referr.
quod aliquandonon commouentur animi auditorum, fi modo en
fuerint ab oratore adhibita,quibus idprarflari foletjquemadmodu
enini non cfi: in medico femper curetur vt .Tger,nec in nauita opta-
tum porcu contingerej fic rootus animorum non femper cft in ma-
nu predicatoris,fed pjurimu cx inftinclu diuino,pe£i:orumquepr^-
parationc cfficitur. Tertium eft delcdarc , poUicicndo animum
vcrboru illccebris,»Scexquifito fermonis genere,ad cofenfum quod
fentcntiis appofite didis <3c vrbanis . Sunt itaque oratoris officia.
rDocere. r Neceflitatis.
^ Mouere. Eft ^ Vidonse.
C Dcledarc. C Suauitatis.
Sed h^cc ratio perceptionis ad cxercitatione accomodari dcbet
nam ars fine affiduitatc dicendi non multum iuuant . Eloquentia
cnim comparatur .
Artc.
Exercitationc.
Et Imitattone .
Ars,eftcolle6iiopreceprorij cxnotationc naturc,atque animad-
uerllone. Exercitatio eft, ipfe vfus,5caffiduitas dicendi . Imitatio
cft.quando ita dicere confue[cimus,vt oratores, qui maxime exccl
luerunt. Confiderandu aute ante omnia,vrin omnifermone, <?c c6
municatione pericquanmr exornationes Rhctoricas, <5c fclciHias
fententias,phrafcs <5c verba. Deindc,nc fit vacua teftimoniis ceie-
briura auctorum, euitata omni diligentia aflfcifiatione . Ille enim
perfcdus eft orator,qui ita fecundii artem loquitur vt no appareat
jartificium . Proderit etiam plurimum fubinde , fentcntias,vocem,
verba,<Sc ornamenta mutarepropter dmerfitate perfonarUjlocoru,
E temporum, & occafionum, atqui talis mutatio reficit auditoru ani-
mos,nouasqiie vires oratori fuppcditat,ipfamqiie orationem quafi
nouam facit . Non decet itaqiie rehgiofum,vel aliquem viru gra-
,uem loqui, vtaliquis eplebe loqueretunnecpatritios vt vulgares,
tnec virum in audoritate conftitutum condecet vti fententiis fnuo-
lis . In materia hilari debenius euitare triftiria <5c lugubria , atqiie
1 c diuerfo in trifti locofa . Orationem tenue non dcbcmus cu ve
hementi copiofa Ct o-raui temere confuudcre . Sed eeftus diuerfas
qaoquc fornias poftulant , aliter enim in rebMs turptbus , alitcr in
Oratorper-
fciftus quig.
HH
loneitii
Nota.
2jS
Rhetonc^ ChriJliariA
honclhs (!>c pulchris.alitcr in laudatione,ahter in vicuperatione,ah
ter in cominatione , ahtcr in bcneuolentix comonftratione vocc
i!;eftuqiie vtendum eft . Itacjiie materia diligenter ante aninio ver-
ianda cll,atque non folum toti orationi, fed iinguhs partibus con-
ucnicntia verba, <5cgcftus adhiberi debenr. Abfurdu enim forct,
virum do<^um eodem gencre loqucndi vti, quo idiota ahquis ; at-
qiic meptum efTei ftylo vih, <5c fordido myfteria fcientiarii omniu
rerum pretiofifsima tradi. Quapropter opus fuit non folum oratio*
nerecondita & fecreta vcrum etiam inuolucns fabularum , apolo-
gorum,figuraruni,troporum,allegoriarum,vnde fabulofarum nar-
rationum v5c ratiocinationu varietas profluxit . Huc hmihterpcr-
rinet animaduerfio loci, tcmporis folacifmoru fyntaxis verborum,
figurarum verborum, <Sc fentcntiaru <Sc vt femel dica omnium eo
rum , qua- ad ornamenta <& clcgantiam pertinent. Cuius quidcm
ratio in fequentibus cxphcatur .
E
De affedibus ^ eorum excnandi modo . Cap. I X.
Tiam fi quarta huius opcris pars, quid in aflFe<flibus mouendis
fierioporteat exequatur : hoc capitc , quo id modo confcqui
pofsimus demonflrare vifum cfl: . Primuin omnium affe<5tuuin
commouendorum laudes fimphciter,<?c comparate pradicabimus:
iisqiie eloquentiam vere regi, »!k fuas vircs omnes diffundcre de-
monflrare conati fumus . Cum igitur, huius negotii difficuhasa
pronuncianone dependeat : quanquaro certc funt,fempcrque fuc-
rint non paium nulh qui CcCe huic negotio opponant , nihilominus
cum magna ex parte tradituin fit; afte<flus partim magnitudinc rc
rum, partim earundem prxfcntia oculis fubiecla concitaii . Nunc
Tota oratio ^^^^^^ omnis rei rcpctenda ef^ ratio. Nam dc per totam priedicatio
affeitibus nem,& orationem locus cftaffedibus: ik eorum non fimplexnatu
fpargencia. ra,ncc in tranlitu trailanda, quo nihil maius afferre vis orandi po-
tert. Nam catera forfitan tenuisquoqiie & anguffa fi modo, vel
docixim vel vfu generare , atque ad frugc ahqua perducere queat
Affe-Slus igitur concitatos , atqiie compofitos efle dicinnis . Atqui
quauis rhctor pertotius caufa: corpus afpcrgi afie<i.fus , vbicunqiie
rei magnitudo poflulaucrit , prsecipiat : hoc tamen fingulari ratio
nc ad vtrbi Dei buccinatorem , <& rhetorem Chrif^anum perti-
net : cuiuspr.Tcipuum munus potius m moucndis, quam doccndis
|auditorem animis pofitum efl. Cum homines magis pecent affe-
Q^uid (itaf-|«^u corrupto,quam ignorantia veri. Affe«^us itaqiie ellanimiper-
Fcdus. Iturbatio atqiie pafsio, quae rerum quaiitatcm <Sc naturam fcquiiur,
vrpotc moeror, gaudium , mifenccrdia , ira , amor , odium .
AffTaus
H
K
M
N
Pars quirjta . 2^p\
AflFe<flus naturalirer oranibus hominibus mdiri funt, nam fi cum ra
tione excitcnrur funt virtutcs, fi p.a^tcr rationem vitia. Quinclilra
nus in arte commouendorum aflFecluum veluti fpiritum, atqiie ani
mum orationis inefTe dicit. Quamuis autcm Aridoteles affectus
ludiciis cxcludendos putabat, quia ludicem a veritatc dcpellr mi-
fencordia vel ira fimiljbusque non oporreret, non tamen efl ipfius
opinio ram probata,vt idctrcomouendi animos vfuspra^termiflus
fuerit. Quamuis cnim in iudiciis fedem non haberc concedamus,
eft ramen pcrneceffarius. Facilms cnim eft populum ad odium vel
am ^rern cumfpiam rei inducere, quam per euidenna argunieta ad
confenfum.Summa fummarum ratio cxcitandorum atfcctuum ell
quali caputin Rhctorica proptereaque altms eius ratio ab omni-
bus Rhetoribus repecttur . Rcquiritur aurem prafcipue vt ca quac
proponit earationc,via,modoquc tracl:cr,ciufmodj verbis n3c gcfti-
bus perag.it, prout materia exigit , h atrox crimen in controuerfia
fit, atrocicei neceffe eft orarc , aut cum commiferatione fpeclan-
do circuralUntiis .
rQuid. r-Qiiomodo.
<Quis. ^(Viiando.
CContra quem, c Vbir
Qucmadmodum cx hac refponfione ad abcuius rogationcm pa
tefiet . Pcrcuperem cquidem polTe me petitioni tuse fatisfiiccre,
fed crimen adco atrox qualc illi pro quibus deprccatorem agis co-
inif.runt nuUam commiferatioucm luillam clemcntiam patitur .
Si foituico,auttnopinato accidifret dcprjcari^nitux annuere hceret
verum cum pramedicatOr & de indudria tanta nuuriaillata fic nul-
Ins ert igncfcendi locus. Si in ducllo,aut monomachja quemad mo
dum cumnobilis aireralrcrum lacefsit,nam eo cafu parentes,& co
c-nati ciusquiperijr.non habentiuibm caufam^ accufandi fuperfti
D" • \ \ r ■ ■ c • r- I
tem, cum idem adueriario mterri poruent veluti , ii quis ducentos
vel trec^ntos aureosinludo alea^ commiferir, nam fi fors valerpof
fuin aur pcrdere aur lucrari : hc in congredu duorum,qui fe in inu-
tuam pugnam prouocarunt: a^terutro viilo &i crefo fecundum lc-
gcs faecuii, non cadit ineo iudicio in viiloremaccufatio, qui eidem
periculo fubiaccbat. Sed tantum fc ljs,atq-.;e concra fratrem meii
pcrpctratam cd connjuentiam , & difsnnulairionem non roerentur:
Inam cum illc nihil minus cogitnrcr iili dara opera tres quaruorue fi-
mul in cum irrucrunr ad jnrerijciendum eum . Q^iantum ad fratre
mcvim attip.et nuUa inf^inia illum iioravunt, fed faclo fuo fortitudi-
iicn) cVms tefiificati fant : qui aperro Marte non audsrent illum ado
!nri: vnd.: :-:d i'.lum-phis redft honoris quam ignomiina^ . Sed quod
itam irrpiviin ficinus viri infims" mrpifsimeqiic r.orre cor.tra tanrumt
AffeSus na-
turaliter om
nibusinfunt.
Requifita ir
comniouen-
iis atfecubus
Summi eo-
I rum,qui re-
jquirucur ad
lcommirera-
tionem mo-
.ucndum.
24.0
Khetorioi Chriftiam
iuucneiii.quantus cTiU trater meus,qui de nemine vnqua male mc-
ntuseft,nc de fele quidem fed erga omnes obfequiofus & amicus
cxntit,vttam clarum eftatqiie luxmeridiana aufi funt, nihil cau-
fcf excogitari poteft;, quam fcclerata malcficia, 5c improba illorum
voluntas . Nec parum augetillorum impictatem, quod muenem
in ipfo flore ^tans, <?c lam primum cxccdentem cx cphabis mteri-
mcrc veriti non funt. Quodque grauifsimum eft in liminc fuarum
a*dium, <Sc m matris prarfcntia, quae Hcct pro afte<5lu materno cupi- q
difsime illi opem ferrc conaretur, ab illis repulfa cft , miferumquc
pundim peticiunt <5c occiderunt . Hxc (ingula quaefo tccum cogi-
ta, vt aquum «Sc non dubito quin ciufmodi dcprccationcm (is prx-
tcrmifrurus . Has circunftantiasomnes in illa csdc pcrdiligcntcr
cxaminamus^quia maximc ad rcm faciunt.pracipue in cxphcatio-
nc Pafsionis Domini noftri Iesv christi, <5c martyrum in
qua dihgenti pradicaton inucftigandum cft .
De reipfa.
rSi crat iuucnis vel fenex.
Si habsbat munus ahquod ncc ne.
Si erat probus.
^Si dignus ahquo bono.
r
Ad commiferationcm.
rO^uid potuerit pari nec nc.
J Londemnatio autluftitia.
/Quibus conditionibus.
^Vbi finiendum.
; Optima pro
I s l.aben<:ie
niedicina.
Supcricra ojlendnntur oratione CHiufdampairis , qui fiUo futidct dn-
cere yxorem , ^ cgregia documenta connubialta
compkciitur. Cap. X.
A D fuperiorum cofirmationem vifum eft adducere orationcm
XjLqiiandam patnsad fihum, cx antiqua hiftoria depromptam;
fuadctis vt raarrimonium contrahcrct', quam fihi refponfio fubfc
quetur; vndc multa ni vita communi vtiha edifci *Sc obferuari pof
funt Fih mi poftqua ego & mater tua connubio iun^i fuimus,diu-
tifsime vna vixiraus antequara iUa foetum cociperet. Vnde ingcns
triftitia nos confequuta eft,qu6d non gigncretur nobis famiha- no
ftr.X' fucccft()r & hsres. Demde, recognofcetcs ciufmodi bcncficia
a Deo Opt.i\Iax.omniii bonoru datore <5c audore,proficifci animu
rccepimus in co omni fpe & fiducia noftra locata, fupphcantes ; vt
dignaretur nobis prolem cocederc . Itaqiie illas fupphcationcs in
orbitate noitra viginti feptcm annos c5tinuauimus interea tempo-
ris puellas orphanas, <3c viduas pauperes maritabamus, multosqilc
clcemofynas erogabamus. Tandem Dcus volens infinite lu^ mifc
ncordiaf argumcntii oftcndere , a-tatc noftra defe«5la, <?c fpe prohsj
abiecla cft^ecit^vt mater tua de te grauida ficret. Poftqua aure pepc'
rittcomnc fohcitudme <Ix;pictate quanta paretes praftare polTunt
Q.
R
Pars qtiinta .
2^i
ad nutncandu te adhibuimus,donec ad ea m aetatem peruenilles,in
qua habcrc pofTes vitx tuae modum.Iam,vt poet^ verbis vtar in te
domus incUnata recumbit . Nos enim aitcru pede modo in fepul-
chro habemus,iam annis obfiti fumus,vt nobis integru no lit rege
re,c[uod tu faciliime adminiftraturus es:Incidifti cnim in state no-
ftra dcfe£la & nobis quafi decedentibus ex hac vita tute in ipfo in-
greflu verfaris,ita finit Deusahquando vnu alierius caufa fupcrui-
uerc, & aliis ex hac vita in alioru comodum hinc egredi, quemad-
modura iuxta naturale reru humanarii conuerfionc, & nos tibi co-
ccdcmus,&tu vicifsim tuis heredibuspropternoftriE vit*e fragihta
tem,atque tuc flore . Poftquam iraqiie diuina & humana iura pa-j Mutua
trcra ad nutricandi,fiiiu vcro ad obfccundi munus obfhingunt , cft: & ^^
quod tibi indicc quid cgo paresqj tua in cxtremo vit^ noitre tueqj "^^^^^ '
initio tc facere velimus. Nc vei tu in vita decipiaris, vci nos m mor
te dcplor<tndi occalioncm habeamus . nam in his negotiis mora ir-
reparabiie damnura parit, etfi adolefcentulis certius detrimentum
mmineat quam adoiefcentibus. Nam ill^ famz 5c nominis difpen
dium,hi vero rci familiaris iacluram folum faciunt . Nec vero me-
tuimus,etfiin hoc vitas (Litu perfeuerares deterius tc faclurij abfqj
nobis. Sed fortuna interdii cum minimu fufpiceris mala fua emit-
tit &dudorc abiicit,vSc naujta in fcopulos detnadit vedloremq'5 pcr-
dit vti fcis accidiffe Priarao Regi Troiano, & magnp illi Olopher
ni cui ludith vertice pr^cidit magniscjj rcgibus <^principibus,quc-
admodu iiiftori^produnt, qui fortuna inaxirae illis biandjcnteab
y }ca eucrfifunt. Fortunae emmpecuiiarc cftinuiclos conitringere
vt fupercntur , &infirrais vircs aniraumque dare vt fuperent , &
parcntibus incurabit iii terapore fiii)S prouidere ad cuiranda ilio-
rum pcricula . Qua in rc filiorum p.u tes funt parentibus morem
gerere, ik parenium fiiijs probc confuicre . Ne norira negligen
tia , <Sc tua ofcitantia magnum dctnmentum libi ingruat,quod
nos pcrpetuo angat , & in paiipertatem inexplicabilem te conij-
ciat qucmadraodura foiet accidcre iuuenibus , qui prxter volunta-
lera patris vxorera ducunt , & iuucncuiis quec^coamorc captx
X viris nubunt . Qui fi redc faperent diu deliberarent antequam eo
capiftro fe conftnngerenr. Sed meiie iite giadio failuntur non con-
liderantes teraeranos amorcs plus aioes qua meiiis habere.Ad ca-
uendum iraqj ne hoc malii te opprimat ik nos contriftet, Volumus
tc vxori tradere:ne tu temere tibi coniugcm deligas nofire famili^
6c profapix incquaiem . Certiorem iraque te facio cxiftere , tres
pra-ftantifsimas adolefcentulas , qux iiupcias cecum inire pcrcu-
piunt forraa , vultu , nobiiitate , dote, opibus,fama, 5c cognationi-
bus praeftantifsimas . Vcrum einnmero , vua earum pulchriorcm
patrij
obli
2.f.2
Rhetoricd ChriftianA
Pudicitia, &
caftitas maxi
tna inulieris
dos.
formam habet quam csetcr^ dua*, altera plus prx ftat iiobilitatctcr-
liaopibus. Conccdimusitarjiietibr optionem>vr, quara malis cli
gas, autprimainob veiiuilatcm, fecuaciam ob genervWiratem , aut
tertiam popteropulcntiam. Omncs funt fpeciof^, praeclaro ge-
nerc orthac, iiiccgras famx ^Sc diuitijs affluentes . Sed cum vna for-
tafTc duces vitam magis voiuptuofain ^ mcuiuhorera , ingaudio ,
iucunditatCy&obledatione vbi aliocjuin (lahquamnmkus duxens
m perpctuis.Trumnis, Ck grauiftimis doloribus viucs . Quocirca de
liberandum cfl diu, quod (^atuaidum elt fcmcl . Duccre prijnam
volupe eU,fccundam fplendidum. tcftiam commodunrfc. Naniin-
tcrprxcipuas dotes mulicnnn poltpudKiriam <k caftitatem , quae
funtcaput omnium & ornameTitum virtutum,primaria elf pulchrr-
tudo,fccusidaria generofitas,tertia opuleiitia. Poftqua itaque om-
ncspredirae funci^fdcmnarurp? (^ foitunac donis , quornm taraen vt
a mc tibi enarratum c(l, aha in ah)s maiora furitpotciis fine paruo
difcriminc vnam extnbus ch2;,ere j nam ctfi non contincattibi om
nium opnma ccrtum tamen eft bonam tc habitura , cum omnibus
bonitas inlir, Cademqxic ratio cfl fcH-mic d<. ccnfus . Prxtcrea,poft-
quara ajtas tua poflulat, vr breui tibi fufcipiendum fit,quod in pre-
fcnd nos te nioncinus.fac rem ipfam etiam atqne etiam cogitcs» vr-
potecx qua & t)o(ha tranquilhtas <5c falus tua cicpendeat . Confi-
dera matrimonii dignitatem , 5c quanriab ipfo Dco fiat prieter ne-
cefsitatem ipf-im>qu;e te inipellere dcbet vtpofsisfuccedcre in do-
•ninationem,qua: tibi pofl: morrem nortram cedct . Nam mcrus eft
mfi mode.crLs cum adiumcnto conijgis in^ale tibi euenrurum j at fl
uxorem habueris betie . Nam <5c tu a-d comparandum celebrirarem
exilHmationis,^ coniux adaGCumulandas opcs, ambo ftudebitis ta
cukares veltras confcruare . Irerum igitur ( mi fih) re rogo vr rupca
omni nvn-a, racx parentisqiie tuse auttoritati, & confiho quampri-
■inum oI>fequaris,earaiione prsLTcr vtih.atem tuam propriamiUobis
magnam affercs volupratem .
CelebremfiUi refhonftonem compkciitHr. Cap. X I.
A Bfoluta pntris orationcfihus hunc in raodum fubiecit. Cerre
j7\ (^mi domine (5c parer) rccognori.o equidcm fummam Dei erga
nv: bcnignkatcm.quod pr.Tteroinnes huius a'tatis homines tah pa
tre,iv-cnonmaiTe d gnaLnis cil, qiiodquidem addi": mihi calcar vt
volimtarituar hbcnriflime femper ad quiefcam, cuioppugnarc, no
modo iniqaum. fedimpiam fbrct : poffquam ingenira omnibus pie-
tas ersra parciitcs ik obcdicnii.i illuc potlulat : veru in prajfcnti dc-
Itbcratione nonpoflumprxrennii.rere , quinpaucis animi mei icn-
tenriam
y
A
B
D
Pars quinta .
24S
tentiani expliccni, iufTus, videJicer , ingcraumnaturan-c|ue ducem
in propolito negotio fequi quemadmcdum, rationi confenianeum
cft. Paucisab hinc diebus, euolui hifi:oriam quandani Perficam,
quze ad mc allata erat ; vbi incidi , in quoddam caput» in quo Mo-
narcha parer confilium dabat Pcrronio fiho fuo, ne quam vxorem
duceret,nifi qu^ &genens fplendorcillumiequarec, eamqiiequan
cum maximum & quantum minimum venuftam. Percundatus efl:
filiu . cur fibi quaruor eiufmodi confilia fubminiftrarct cum tria illo
rum aratione videanrur alienifsima, mm quxrcre vxorem gcnero-
fiorem non eft valdc mcommodum,verifimile eiiim eft, illam nihil
attentaturam,quod cum gencrofirate fua pugnec. Videri pra;:erea
fibi abfurdum, fi obtingar bcne dotara indotatam potius dihscre.
Abfiirdifsnnum autem,fiofferatur puella vulnu adeo vcnufto^ vt ni
hii fupra , deformem capere: cum nulla fit maius oblcdamentum,
quam focminam pulchram fibi habcre coniun£lam . Adque pater
rephcauic. O fili, filiquantoperetuumingemum cxcsecas , lumina
obtenebras,mcntem falfam habcs, &adiungisanimum ad rcs, qu3e
omnino a ratione & venraL'c longe abhorrcnc. Cum nequc in volu-
ptare,nequc in diuinjs, nequein honojibus, ncquc de.numinpro-
pri)S virtutibus(vtquidam philofopbi putauerunc) coliocandam ef-
fe f^hcitatem : fola funt bona , quse bonos homines efficiunt : bona
corporis, valetudine puta, pulchritudine, 5c bona excerna , diuirias
honorcs,quie omnia , catcnus effe bona, quatenus lUis rede fcimus
vti. Namad cuitandum illa quatuorincommoda,dequibus verba
feci, infyluas,nemora, eremos, & montesporius tibi aufuo^iendum
cflet, quam vt coniugem fumeres,que tc in ahquo iftorum fupradi-
dorum ex fuperct . Namproprerillas eminendas, vel etiam vnam
illaruin,muher infolefci:;, linguam hnbet effrenaram, & viro fuo iw-
'furgit: nam {\ fiierir nobilior efferet fefe.fi prardira eft pulchrirudi-
ne,aife<5libus (5c opimonibus crit obnoxia : fi autcm fortunis te vin-
cat volct fibi tantum honorem a re wk reucrentiam exhiberi, vt co-
gas dcmifsius <Sc viiiustc gerere. Quatuor vxores duxi antequa pa-
rentcm tuamnaftus fum,cum quibusmagno fludio pacifice viuerc
propofueram, fed contmu^ difcordie mihi cum ilii, intercefTcrunt.
Primaappellabatur Alcibia,quemeauerba flocci faciebat,quiapa
cre Theodofio Regcnata erat omnibus meis a<5fionibus aduerfa
erat. Tclbs cft calumniarum quibusmeu nomcnclam craduccbat,
i^ rumorum quos de me in vulgus fpargebac . Dcfuncla itaqiie ea,
memor prioris vxoris iniblenti.T quoiiiam regio gcuerc arca erat:fe-
cundo imui matrimonium cumTributia filia, 1 ribuni Hierofoiy-
iTurani , qua? tam opimam dorcra arrulit , vr mauciirum fic viiquam
cum pa i dore adolelcenuulam alu] lam in hisregiombus alicuius ila
lamo
HirtorJK nar
fado.
Bona funt,
<]ux honn-
ues bonos
Lonituuunt.
\2^^
Rhetorica Chriftiar/A
lamo defponram fuine , cum qua fperaiis tranquiUe mc viclurum
propter a-qualitatcm vtnufqiic perpetua lurgia milii cum iUa fue-
runt . Semper cnim exprobabat milii quodin fpe^aculis publi-
cis,amoribus,& epulispecuniasprofuiiderem, atqiie earationemi
hi publice pudore mijciebat tk priuatim minabatur . Quapropter
quanto mihi optatior erat quicsatqiie tranquiUitas , tanro ma^is
affligi me odijs fentiebam . Supplic?ndo itaqiie Dijs immortali-
bus,vt mca? contumeli^ vendicand.e caufa in cam animaduerterct
fa(^um cfl, vt ex ea filium procrearem,quo mortuo, ad me bona rc
dierunt. Dcinde , priores mcas iFrumnas rcmemorans ex prafce-
dentibus nupt |S, quod Alteram nobihorem, alteram ditiorem vxo-
rem habui,in animum induxi tertio,in matrimonm accipere Laui
canam quandam Laurei confuhs natam , qua: & generis fplcndo-
rc, & conditionibus, ikopulcntiamc infcrior crat, mfi quod elTct
forma praftantifsHr.a . Hanc ea de caufa mihi fponfam delegi , vt
quotuam paupercuJa, & ignobihs cratnontam imperiofam habc-
rcm atqiic pracmortuas. Verum ahter multo euenirc intcllexi, na
fi aha- moiofa- fuerant , hec me omr.jno enecabat , clata enim fua
forma,<5c vuhu & me rugofum, canum, fomnolcntum,&: cdentu-
Ium,animaducrtes incredibiha diclu patri fuo improperabat,quod
fe adeo formofara fcni deformi nuprui dcdiffet , quod fe non col-
locafTet inmatrimoniura digniori ahcui, 6c iuniori adindulgendu
obleiStationibus quas fcrr adolefccntia . Affirmotibi proccrto,
mi Patroni,quod fimulans me akum ftertere quodam manc his il-
him verbis inineam facjcm debacchantem fenfi . Imprecor diras
meis parciitibus, & infelices cuentus in omnibus,qua vnquam co-
nabuntur poltquaai commiferunf,vtfIore iuucntutis meac <5c tcm-
porc monlhuohs hic fcnex potirctur,qui me fuis opibus capi cxi-
ftimat animumqiie ad fuam blandiloquenriam adijciat, vcrum nc-
fcit,quain mihi furdo cauat fabulam,fi enim confcius efTct quam il
lum paruifaciam,ne parum diu communtm vitam mccum agcret.
Malc ht puelhs, qux nubunt viro incognito , vnde in cas miferias
incidant,quibus cgo immcrfa furo. Vtinam nunquam finifletDcus
mcimmbere m ifamiham huius capularis fenis,qui Endymionis
fomnum dormit : ncc expergifcirur alic^uando, aut exfurgit,immo
ne mihi quidcmdormit, fed libi foli, in malefaciendo cxpeditifsi-
inus, iii benefacicndanuUus. Scilicet, perfuafum cratpatri optime
ici^c de mc m.creri , quod me illi dcfj:)onderet . Maiori du£fus cfl
fludio priuat.-c vtiiitatis, quammifericordia me^ infelicitatis . Nam
fi mei commodi rarioucm habuiffet non me coniccifrct in hos do
lorcs. Credo quod mc illi tradiderit , vt in pofferum bcne beatecjj
viuerem . Sed ego contra pcnj . Nam quifquis Endymio!iis fomnii
dormit
Pars qmnta, 2^f
dormit (& fcmper a laborc fenaiur, quid ab eo aliud expedlarjpo-
teft,quam,vr me miferam fua iocordia enec€t, feq^ie ipfum fua fe-
cuntate feruet ? IUe dormiendo 5c dormiratido viram tranl^gir, in-
cerea ego curis conficior. Jnfortunatam me,qux no negaui in pro-
mifsione futurarum nuptiarum cumternere aicbam vir enim viuus
me interimet,ncc t[\ quod a mortuo vitam exfpedlc, ctfi mihi per-
fuafum habeam eodem exitio mc perituram quo pnores vxores ,
Faxit Dcus, vt fomnus hic iili iir perpetuus ne vnqua illum exper-
ge fadiim oculis meiscernain . Vbi haecmaledicia m m.e euome-
rct excitatus fum ne peiora fubiungeret . llla vero, animaducrrens
me experreclum a me decefsit annno exulcerato , magis quam pa
catOjin hafc vcrba iterum erumpens . Siccine tandcm e lcclopro
dis,qui bonam teraporis partem m aurem vtramuss veternofus dor
mis 6c mehorem aleis & car.is falHs ^ Demde,coepimus obiurgare
inuicem verbis,tandemquein verbera res dcfijtjm ea excandeicen
^J ria vitam finit, atqiie mors eiiis non minus mihi acerba fuir , quam
vita exftiterat. Cogitansitaqiiem.ecum, huius muHercuLT moro-
iitatem memorquc mtolcrabihum morum dearum pnorum conli-
hum iiimi hne m.uhere viucndi . Verum emmucro.mmda fortuna
necdum conccnta immifsis antea afflnSliombus Cardonamgcnirri-
icem tuam mihi conmnxit vxorem , qux prcedita erar foriTia Oata ,
jOriunda genere mediocri, fortunis tenuibus quam lautis potius do-
Itata , ne veio me exiilimes volupcate impulfum e defideno \ e! a-
jmore priorum coniugum hanc in torum meum recepiile, Immo fo
N ibohs procreandx caufa oc hjcredis rehnqucndi iliam accepi. Acce-
dunt ali;e \\i\ix caufae,quas me huc inchnabant . Pra'tcrca,cernfsi
mo confidebam cariturum me perturbatiombus quas pfiores mihi
pepcreraiit,quia in omtnbus fuis actioiubus prater ca-tcras quas fol
'confpicit modeiie cS: honclle fe gercbac sX omnibus , qua: cateras
ferociores reddebant carebac . Sed eft quod inteliigas fi primx in-
furgebat mihi proptcr generoi3tatcm,fecunda propter opulencim?,
certia propter venufhtem, Cardona mater tua arrepta anfa probi
tatis fu3E coepit me ex-ercere dicendo nec tu meo toio dignus eras,
O nec defun£i:x confortes chalamitui mecuni funt cofercnda: etfiprj-
ma nobihtate,fecunda opum abundantia, tertia veto puichritudi-
ne me antecellent;nam ego morii probitate «ScMrtute iUasante co.
Prima te habuitin nuUo honore,cgo vero m furnmo, fccunda exi-
gebat ratiomsexpenfarum fuarum facuitatu,at cgo fu(que deqiie
ferotuas te difsipare. Tertia vcrbisindignis tc excipicbat,mihi cu
rsf cll omnia officiorumgenera m te conierre, Sic mihi diiriciie
fiebat comiter^iUamrefalurare qua- tanijmmodche me faiutabat,
videhcec, hi5 me v«?rbis obtundendo . Dignum patella opcrculum
II
ift
)!tlS
R hetoricA Chri/l a??x
IfiflJcI
Ciiiift;
aurn.
1$ no
2^6
ifhs moribus tuii eiufaiodi vxortsconueiucbant quibus Go-mume-
lijscgo cxacerbatus alicjuotics iinllaiu annnacluertebajn, adco, vt
res tatidcm in tain graues inimicirias erumpcret , vt niihi eius con-
fuctudo intolerabilior videretur,c|iKnn pra^cedentiu . Adlixc poft-
quara tuiconceptionem ingrauefccbatni dies malum ; nam partim
propter ipfius vtcruin,partim propier nnnian) exiRimationcm Wo-
nitatis fuac, ne liifccre cjuidem audebam nc crabroncs, c^uodaiunt
irritarem : lamqiie conclamatum cflct de me , nifi iUa prior e viuis
excefsiflct. Nulla enim dies, quod mcmincrim, pr<Tteri)t, in qua
nic non perturbaret,nec]ue vlla nox qua animuin meuni non rade
ret . Itaqiic fcmper frullratus fum adeo, vt viuus mterram dcfodi
mahm qua nouas inire nuptias^ tortior cnim el^ mco arbirratu , qui
cjuaiuor muheres , qu:im qurquatuor milha virorum vincit. Hoc
cibi pro certo afiirmo Patroni dithcihui clle viro bona: foeminst ,
c^uain f^TemincC mali viri raorcs perferre . Nulhis enim vuTam ma-
lus c{l,qui non lcmcl interdiu mitcfcat «Sc vxori ignofcat.nulla mu-
licrtam proba qua" remictat viti olicnfam. Ncmo vnquam prudcn
tius f aclifaujt ijuidquam V^idaiio Gario Hicroiblymitano, c]ui mo-
lcilatus a tribunis vt Palcfbnam fibi inatrimonio copularcc maluit
(>nu!cs fuas {acultarej concrem2re,qu.\m animum adeam adiiccre.
Ciiiii- rci ciiifam rogatus: Kcfpondit cjuia hbi opcatius efrct cu.'h-
bem viiicrc .^'-c paupercm.quam diuitcm tx. infeliciter nuptu . Aliud
feci!; Lantca> illc infidehsgr;ccu.s qui-ad euitandura vxoris moro-
iltarcm excclfum cuiufciam montis verticem confcendit feqiie ip-
fum igni confumpfit Suiphocatulus Afiancus, qui a Parthis origi-
nem duccbac pci-ra^fiismquicta- vua.' quam cum fua coniugc ducc-
bac afccndi: cum ea altif imarn torius arcis fu.x turrim vbi his ver-
bis ipiaai ailocutus. Oeosque Deasqiic dcprccornc vsl tu altenus
cuiufquam manti \icam coatriRcs , aut aha qua^rpiam vxor meam
oblccict cjiiibus abfoiutiv rllam d^ turn pr.Tcipitauit,ncc vcro ille
refiilit, fcd vna fe pra^cipitcm dedit Mcmmi complura mc ad hac
matenam excmpla oblcruafle.quae tamcn inpraffcnti de mcmoria
exponerc non elt mrcgrum,futficit omnes cum pra-diclis conueni-
re. Qjii.^circa iudico mihi adhuc abftmcndum connubi)S, qua nuncj
, mihi offcrunrur; Idqiie m.ul:is de caufis-: Prinu eft lubricum .Tta-
tis,Secunda ignorantia^Tertia nc hbertatem vendam, Quarta quia
mcipfum noui, Qninta metus, Scxcus nc me peflum cam , Sepii-
Hia n« fcrb penitcndum [\iy Oclaua ne hbcrtatcm vendam . Qus
qnidcm eaufc non minuspeculiares funt iuuenibus , quam fcnibus
exitiofa-jVt & hi lcfe mulienbus libercnt ik illi ijfdem abhorreant
& refugiant . Si mcmoria recoluiffcc Monarchn primae vxoris con-
tumaciam abibnutfFct a fecunda . Siii^ammum retiocaffct lites <Sc
Qs
R
iUT2-tal
X
Y
Pars qmnta . z^^p"
lurgia fecuudxr.nunquam cogitalTet de rcrtia. Smuhrer li remanlii-
fetiUi mcnte fixa morofitas tcrtia?,non adiunxiflet animu ad quar-
tam,atque fic efi progrefTus in infinitum . Qnater illc Mymcn^os
petijt, <5c plufquam centies millies penjtuit . Non tcniere Vidalius
Gariusquidqmd habebat bonorum igni,c:^ Vulcano tradidit , non
credibilc cft linc magna ratione Gentihum Lanteii femenpfum in
rogum proieciffc vt milieris iracundiam fugeret . Simihter Sulpho
catulum animo valde perturbato fuifTe nccefTe efl cu (ibi quoque
ipfe raortem confcifcerct ad intcrimendum vxore. Itaqiie cum illc
fuas facukates concrcmauerit . Ahi vcro vitam pro nihilo habuc-
rint : ita nc cgo vxorem ducam, vt in eadcm conditionc fim qua il-
h fuerunt ? pr^cipuc incunte xtate qua erumnas potifsimum refor-
midamus . Certo certius efl: nullam mStionc humana aque pruden
tiam defiderare viri quam nuptias.tunc cnim homini eA negotiuni
cum mulierc, quae fubtihtate ingenij omnia penctrat . V^h mifcro
homini ignoranti,qui callid.T mulieri fidem dar,»Sc contra veli pau-
peri cui nuptaertfcmina diuesjfcdo quipulchra,«Sc humiliqui fplC-
didam vxorc ducit : nam loco tranquilhtatis,cauta indoclo,opulen
ta inopi,pulchra turpi,& gencrofe humili pcrpctuas inimicitias ha
bebit,quemadmodii expertus eH: jMonarcha m omnibus quas lccti
focias habuit, (5c mihi perfuafum habeo li crcbrius conubia iteraf
fetnoua femper illi mala exorirura fuiflcNarras mihi a tnbus puel
Iis me fponfum cxpeti.quaru fingula* pecuhares dotes habeant qui
bus ahas duplo fuperent, atq; ita prima venuflare,fecundn generis
fplcndore, terriamopum vi rationc duphprailare, Cx nihilominus
vnamquamque feorfum formofam, nobilc, <k proba efle onuicsqj
virtutibusornatas . Aliror equidc tc verbis lepatoru fidem adhibc-
rc qui fue vtilitatisrefpeftu, inuenull^ venufte, vih generofe, pau-
perculeqj diuitisnomcn darc folent, rnaxime,h fuerint legan lon-
ginqui, <Sc ahenigenernam tama,vt aiunt, viresadquint eundo fenv
per illi vitia fupprimunt v?c occuhatrvnde pofl marrimonm vtrum
qiie fuc fortis pcnitet, Viri enim de fuo infortunio conqueruntur,
vxores vero iniudicandis fuis- viilitatibus c^cutiunt . Hinc difcor-
Ak Monarch^,exitiu Vidnh) Garij, 5c Gentilici .Lantei,«5c Sulpho
catuli aliorumqj de quibus hiftone mentione facmt prodiere. lltuc
equide pro certo afhrmo me ita ahenatu cile a propohto maritadi
euoluendi boni^ libris; vtnolim mihi vxore daii etiam fi omnium
quas fol videt formoiiGima , ditif i:na, aut clanisima mihi oflerre-
tur : ne c«ra formofifima corrodere (3c exedcrcm , cumgenerofa
cuns ^fiuarcm,a diuitc veio iniuriose 6c calumniose excipererma
xinie cum artas mea non ferar,nec ignorantia pcnnittar, ncqiie cii
libertare conucniat.nec animus eo ferrur.vt vxorem duca,i^ cruin
II
nosc
Kouual
,1*
2^^
RhetoriciZ Chrift/an^
iiose viuam, aut me viucujjs conftringain ob fpiendare Recordor
fcntentiaiiiquanti.im Vcntmoli Acgyp.ii, qumuptus Danucix 6i.
impaticns muhebris imperu optabat Jiccre libi commuiare decen
nale fpatium vite coniugatis cum vna hora vic.T liberx «3c foluta-;
nam Ciufmodi vitrmemo vitiofa nuce cment,cum libertas nonbe
ne pio toto aur.j vcndatur.Legem quandam fcnptam barbarorum
ahas adriOtaui,qu.\' pro me mihrat,ca eibne quis luuenis muior tri
gmta annisnupcias contraheret, aut muhcrquinquagenaria maijr
fe nupcui collocarer. Cuius quidc lcgis rario hec erat: quia mafcu-
kis vfque ad decmium qumru annum, eit puer impubes, poQquam
excefsit ex ephcbis quoadfiat vicenarius fumit vu-es 6(. incremen-
tum agicqiie ctatem indomitam & impatiente: deinceps vfqiie ad
annumTngelimum anteaclorum malorum p.cuitcutia agit. Exacbs
autem tri;^uita annis mtcr vitam paciHcam quiecamqiie 6i. pencu
lofam turUileutamqj difcrimen animaduertic, capax ert: artis oeco-
nomic.T qiiomodo fibi difpcnfanda domus habenda muher . Q^ias
ob caufas jnconfuhura mihi videCur hac ^tate, qua; ad aha quiuis
potiui rapicur nupcias mu-e ; nam e(i hec xcas lafciua vl^ uitractabi-
hs,idcoquc fi tam graue onus humcris meis impouatur, iiec q^o fcr
rc p >(leni J^ ita vxori fierem niuifusjvnde duorum akerutrum me
tuendum eller, vt vel mca ve! coujugis culpa, actioues mex , ncc
nou tama & cxillimatio m difcrimcn veniret. SuppJico itaquc tibi
uii {)atcr, vLx matn mec,vc mco ine modo adhucpauhfper viuere h-
natis,ncc m pra-fennarum tautaiii mihi mok-fliam contrahacis . £rt
cnim coniugium potius comentatio quedaiD morLis,quain vitc por
ros rioc exciuplum mihi vifumfuic adducerequia hiltorns S<.en-
tlijMuematibus elegamifsimis exornaLUm eft, vt vnufqutfque hinc
Uicclligat viam.rationem dc arcem fcribcndi , quod incalce opens
plunbnsmanifeitabitur. Nohm autem hccargumeta ab adolefcen
te m medivi allata proucceilanjs oc pereniptorijs iiabcn, vt videan
tur ma>:rimonij iacramentu cleuare: Sunt enim aeihmanda quafi co
torte «^ingcniose dida ad paren-um importunitatem eludcndam
a luu^cnc ignaro vcihtatis ; v^e ex matrjiuonio fecundum diuinam
..i^ laiichu matris Eccledx ordinatione inter vcros ChnUianos con-
tractum,aniina' conciliatur. D.cniin Paulus i. Cor ^.prs^fert coniu-
gio vu-gjnitaccm^fuoque exempU) hortatur ahos ad amplcclcndu
celibatum. I:t quam bonum etfet homini, inuliercm non tangerc;fi
qui tainen lint,qui fcf.: contincre ncqueanr, illis matnmonium non
tancum hcitum, fedcominodum ctiam cdc atque confukum do-
Gct ^c. Haclcnus de quinta operis partc.
i\
B
Sit laus Deo , ^men.
il H E-
^^-^x
RHETORICAE CHRISTIANaA
SEXTA PARS,
D
Exornationes Rhetorices quanta fieripotuit
breuitate continens.
De coloribus yelfchematibus i!;' tropis, Cap. I,
Vm proxirnisprsceiieniibus duabus
partibus de genenbus caufarum, de
ofiicio orarons,dec]uepartibus inuen
tionis fubfbantiaiibus pertradatu iit;
reliquu ef^, vt de colonbus ( iti emrn
apud Rhetores dicuntur ornamenta
orationis, qux a Grxcis fchemata vo-
caiitur d: tropij agamus , quibus ora-
li) ipfa quodamniodo pingitur,vt ait
Cicero , «Sc cxornaiur. Orthodoxi
quoqiie patrespra-tcr varmm fcnptu
rarum fenfum.qucm norauimus.facram fcripturam Tropis & figu-
ris ornarunt,tuinproprer ornatum fet:monis,cum myflicum intelie-
ctum. Oriiamus aht|uem fcrinoncmificutcorpus annulo vcl cate-
nis,t^id *enusclenociij>,Sicut iX Chriftus oc Sandi vli funt fimih
bus. Sic loan. Bapciila Luc. 3. nominat ludaros genimina vipera-
rum, & Pauhis pleudo-prophetas canes Colollj. d<. Chriihis difci-
jpulos fai terrae Matth.y.^3c f-' vitem loan.i 7. Qjjacomnia hcetpro-
pcer rimplices notantur,qui myllieria no capiunt Tropi tamen funt
Ok fchemata. Opcrxpreiium autem elf ante omnia earum afhnita-
item,'^ limihtudinem , atqiie e diuerfo difcrunen ik dithnctionem
G- exphcare . in qua re tanta ei^ obfcuntas , vtmulti ob affinitatem
earum iniiltam diuerfas crebio confuderinr , & vnam in plurcs di
fpertiennr. Sortiuntur aurem varias appeJIationes, adeo, vtvna^;
eademqiie figura mulnfhriam fa-pe efFcratur : prout vifum fuitpri-
mis nominum mlbtutonbus diuerhs nominibus earu vires 8t fub-
flamiamiignihcare. Sx;d laboris efTet infiniti,fru(5lus aurem exigui,
omncs earuin fignificatioues v?c nomma curiose pcrcenfere . Quo-
cn*ca, vifum eil, celebrioresdc feiecliores cradere , nomenclaruris
tam Gra-QS quam Latinis huc additis, exordio ab earum dcfimtio-
1 __ i !
l nc
^)"<?
RhetoricA C\mjlian&
iic fumpto. Figura e(l quafi cuhus 6: orn?mentuni orationis.Hiiic
khcmara lexcos & ricmata dioncas, hoc cft figurrc verboru <3c fcn-
tcnnarum . EQqiie conformatio qaxdam orationis rcmota a com-
muni *Sc primum fe otferentc ratione. Tropus ell verbi vel fcrmo-
nis a propria ngmficatione ad aliam cum virtute mutatio , vel (vti
grammaticiplerique finiunt) diclio ab co loco \w quo propria cll
translata in cum m quo propria non eH: . Pleriquc figuras tropos
cHc exiftmiaucrunt : quorii ientcntiam nihil moror. fropus cnim
irasfcrt vcrbum, aur aliam orationis partcm a fuo loco in alicnum :
Horum autcni nihilin figuras cadit : nam tk propnjs vcrbis *5c or-
dmc collocansfigurafieri poteO:, vt fuo loco,vbi feorfum de tropis
fcrmo infliruetur vidcrc crit . Figurarum aurem vtihtas, cum ma-
gna.rum multiplcx in nuUo non orationis opcre vcl clarifsime clu-
ccr. Nam erfi minime vidcrurpcrtincre ad probationem, qua figu-
ra quidqiie dicatur , facit ramcn crcdibilia qusc dicimus , <Sc m ani-
mos iudicum qua non obferuarur irrcpir. Nam vrin armorum ccr-
rammc aducrf )S icVus, <Sc reclas ac fimphccs manus cum \ idere, ru
criam caucrc ac propulfire facilc e(} : aduerfa: rccicque mmus funr
obfcruabilcs; «Ik aliud oftcndide qua putas.artis e(}; Sic oraru quc
actu carcr,ponderc,mole, <Sc impulfu prsliarur: fimulanti, varianti-
quc conarus.ui larcra arqiic inrcgra incurrcrc darur, ^ arma aduo-
carc,<5c vclut nutu fallcrclam vcro affectus nihil magis ducit.Nam
'i\ frons, ocuh, manus,multum ad morum animorum valcnr , quan-
roplus orarioms ipfius vulrus ad id, quod inrcndimus efficerc com-
pofirus \ Plurimuni ramcn ad commcndarionem facir, (lue in con-
ciliandis agenns morjbus, hue ad promcrcn^um aclioni fauorem,
fiue ad leuanduni vanetate fa(bdium , fiue ad quadam vcl dcccn-
tius indicanda vcl lutius Figurarura variatio \ Qu2c tripicx elt.
Diclionis.
Scntcnriie.
H
\
Er Orariouis.
Figur^c di(flionis,quibus hoc nomen propric attribui pofsit enu-
mcranrur xij. quas dcfinirionibus,feu dcfcripnonibus arqiie fubie-
iX\% dcclararc excmplis propofitum elt. Sunt aurcm he.
Petr,R:»u
iii fcr.tle.
fcr.
-Traduclio.
pHypal
lasic.
^Rcpcntio
> Couucrfio. J Arriculus. ^ Agnommano.
' Coniplexio. / Similircr cadcns. / Dcfcdio.
CondupJicario. Simihrer delincns. Reticcntia.
I . Rcpetino qua? (Sc Anaphora a Gra:c)S dicirur eft, cum in prin
cipio orationis idem repenmus verbum,vclut Ciccro defcnbir, cfli
eiufdctn vcrbi crcbra a primo repeiirio j velun nil durum, nil ama-I
rum,nil graue computat vcrus amor . Qiiod fcrrum ? Qj.ia- vuhic-
ra:
Pars fexta ,
'^'l
M
N
O
va ? C^i? poena ? Q^ux mortcs ; amorcni perualent feparare perfe-
£tam ? Amor impcnetrabilis, cftlorica: Refpuit iacula ; glacjfium
excurit : periculis mfultat ; mortem irridet . Si rgitur amor elV. vin-
cit omnia. Itcm,quocl erat in Veteri reftamento figura, cft nunc in
Ecclclia vcritas. Quod illis erat folu litera, nobis eft fpiritus,quod
ip(i velut in fomms vidcbant,nos liquido videmus & experiraur.
Quodautemipfi fpedabant,nos babemus; Itaquein Veteri&tcfta
menti myfterijs non folum ad litcr.tm attendcndum eft , fed quod
fpirirus expofcit altc confidcrandum. Nam vr D. Paulus ait,litera
occiJit, fpiritus autem viuificat . Itcm Frofpcr loquens dc diuitijs,
lic ait , Diuirijs florcs , & maiorum nobiiitate te iac^as , »Sc exultas
de pacria,(?c pulchritudine corporis, <Sc honoribus,qui ribiab liomi
bus deferujiijur : refpice teipfum quia mortahses, <Sc quia tcrra cs,
3c in terram ibis . Circumfpicc eos , qui antc te limihbus fplcndori-
busfulferc. Vbi funt quos ambicbant ciuium potcntatus.^ vbi in-
fuperabrlcs impcratorcs ? vbi qui conuentus Qifponebant, & fcfta?
vbi cquorum fplendidi nurritorcs? cxercituum duccs .^ Satrape.^
Tyranni.^ non omnia puhiis ? non ©innia jfauillc ? non inpaucis
ofsibus eorum vit.T memoria efl: .^refpicc fcpulcra, iSc vidc quis fcr-
uus,quis dominus,quis paupcr , quis diues. Difccrnc (i potes viiv
clain a rege, fortem a dcbih pulcrum a dcfonni. AlciTior iraquc na
turXiiion extoUaris ahquando : Mcmorauccm eris, li te ipfum re-
fpexeris. Eiurdem figure.hoc ctiam ell, cxcmprum : qua ratione re
dimi pofTunt peccata ? Elcemofyna : qua ratione focneramur Deo?
Eleeinofvna : quod cOiaurum igni tum, quo, locuplctesfierj poffu
mus .< Elccmofvna : quare : Elecmofynis propric noflrx fiiluti con-
fulamus, & dominum inuitcinus, vt mifcreaiur nofliri. rrem, Chri-
rtiani mem.bra Chrifh auerfamur 5c fugimus ; Chriftiani , aciem
Chrii^i dtrferimus j Chri(li>ini irerum, quanrum in nobis eff, Chri-
ftum pcccatis noftris crucif/gimus • Vidc Cic. ad Hcrcnn. (iinili-
tcrquc ui Catil Nihil a2'S,nii\il mo1iis,nihil cogiias,quod cgo non
modo audiain, fed eriam videam plancqiie perfentiam .
2. Conuerfio qu.T v3c a Gr.Tcis Anaflrophe efl:, cum in idcm vcr /i^] Heren*
bum conijcitur fepius oratio, vt, Chnffus vicit mundum, illumina- lib.4.
uit miindum, redcmir mundum,. Sc vram cocii apcruic his,qui crant
in mundo . Vel Deus fccit liominem, rcdcmit hominem, Dco rc-
concihauit hominem, <Sc proptcr ipfum fa£lus eftihomo . Talcert
etiarn illud Apoftoli Hcbr^ri funt ? dc cgo . Ifraclit.T funr.^ >& ego.
Semen Abrahse fun;? *Sc ego . Miniflri Chrifti funt ^ (vt minus fa-
piens dico) pks ego' . Sic apud Cic. in Ant. Dolefis fics cxercitus
P. R. interfeclos ? interfecit Antomus. Dcfideratis clarifsimos ci !•
• ues .^eos(^uoq.ue eripuic vobis Amonius. Aucloritas huius ordi
l
nss
2^2
RhetQriCA Cbrifiiar?^
ms afllictaclt ? affiixir Anroiiius .
3. Complexio quac *Sc ibpanalepfis grcce vocatur,ef} cju.t vtram
que compic6litur cxornatioiiem, repetitione.m & conu^erfionem:
vt & repctarur idcni primum verbum ra'pius,*Sc crebro ad idc po-
ftremutn reucrramur , hoc modo . Qiii funt vcri amici Dei? iiumi
\cs. Qui funt quibus fe Peus communicat? humilcs. Q^i funt qui
ipfo fummo bono fruuntur Miumiles . Qui funt vchit habiracu-
lum in quo Deus quiefcic ? hu'ni!es. [xm, Quid cras ante crcatio-
nem ? nihil . Qnid eras aiw redemptionem .^nihil. Quid effes fi
Deu abflraxincta re fuam gratiam ? inhil . Sicapud auct ad Hc-
rcnn. Qui funt qui focdeia (a-pe rupcrunt ? K?rtagincfes. Qni funt
qui Itaham d^rformauerun:.^ Kartaginenfcs . Qui fuiit qui libi po-
ftulant isinofci .^ Kartasinenfes . Vidctc cr2;o quam conueniatcos
veniam impctrare.
4. Conduphcatioefl, verborum geminatio, qua^ habetinterdii
vim,lcporem alias,quc a grccis Epizcufis dicitur. Geminantur au-
tem verba modis pluribus : autenim adiungitur idem itcratu Cic.
in Carih viuis i^ viuis non ad depoi.cndam, fed ad confirmaiidam
audaciam : autidem ad extremum refcrtur Cic. iw Verr. iVluUi tk
graues dolorcs inucnti parentibus , & propinquis mulri : aut conti-
ncutervnum verbumnon in eadem fer.tetia ponitur. Cic.pro Lig.
Principium dignicas cratpoena par,nonpar fortaOe eorum, qui fc
qucbantur: aur poflahquam inicredioncm repetuntur Cic. Bona,
mifcrum mc, confumpti.s cnim lachrymis tamcn infixusanimi do-
lor) bona inquam , Cn. Pompeij accrbifsime voci fubiecta prcco-
nis. PolTunt quoqiie media rcfpondcre vel primis Virg.
Te nemus ^ngit'i£,^Htre.i te Fucinns 'vr.da.
Vel vltimis Cic. in Verr. Haecnauis onufta prarda Sicihenfi cu
ipfa quoqiie effct cx prcda . Inierim fententia tota lepetitur. Cic.
in codem lib. Quid Cleomenes facere potuit ? non eiu:npofIum
quenquam infimulare falfo. Quid inquam Cleomencs magnopere
facerc potuit .'^ Ille veroapud Cic.iocus eft pulcherrimusin quo Si
primo verbo longo inrcruallo redd;tum elt vltimu , Ok media pri-
mis , «Sc mcdijs vlrima congruunt . Veftrum iam hic faclum repre
hendirur P. C.non meum : ac piilchcrrimumquidem faclura , ve
rum,vt dixi,non mcum Ccd vclhum.
y. Traduclio e!l, qux ficit, vt cu vnum verbum crebrius pona-
tur non modo no oft^endat animum, fed eria conciniorem oratione
reddat,hoc modo. Profper volens probare nulluni naturie vitium
ab auctore elTe ait. Dubium non eft.contra naturam clTc omne vi-l
tium etiam eius rci,cuiuseR vitium. Qjapri^pccr quoniam in qua-|
cunque rc non vituperatur nili viiium, idco vitium eft. quia conira!
naturam
Q.
R
Pars fexta, 2jj
nacuram eit . Nuliius rei rede vitupcratur vitium^nifi cuius natu-
ra laudatur.Noncnirain vitio difplicetnifi, quod corrumpitjquod
in natura placct. Itcm,c|ui nihil habet in vira iucundms vira, is cu
virtutc vitam non potcft colerc. Item,Eum ru hominem appcllas,
qui (i fuifler homo,nunquam tam crudeliter vitam hommjs petiif
fet . At erat inimicus : crgo inimicum (ic vlcifci vol uit , vt ipfc f^bi
repcriretur inimicus l Item, Diuitias ilne diuitum efTc ; ru vcro vir
tutem praefer diuitijs . Nara fi voles diuitias cum virtute comjpara-
rcjuix fatis idonese tibi videbuntur diuiti5e,qux virtutis pedis cque
fint. Ex eodcm gencrc exornationis efl: cum idem verbum,feu no-
mcn,modo ponicur in hac modo m altera re ; de verbo hoc pado;
Cur cam rem tam ftudiose curasjquar multas tibi dabir curasrltem
amari iucundu.m cft fi curetar , ne quid infir amari . Item ueniam
ad vos fi mihi fenatus det veniam. Repetitur nomen pnmum qui-
dem in diueriis cafibus , qualc efl illud imprecor anna armis ; pu-
X gnent ipfiqiie nepores . Liitora lirtoribus contraria, fTuc^ibus vn-
das . Eleganter etia loan. PicJis JVlirandul. cii Deo lcqucns fic ait,
Klanque tua esl ncnris maicr (lerr.entia culpis
Et dare non digris res '/)h'^e digra Deo cfl,
Cluamjuamfat digvi, fi (jhcs digr.atur an:are
Q^ui (juos non digncs inucnit , ipfe facit.
Hoc autem Polyptoton Grarci vccant. Huc etiam pertinet epa
na!epfis;hoc eflapoflrcmo ad primura uerbumregrcfsio . Qaa
jeeltillud.
Multa fuper VriaTno rogitanSyfuper HeBore multa.
Item Vroper. Multum in amorefdes : rnultum conslantia prodeflt
Qui dare multa pctefl niulta dJ amare proteji .
Finitima huic quoqiic cfl Anadiplolis , quse idcm verbura in
fine prxcedetis,&: initio fequetis oranonis repcrir. Qualc cll:illud;
Vrhs Etrufca iolojequitur pukhcrrmus afiur,
^flur equo fidens, clJ yerjiccloribus armis.
Sic ctiam Cic.contra Catil. 6 rempora,6 mores, Scnatushocin-
telligit,conful vider.hictfimen vuur; Vmir,immo vero etiamin fe-
natum veuir &^c.Er orario eriam hocmodo irerarur,qualc efl illud
Seduli) de prima femina loquens Heu noxia coniux.
'Uoxia tu coniux magis an draco perjidus ille ?
Verfidus ille draco,fed lu quoque noxia coniux.
Simileeriamillud loannis Picci Aliranduli.
Sed prxmit heu miferos tant.t indulgentia fortis
Clnosfacit natos gratia, culparecs.
Culpa reosfacit,fed 'vihcac gratia culpam
Et tuus in noftro crimin^ crelc.it honor.
Lib.
17.
Llcg.
KK
6. Arcicu-
Articului.
RhetoricA ChrtJlianA
iSimilicer ca-
Srmiriter df
6. Articulusdicitur.cum (ingula verba intcruallis diftinguuntur
cxfa oraiione . Vt ell iUud Hicron. in Epift. ad Dcmciriadcm. f(f-
lix confcientia illa in cuius cordc practer amorcm Chrifti.quac eft fa
picntia,cal}itas,pacientu,atque iu(}itia:nullus alius verfatur amor,
nec ad rccordationcni honiiius aliquando fufpirai, ncc viderc dcfi-
derat : quod cum vident noht dimitterc . Item toto cordctoia ani
ma.tota virtutc omnibus vinbus dihgere efl; omne quod blandi-
tur dc carne propria, vclaliena Sacrofandlac carnis Chriftiamorc
poftpoiicrc . Et illud Plauti . Vbi amar aduenit incor horainis ;
Ck is vfqiie in pcdus permanauit, & cor permadefcit, fimul res, fi-
des,fama,virCus,decusque dcferutir : homo fit modo nequior.Itcm
hoc modo: Acrimonia,voce, vultu, aducrfarios perterruifti . Itcm
inimicos muidia,iniurip,potentia,pcrfidia, fuftuhrti. Contrariu cft
huic fchcin;i,qaod coniundionibus abundat vt^ Crebra munufcu
la,»5c fu dario!a,(5c fafciola,'Sc veftes ori apphcatas, &oblata,ac de-
guftatos cibos^blandas dulccsqiie litcras-fandus amor nonhabct.
Ifcw Te^umqi/e lareniijue.
^vnnqnet^inydeumque canem, creflamqiiefharetram.
Itcm <5c munico pioderas , »5c amicum Jedcbas , & tibi ipfi non
confuieb.is . Ircmnec Reip. confuluifti,necamicis profuifti, ncc
inunicis rcllirtiti
7. Siniil.tcr cadens exornatio eft, cum eadcm conftru<flione vcr
borun5,duo aut plura funt verba, qux fimilitcr ijfdem cafibus cft^c
runtur, Ikk niodo j Hominem l-.iudas cgcntcm virtutis, abundante
fchatatis . hein cutus omnismpccunia fpes cft, cuius a fapicntia
.inimus c(> remotus . Dihgcntia comparardiuitias,ncghgentia cor
rumpit animum ; <Sc tamcn cum ixa viuit ncmincin prae fe du
cit h-i-niiicm .
8. Si.^r.jhicr defincns eft,fimihsduarum fcntcntiarum,aut pluriii
finis, hoc cft,ciim orationis mcmbra, vel articuh (imrli exitutermi
nantur. Vnde Cafsiodorusfupcr Pfah^i. Qui Dcum cx toto cor
de,^ ex tota nnima, ^Sc cx tota vi tute diligit locum vitijs non rc-
hnq.uit. Noiieium intrat Draboluscum Dco totusoccupatus eft
annnws . Diabolus cnim vacantcm dcfiderai : vt nudatam pcrqui
rtt Sccl vlnDinn rcpcrit fub magna confufionc rcccdit. Vilibi-
lii aini alicjuo htjuorc plcna funt 5 iupcTUCDientium augmcnta no
iCippint: Ita no:. diuina chariras fi r.>t<.s rcplcat : non ent quo cri-
nicn introear. Itcin, Ad Deum qui vbique pvxfcns cft, vbiqucto-
tus eft ; r.on pcdibus hcei: ire, fcd moribus pcrucnirc: morcs autem
noftri non cx co, quod quifqvic nouit, fed cx co , quod dihgit diju-
dicari folcnt : ncc faciunt bonos vcl malos move^: nifi boni vcl ma
Ii fiiit atnorcs. Pratcroa, Qjii vulr vcramidilcdioncm prxguftare,
Chiiftuml
B
D
% ^
Pars fexta.
^s.n
Q^uomodi
nnlicer ci-
dcnj,\ (im
cerdeljDcj
Chnitum difcat fuauiter ainare . Iteiii thcfuurus indvficieus c(t
amor dminus i quem qui habet diues eflj quo quicunque caret pau
pcr cft. Ciccro ctiam vC cius femper voluntatibus non modo ciucs
affcnfcrint , focii obtempcrarint, hoftes obcdicrint, fed etia venti
tcmpefliatcsque obfccundannt . Non modo ad falutem ems cxtui
gucndam, fcd ctiam gloriam pcr talcs viros infringendam. Pulchrii
huius figurac cxemplum c'l apud D Bcrnardum \ iVlundus cbmat
inficiam, D^monclamat decipiam.Chnftus clamat rcficiam.lrem
Aug.hb dc Dod:. Chrifl. latec vltwnus dies, vt obferucmur onines
dics. Timor dcfutura morte mentein ncc:lTario concunt: ^ quafi
dauus carnis omnes motus fuperbic Ugno crucis affigjt.Non potcll
malc mori,qui bene vixerit ; ic. vix bene montur , qui male vixit.
Itcm Hiero. fuper loan. Noii cfl: noitrum morteni arripcre : fed il
latam ab ahjs hbenter accipere. Vnde, 5cin perfecutionibusnon
Iicet propria manu penrc. DifFert hcTc figura a fupL-riori : eit enim
fimihtcrcadcs tantum cafus fimihs,etiam fi difiimiha fint quaf de-
clinciuur. Ar hmihtcr dehnens in eofdcm exirus cadit,vt fuperio
ra exempla dcclarant . Atquc co fit, vt, fimilitcr cadens vcrbis CJci]'^
nominibus tantum confici pofsit,cum fimihtcr defincs lUis etiam,
qua: dccfinari non pofTunt conhciatur : vt ciufdem no cfl & faccrc
fortiter, & viuere turpitcr . Deniqiie fimihter cadcn , quouis , vt
di<5tum cfl loco . Siinihtcr dcfinens , non nifi in mcmbns <5c articu-
hsextremis .
\ 9. Hypallagc cfl cum vcrba per aducrfum intclliguntur , cum;iTypalIaoc
G quod patimur agcrc dicimur, aut contra.Cic. AIio modo ^i propriS
arccmdixiffetjdc horridam Africam hornbili trcmere tumultu cii
dicit: pro Afnsimmutai Afncam . Hanc hypallagen Rhctores,
quia quafi fummittantur verba pro vcrbis . Mctonymiam Gram-
matici vocant,quod nomina transferantur.
10. Agnominatio quar <5c Paronomafia dicitur cfl, cum paulu
lum immutata vcrba arquc deflexa in oraiionc ponuntur. Bafii.il- ''**•
Ic magnus in co cxplicando : deltruam horrca mea , paronomafia
vfus cfl: hdbes (inquit) horrca, vcntrcs pauperum. Chry. m Epifl.
ad Timoth. fac (inquit) tibi debitorcm Deum , *5l quid vis pete :
primum fignerarc, de nde repetc, vt cum vfuris recipias > tcnde ma-
nus tuas non folum in c^him, fed etiam mpaupcrum manus, fi c6
manus porrcxcris,verticcm cchtanges: nam qui ibi fcdcL*, clccmo-
fynam accipit, fi manus infruduofas fufluleris,nihil fruclus capies.
Item, B. Amb.dc virginibus, de B.virgine Maria loqucns, ita fcri-
pfit: nequc enim comitcs fignunas dchderabat , que bonas cogita-
tioneshabebat . Hac ParoiDin.rlia aptifsnne vtecur Chnlhanus
oratorad confolandospaupercs: Qiiid creditis ? multi paupcres
H
Agnomiaa -
KK
funt
Aijnomina -
tfoc]uo9 ino
Dcfeaio.
R.ctlcen:ia
';
11
2f6
Rhetorica Chri/tiariA
funt diuitcs,diuites gratia,diuites humilitace^diuites pacientia: mul
ti autcm dmites funt magis paupcres,quam ii,qui func pauperes hu
mihtatcinifencordia.Ciiirilhanis virtucibus . Sed ca multis *!>c va-
rijs rcbus c«3ficitur. Pnmo, Adieclione huc modo, vt docer Cypri.
dc habitu virg. CapiUi tibinon funcquos L)eusfecir,fedquos Dia-
b^lu^sinfecit. Iteni Cicpro Cluentio. Si in hac calamitofa fama,
quah in ahqua perniciorirsima namma , 3i, Eiini morte immortah-
latcm . Secundo detracfione , lic contra eum qui fc lcgationivm-
mori.urum dixerat pater Quinctihaui . Non exigo vt iinmoriaris
legationi immorarc . Tcrtio commutationc, hoc modo,Cic.in
Cat. Hanc ileip. pefJem pauhfpcr reprimi non in perpetuum coml
primi pollc . Qua^-to iranslatione . Vidcte ludiccs vtrum homini
nano an vano crcdere inahtis . Ha-c figura lcuis ahoqui fcntcntia-
rum ponderc implcnda cil : Mcrito igicur illa excmpla vitandi po
tius, quam imitandi gratia ponit . Quinctil. Auium dulccdo ducit
ad auiam,i5c non Pifonum, fed piflorura. Pefsimum vero ncpatrcs
confcnpti circumfcripti videantur.
1 1. Defcctio clf , figura qua in orationc ahquid reticemus,quod
adpcrfc»^ioncm eiusfit ncceifarium ; Grsce, tclypfis dicitur, vt
Tcr.in .And, vcrbum vnum caue de nuptijs,dcc(t,dicas.
12. Rctsccntia,quani Cic.prxcilioncm, aUj Apoliopefin vocat,
*?c vt Qiiintt. exiibmauir.nonnulli interruptioncm appellant cuius
officiumcit oilcndere aifcclus vel ire, vt Virg.
Q^ uas e?ofe.{ motos pr^Jlat componere ftu^uf,
Vcl f)hcirudinis Sc quafi rcligionis : An illchuius lcgis , ciim
Clodius a fc inucntam gloriatur, inentionem faccre aufus effct vi-
viuo Milonc , nc dicam confule i de nollro cnim omnium non au-
deo rotum dicere.
K
De figuris Jententiarum.
Cdf. 1 7.
T^I^ar.T fcnrcntiarum proprie funt 06^0 proutapud au£tores ob-
\ fcruare ,potui quarum definiiioncs.fubicctis cxcmphs,quanta
ficri potcil: brcuitate declarabimus . Ell: autcm fentcntiarum cxor
natio,qux non in verbis, fed in ipfis rebus quandam habct dignita-
tcm . Atqiic ea dc caufa f^ntcntiarum ornamenra maiora funt,eif-
qiie oraiio nonminusilluminatur,quam aurum cncauftovtie di-
ucrfo ijs abfcntibus cneruis 6c elumbis humi rcpit. Quocirca dili-
9;cntcrmemoria tcneuda funt carum nomina <Sc numcrus co ordi-
nc quo fcquuntur. _
Inccrro
M
Pars fexta.
Interrogatio.
/ Lic
mmunicatio.
U^\
N
O
iSubieftio. -
^ Bxclamatio. J Pcrmifsio.
/ Apoftrophc. / i^icentia.
Dubitatio. Auerfio.
Intcrrogatio modo fimplex crt,raodo figurata omncsqiie recipit
aflFedus, & aperte dilsimilem a comuni pronunciandi requirit mo
dum . Simplex, V^t fic rogarc . Quis morcem temporalem metuat:
cui seterna vita promittitur ? Quis labores carnis timeat : cum fe in
pcrpetuarequie noucrit collocandum ? Item, Quid efn mors? rcli-
dio corporis : depofitio farcinae grauis : fed fi alia farcina non por-
tctur,qua homo pr^rcipitetur in gehennam. Tum fcd vos c]ui tan-
dem.? quibus autycniftis ab oris .? Interrogatio figurata eft quoties
non fcifcitandi gratia afTumitur, fcd mftandi: vt Qjoufque demen
tcs erimus ?nonfatis vobis videtur ad fupplicium vobis comparan
dum, quod nullum opus editis : nifi damnum praterea iUud vobis
contrahatis,quod de afijs dctrahendo fic ? Itera illud ctiam . quo-
ufqiie tandem abutere CatiUna patientia noftra ^ <5c patere tua c5-
filia non fentis } Quanto enirn magis ardet, quani {\ diceretur. Diu
abuteris patientia noftra,&: patent tua confiha. Varijs de caufis in-
terroganone , quae: fcnteniiarum figura eft utimur . Intetrogamus
cnim,vel quod negari non pofsit : cuiufmodi exempla innumcrabi
ha funt apud fandos patres : Ex quibus hoc vno enmus contentir
quod S. Anib. lib.de virginibus. de B.virginc,v£rba faciens,imitan
dam proponitur : quado (inquirj Ifia vcl yuliu Jefit parentes .^ua
do diirenfit a propinquis l quando faflidiuit humilem } quando de
rifit debilem? quando vitauit inopem ? cos folos cetus virorum inui
fere,quos mifericordia no €rubefceret,neque preteriret verccundia
nihil toruum in oculis, nihil jn vcrbisprocax,nihil in a<ftu in vere-
cundum ; non geilus fra(5ium non inccfTus folutior, non vox petu-
lantior, vt ipfa corporis fpecies , fimulacbrum fuerit meniis, fio^ura
probitatis . Itcm ex humanis : Dixit ne tandcm caufam C.Fidicu
lanius Falcula .^ Aut vbi refpondcndi difficilis eft ratio,vt vulgo vti
folcmus, Quomodo . Quid ficri potcfl.^ Aut inuidie gratia,vr,Me-
dea apud Senecam . Quas peti terras lubes? Aut mifcrationis, vt
Smon apud Virg. He^ quxmetellus, qu* me aequoia poiTuntae-
cipere ? Autinfi:andi & auferendic difsimulationis, vt Afinius.Au
disne '^ furiofum,inquam, non inofficiofum tcftamentum reprehen
dimus. Totum hoc ple.num eft varietatis,nam <5c indignationi c6-
uenit, Et quifquam iiumcn lunonis adoret .^ & admirationi . Quid
non mortalia peftora cogis aurrfacra fames.^Eflinterim acnusim-
perandigenus,Nonarma expedient totaque ex vrbc fcquentur ,
— — ^ -^^
[luerroga-
tio.
,_(
Subiedio.
ExcUmatio.
2jS
RhetortCA ChrifitariA
iit ipli normcnnterrogamus; cjualc cftiUud Terentianum , Quid
igitur faciam ? Hcc figura in cjuocuncjuc dicendi gencre,commodc
adhibcri poteft : fed m primis conucnit ad pcrfpicuitatem oratio-
nis, »5c ad docendum . Etruncficca vti licebit ; cogitatis fratres,
mrerdum vos cfTc homines ad imaginem , 6c fimiUmdincm Dei fa
£los ? cogitatis , fanguinc Domin^ noftri Iesv christI vos cf-
fe rcdemptos? Cogitatis quid pro vobis in fan^^ifsimo baptifmatis
facramcnti> , fponforcs vcllri polliciti fint ? certc rerum omnium, n
quascommemoraui, vos oblitos cffc , quifpiam poflec cxiftimarc,
cum fic viuatis, vcnec dignitarcm hominis, ncc bcncficia , quac a
Deo accepiftis,rccordari vidcmiiu.
Subie^Socrt, cum intcrrogamus aducrfarios , aut qucrimus ipfi
ab ilhs, aut quid conrra nos dici pofsit : dcmdc fubijcimus id quod
dicioportct, aut quod non oporict, autnobis adiumcntofuturum
fit, aur illis obfuturum e contrario , hocmodo : Qjicro igitur vnde
iftetam pecuniofus firfa»5lus. Ampluni patrimonmm rcliq" u eft?
Atpatris bona venicrunt . Hcrcditas aliqua obucnit ? non potcit
dici.fod etiama necefiarijs omnibus cxharredatus cft, Prcmium alii
quod cx hte, aut ludicio cocpit ?nonmodo id non fccit, fcd etiam
infuper ipfegrandi fponfione vnftus eft Rrgo fi his rationibus locu
pletatus non ert : aut ifti domi nafcitur aurum,aut, vnde licitum no
eft pccunias accepit. Itcm fcd vt ad vos orationcm conucrram lu-
dxi, quid vostam diuiftis ciroribus irrctitos rctincr, an prophct^?
(cA pro nobis militant . An Moyfcs ? vcrum ille omnia fua fcripta
6c dida in Chrillum conrulit. An vero vmbrc (Scfigurar le^is? led
ea^in ChriRo rcprcfentantur . Subieftio hafccft apud S. Hierony.
in cpirtoia ad Hciiodo-.um, Paupertatem times ? Sed bcatos Chri
ftus paupercs appcllat . Laborc tcrrcris .^atncmo athlctafinc fu-
dorc coronatur. Dc cjbo cogitas ^ Sed fidcs famem non timct. Su
pcr nudam mcruis humum cxefa leiuinjs menibra collidcrc ? Sed
Dominustecum lacet. Squalhdi capitis horrct inculta Ccfancs ?
Sed caputtuum Chriftus cft,Infinita aterni vaf^itastc tcrrct ?Sed
tuparadifum mcnte deambula.
Exclamatio cf},quaf conficit fignificationcm doloris, autindigna
|tionis aljcuius pcr hominis, autrei cuiufpiam compellationcm,hoc
modo : Tc nunc alloquor Afi-icanc , cuius mortui quoqiic nomcn
decori efl ciuitati Cic. in Anton. O mifcrum rac confumptis cnim
Jachrymis,iiifixus tamcn pedori hacrct dolor. Idem corra Rullum,
jO pcrturbatamrationcm, 6 libidincm rcfrcnandam,6 confiiia dif-
jfoluta atqiie pcrdita. £tin Catil.O tempora,6 morcs,Senatus hoc
intclligit , conful vidct, hic tamcn viuit. Solet vt plurimum excla-
oiatio poRponi prolix^ alicuius rci probationi ad impellcBdu ma-
g'S
Ptirs fexta.
'S9\
gis audicntium anittios . Quemadmodum Apoftolus cnumcratis la
tc corporis huius vitijs fubmngit. Inf<glix cgo quis mc Iibcrabiimo
lc corporis huius,& inmeditationcm re-um c^lcftium , & dminaru
raptus cxclamat . O altitudo diuitiarum fapicntiac & fcien.-c Y)ci.
Exclamationc vfus cft Nazianz.in Apologctico,cum dixit; Ad pcc
catum huiufqiic mcdicos, &dcpulforcs, frontcm apcrtc perf ica-
mus, nudo capitc (vt cft inproucrbio) in flagitium omnc prorum-
pcntcs (6 infignem ftuporcm, aut ii quo alio nomine aptior huiuf-
modi affeilus appellari potcft) quofqiic vt pr^clarc de nobis mcri
tos,amorc profcqui dcccbat,cos, vt hoftcs vlcifcimur . Idcm in Jau
dibus Hcronis . Tandcm a vcfano & impio magiftratu correptus
(6 nobilcm calamitatcm, 6 facratua vulnera) vngis quidcm,egrc
gio tuo corporc laccratis,fcd ita ramen, vt non cuo fupplicio,fcd al
terius cuiufdam fupplicijs inrcrefte videreris. Exclamabit intcrdu.
Ecclciiafticus orator,6 tempora,6 morcs,6 prauas confuctudines,6
perucrfa hominum ingcnia.o mifcrura iacculum , 6 calamicofam
Remp, Chriftianam . Adhibcbictamen modum in exclamationi-
bus, illasqiie poft reprehcnfioncs vitiorum prefertimpublicorum
collocabit . Scd fuo loco adhibcaniur , nam importunap exclama
tiones aucloritatem adimunt diccnci.
Quoticfcunqiic acclamatur nariationi vcl confirmationi alicu-
lus rei Epiphoncmatis nomcn fibi vcndicat: vt. fi quis dinumcra-
cis Chrifti pafsionibus addat, hoc; Tot ranrifqiie cruciatibus pec-
cata funt cxpianda; aut fic.O fclix cu!px,qua: talem ac tantum me Greg.
ruit habcre rcdcmptorem . Et apud Virg,
Tant£ molis erat B^miinam condere gentem.
Apcftrophefigura eftjcum fermoncm a ludicc,vel auditore ad Apoftrophe
abfentcm aliqucm conuertimus. jMjtc nanquecum vanacoratio-
ncm,tum excitat . Kac cK aduerfariorum cog-itationis velut fecum
toqucntium protrahirous ; qu^ tamcn ita dcmum a fidc non abhor-
rcnt, fi ea locutosfinxeiimusi qua.* cogitafte eos,non fit abfiirdum,
& noftros cum alijs fcrmoncs, & aliorum inter fe credibiliter intro
ducimus : & fuadcndo , obiurgando,quarrcndo,laudando, miferan
A do,perfonas Idoncas damus . Qiiin deducere Deum , <Sc Sanclos in
hoc genere diccndi,^Sc infcros excitare, conceflura clt . Vrbts ctia
populiqiic voctm accipit, Vndc cundis affectibus feruit. Aliqui
|tamen ne mprooemio ca vtamur, nonquia non licct, fcd quia non
putcnr vtilc vcrant . Ita fi vincct vtilitas, proptcr eandem caufam
facere debebimus,propter quam vtamur. Et Dcmofthenes autem
ad Acfchmcm orationcm in pioocmio conucrtit , 8c Martus Tul
! lius cum pro alijs quibufdam,ad quos 6c vifum eft , tum pro Liga-
, rio ad Tubcronera. Hac criam vfus eil: Dauid; cu aic Montes Gel-I
I b^,l
Super. Ei!
liber "en
260
RhetoriCA ChrijTianA
Epithone-
nu.
Dubitatio.
Communi -
catio.
b3C,nccros, nec pluuia veniaiit fupcr vos.fieque liric Agri primi
tiarum , quia ibi abicdlus eft clypcus fortium . Iccm Ber. Ecce co-
ram Tremendo ludiccpeccatores afsiftimus : cuius manus ternbi-
lis : gladium iras: fuae vibrat, fuper nos. Et quis auertet eam. Nemo
ciominatam idoneus : vt gladio dommi obijciat manum: vt tu Dci
amantif.ima : perquam primuni in terns fufcepmius nufericordia
ag- dc manu domini. Sic <Sc iUa , Apud Petrum Damianum. Hmc fra
tres : hinc ergo perpcnditc : quibus laudibus digna fit.Beata &: glo «
riofa virgo Alaria : quse illum calhfsimis fuis vifceribus nobis ge-
nuit : qu^ nos de tara profundo gutiurc auidifsimi draconis enpuit.
Ad cius nanque digna cffcrendam preconia non rheroricorum di-
ferta facundia : non diale<^icorum fubtiha argumenta : non acutif-
fima philofophorum apra repcnuntur mgenia. Et quid mirum ? fi
hec ineffabihs virgo in fuis laudibus raodum humanaf vocis exupc
rat : quum ipfum humanigeneris naturam exccllentium mento-
rum dignitatc tranfcendat.
Epiphonemate quoqiie prardicatoribus interdum vtendum eft
poft rerum expohtionem : vt Grcgo.ilic Nazian. in laudibu Athaj
nafijpofl exemplum lob, & calamitates copiofiusexphcatas , 6c
ludicium Dei hoc epiphoncmate concludit. Ha.c vulnerum jmedi
cinajicc certaminis corona,hoc paticnti^prcmium.
Dubitaiio efl: , cum fimulamusqu.Tercre nos vnde incipiendum,
vbi definendum : quid pocifsimum dicendum , an omnino diccn
dum fit : quod fchcma incredibiUin ventaris fidem aflert. Pro
Cluent. equidem quod ad me attinct , quome vertam nefcio: ne-
gem fuiffe infamiam ludicij corrupti ? negem iliam rem agitatam r\
in concionibus ia<n;atam in iudicijs .^ commemoratam in fcnatu.^
cuellam cxanimis hominum tancam opinionem ?tam penitusin-
,firam ? tam vetuflam ? & quid agam iudiccs? quo accufationis mec
rarionem conferam ? quo mc verram ? Dubitationcm adhibuit Ba
fil. in temulcntos . Quomodo in his rebus me geram ] fi & oratio
inutiiis efl , &. fiientium difficuitates multas <5c incommoda habet?
diiigcntiam & curam omittemus ? at pericuium habet ncgligetia:
anin ebrios aliquid loquar ? at mortuis auribus infonamus. Item
D. Greg de Magdai.Quid igiturmiramur fratrcs? Mariam venien
tem,an dominum fufcipienrem ? fufcipicntem dicam, an traiicnte?
Dicam melius trahcntcm , & fufcipientem . Ita oratorio quodam
modo adliibcnpotcft hecfigura> & vaiet ad doccndum> atqiic
ad deledandum.
Communicatio eft,cum aut ipfos aducrfarios confulimus, vtDo
mitius Aferpro Cloantilla . Atiila ncfcit trepida cjuid liceat foe
mina*, quid coniuii.em deccat : fortc vos in ilia fohcitudine obuios
ca
fus
I
G
H
I
Parspxta. 26/1
cafus miferaemulieriobtulittufrater, vos patcrniamici quod con
(ilium datis .^aut cuiudicibus quafi deliberamus quod eft frequen
tifsimum &Quid fuadetis? & vosinterrogo quid tande fien opor
tuit? vt cato cedo vos,fi in co loco edetis quid aliud feciflctis } &
alibi comunem rem agi putato te ac vos huius rei pra?poficos effe*
Communicationis exemplum eftin Aft. Apoft. vbi legimus, Sit
ne magis hominibus obtemperandum quam Deo ip[i mdicate.
Grego. Nazianz. in orat. de moderatione feruanda in difputando.
Vulris igitur,inquit, ipfi contentionis huiufce caufam proferre, an
mihipotms, medicimunerifungenti camcxponendam <Sc cmen-
dandam relinquitis ?
Permisfio cft,cum alicui rei vehemcnter confidimus «5c oftendi-
mus nos eam tradere atquc conccdercalicum^ voluntati ; hoc rao
do : Quoniam omnibus rebus ereptis folum mihi fupereft animus,
<Sc corpus, ha^c ipfa,quar mihi de multis fola rehcla eft, vobis & ve
ftrje condono poteftati. Vos me,quopado vobis videbitur,me ab-
ucamini hcebitimpune :inme,quidquid hbet ftatuite, edicircatqj
obtemperabo . Hoc genus,tametfi ahas quoque nonnunquam rra-
iSlandum eft, tamcn ad mifericordiam commouendam vehemen-
tifsimeeft accommodatum.
Licentia eft, cum apud eos, quos aut vereri , aut metuere debe-
mus,tam en ahquid pro iurc noftro dicimus quod eos minnne offen
dat,aut quos ij diligunt,cum in aliquo errato verereprehendi pof-
fe videantur ;hoc modo. Miramini Quirites, quod ab omnibus
vefirae rationes deferantur? quod caufam veftram nemo fufcipiat,
quod fe nemo veflri defenforem profireatur ? id tribuite veflrx^ cul
pae atqiic definite mirari. Quid enim ef},quare non omnes ifiam
rem fugere ac vitare debeanr ? Recordamini quos habueritis defen
'fores,fludia eorumvobisante oculosproponitc, deindc exitus om
nium confiderate tum vobis veniet in metem, vt vere dicam,negb-
gentia veftra fiue ignauia porius,i!los omnes ante oculos veflros iru
cidatos efTc, inimicos eorum veflris fuffragijs in amphfsimum lo-
cum pcruenifTe . Licentiam adhibuit Gregor. Nazianz. in laudi-
bus Capfarii cum dixit, Meum munus eft oratio , quam etiam for-
tafTc pofteritas exceptura cft,nunquam inter morientem, nec eum,
qui ex hac vita migrarit,prorfus abire finentem,verum in auribus,
animisque ho.minum quem ornandum fufceperir,femper coferuan-
tem,eiufque, qui delideratur imaginem exprefsius quam in tabu-
Ia,proponentem . .Adhuncmodum liberaminterdum vocem pro-
ferre poterit Ecclefiafticus orator,raro nmen admodum verbi cau-
fa : Quid potui facere fratres , <5c non feci l nunquam dui a vobis
abfui, vobis fanctifsima facramenra minirtraui, verbum Y^ti expU
LL
caui,
262
KhetoriCA Chri/Hars,
Ampli^c
caui,pauperibus,quatum potui,opcm tuli,patcrno vos oinnes aino
re dilexi : pro quibus rebus quam gratiam mihi habetis fratres.^ ni
hil proFuit mca clihgcntia,obtuic potius quiburdam,qu! me monen
tem ferrc non polTunt,»!^ veluti phrenetici.animarum fuarum me
dicum auerfantur . Sed adhibcnda eft maxiraa cautio,nc bac figu
ra nimium delectari videatur ecclefiafticus orator.
Auerfio cft quando abfqiie fentcntix immutatione ad alia quo
dammodo defleclimus vt fi dicamusDccios.Marios, Camillos, Ck
re Caffar,pcrfcquebatur. Auerfione etiam Nazianz.in fiincre Cc-
fani fratris vfus eft,cum ad cum ita orationem conuertit .Habes a
me Cscfari > funebre munus , habes orationum mcarum primitias ,
habcs a me ornamentum omnium ornamcntorum . Idem in prima
orat.in lulianum. Conftantium Imperatorcm vita lam fun<^um,&
ahquando infra ad lulianum crationem conuertit S. Leo Papa, in
fcrin. 4.in Eptphaniam Domini fuperfluo . Herodes timoreturba-
ris , Ck truftra m fufpeclum tibi pucrum f^uire moUris , non capic
Chriflum regio tua ^ nec mundi Dominus poteftatis tuae fceptri eft
contcntns anguftijs.
De jigAris orationis qulbusoratio augetur ^ amplificatur.
C ^ P. III.
PErnecess \ri as funthuiusgeneris figurae quibns non
modopingitur,verum etiam dilataiur oracio per ainphficatio
nem,quac quide definitur: Ampla dc copiofa aficuius rei exornatio:
vbi argumenta ipfa cum vcrbis , tum rebus amphfsime dilatantur
tionisdeFhiii|adipfos magis afficiendos auditores. Cuius tria commodjfsima
exempla apud Ezechielem repcriuntur . Amphficaturus cnim ca-
fum,«Sc ruinam TynVprimum eius gloriam, immenfas opes, & cm
ponj celebntatem longa tk magnifica orationc amplificat . Simih
ratione regni Allyriorum vaftationcm prarnuntiaturus , primu qui-
dem gloriam cxtollit : fimiliquc ordine Aegyptij eucrfionem am-
phficat . Eademqiie ratione , verbisqxie fplcndidifsimis Ifraehtici
tioc.i;.
c»Ks.
Op. I 6.
K
Amplificatio'
nis coiitia
riunv.
populi ingratum animum 8c fcelcra exagcrat,diuimsbcncficiis pri
mum ionga orationc enumcratis , Sic enimpopulum fuum domi-
nus fub muhcris nominc alloquitur . Tranfiens pcr tc, vi di te eon
eulcari in fanguine tuo;& dixi tibi cumefles rn fanguine tuo, vme.
Multiplicatam quafi gcrmcn agri dedi tc ^ 6c multiplrcata cs , <Sc
grandis efteda ikc. Simili quoqiie Nathanpropheta Damdisadul
terium accufaun:,diuims bcneficiis quae in illum Dominus eontulc-
ratprimum cxpofitis . AmphficatioTirs contrarium eft Tapinofis
latine humrhatio dicitur . Eft autem figura cum rci magnac cxpo-
fitjo humilis adijcitur, vt apud Virg. Dulichias vexaftc tatcs : ve
xaiTepcr Tapinofin di£lum eft,nam non vexauif fed cuertit,vt no
h
tac
Pars (exta.
26j\
tatScruius. Dc his ali) diflFuse tradarunt, vt Qiunctilianus,& Cic Lib.
in part. & au^cw: ad Hercnnium nos eorum latc rparfeqiie djiSta •.
quantura ad rcm faccre videbitur conirahemus earum definitio- * '
nibus & excphs ob oculos pofitis. Nomina autc earii funt h^c.
^lnterprctatio. f^fcffi^io. rContcntio.
\ Oefimtio. \ Gradatio. \ Circuitio.
O "S Dcmonftratio. *J Franfitio. y Lxpohtio.
{^Significano. {^Ccrre£lio. LSentcmia.
Profopop^ia. Intcrpofitio. <
Interprctatio ell quae non iterans idem reintcgrat verbuinjfed id
commutat quod pofitum cft aho verbo quod idcm valeat . Grar ci
fynonymiam vocant <5cdefiniunt eam clTe cum vcrba idem figni
ficantia congregantur.Vc <\nx cum ita fincCatihna.pcrgequo coe-
pifti,cgrcdere ah<^uando ex vrbcpatentportseproficifcere: <5<:aho
loco , Abijt, cxccfsir, erupit, euafit , Itcm populatus eft regionem,
prouinciam va(iau't nihil rehqui fecic . Non te pudet meiitiri ? non
vcreris contra folem loqui? non erubefcis palain falfa proferre? ncc
verba modo,fed fenfus quoc|iie idem facicntes aceruantnr. Pertur
batio ifta mentis <5c qucdam fcclerum offufa cahgo, & ardentes fu-
riarum faces cxdtarunr.
Definitio eft,reipropofitaepropria 3c dilucida & breuiter com-
prchenfa vcrbis cnunciatio.quae coihu maxime generc, fpecie,dif-
terentibus,& proprijs vt patet in illa Vigucrij in Inftitu. Huchari-I
^^ftia eftcibus <3cpotus fpiritahs\ veri corporis & fanguinis Domini
Q^jnoftri Iesv christi, fub fpeciebus panis 5c vini confecratis
ad bonam, ik optimam confequendam gratiam . Itein virtus eft vi-
tium fugcre , df fapicntia prinia ftukuia caruiftc . Itcmoraiiocft
animi ad Deum clcuatio . Item patientia cft fuas , & fuorum iniu-
Irias: ac catcra mala afquanimirer ferrc.
Dcmoftratio, qua dcfcriptione Cic.appellat,eft propofita forma
quaeda rerii iti cxprefl? vcrbis, vt cerm potius videatur quam audi
ri, vel cft rcru quae geruntur fub afpe<ftii pcnc (ubiedio , vt Adt. m
Vcrr.7.Ipfc inflamacus fcclcrc ac furorc in forii vcnit ardcbant ocu
R h,toto ex orc crudehtas cmicabat : Pertinet maxime ad genus dc-
monftratiuumrvaletintcrdu addocendu.&adcomouendu . Ea ta-
me vtatur.no vc fibi ea in rc placere videatutjfcd vt rcs potius antc
oculos ponat Huius pr^daru eft exempiii apud B.Bafihii,cum diui
ci auaro tcrrorem exiremi incuritiudicij.Nunqua nc(inquit; ilta te
mulcntia fobr us cs futurus? non Chrifti ludiciii antc oculos pones l
quam.defenfione affercs cum ij qui a te lint iniurijs, & contumeJiJN
violati te circumfiftent, vSt ad iu(tum ludue, qui decipinequcat, in
errorem impellcs? nullus jbiorator,nullum verborumlenocinium,
S.C.4.
ij'qi.S.i.
Cic.7.
LL
qood
264.
Rhetoric^ Chrifiiana
L
quod. veritatem ludieipofsircripere ;adulatoresnon fcquuntunno
pecuniar, non dignitatis amplitudo, deferius ab amicis , ab audiio-
ribus,a patronis,defenfionis ercpta facultate, probris &. ignominia
aflfeclus arripieris, m^{tus,triftis, demifTus, dertitutus , line vlla vel
mufsitandi hbertate, quocunque enim oculos conuerteris , perfpi-
cuxmalorumimagines tibi obferuabuntur . Hinc orborum lachry
mae^, hinc vidu^ gemitus, ex patte altera pauperes a te pugnis per-
cufsi,ferui laccrati, irritati vicini, ik. ad iracundiam inflammati om
nia in te irruent , trifte agmen circumftabit facinorum tuorum, at-
que fcelerum. D. Arabrofius de S. Tecla virgine lic etiam fcribir,
cernere crat lingentem pedes bcftiam^cubitare humi, mutuo tefti-
ficantem fono, quod facrum virgrnis corpus violare non pofTet, er-
go adorabat pr^dara fuam bcftia, <Sc proprias obhta naturae, natura
jnduerat,quam hominesamiferant. Viderc&qoadam naturac rrans
fuhone homrnes feritate indu\:os,feuitiam impcrare befti^,beftiani
cxofculantem pedes virgmis, docerc quid homines facere dcberct.
Tantum habet vii^ginitas admirationis, vc eam ctiam leones miren
tur n(m impaftos cibus flexit,non citatos impeius rapuit,non ftimu
lacos ira exafpirauit,non vfus decepit aftuetos, no feros natura pof-
fedic Docuerunt religionem dum adorant martyrem , docuerunt
etiam caftitate dum virgini nihil ahudnilrplanias exofculantur,
dcmeriis in ccrra ocuus tanquam verecundantibus , ne mas ahquis
vel bcftia nudam virgine videret. Illuftre vcro in primis illud" exe
plum apud B Bafihum in orat. de Martyre Gordro, Tota vrbe tu
nmltus erat fummaque rerum pecturbatiaa viris fan<^ifsimis,atc]ue
integcrnmis prafd;^ abigcbantur,pccunix diripiebantur, hominum
Chrilh amantium corpora lacerabantur, permediam vrbemma-
tronc trahcbantur,non pueririae mifencordia crat, non verecundia
feiieclutis,innoxij, & infontes homincs fupphcia facinoroforum fu-
ftinebant, ad recipiendos luftos carceres angufti , domus opulentiE
(^ copiofae deferebantur,profiigoruni & miferorum cxulum plene
fo-itudines . Nec folum c\\\x facla funr autfianr, fed ctiam quae fii
tura lint,aut qux futura fuerint diccndo exprimimus. Mire traclat
ha;c Cic. pro Milone qux futura fuerit Ch)dius fi praeturam inua-
liflet. Ha.'ctranslatio temporum crit verecundior fi proponamus
taha credite vos mtueri, vt Cic.Ha^c quae non vidiftis ocuhs animis
cernere poteftis . Defcripriones autem multx reperiuntur apud fan
dospatres . vide Greg. Nazranz.Inlaudibu& Athanafi;, In Caefa
rij funere, & Bafil. fn laudem 40. martyruTR.
Significatio,qux &:Emphafis dicitur, eftfiguracum tacitaver-
bis (ubeft fignificatio,quod loannes contemplator excclfusmagni-
hce confcquutus eft cum dixit verbum caro fadum eft . Huc per-
linctj
V
Pars Jexta .
26 j
B
tinetilludquodin Ifa. 46. dicitur. Audite me domus Iacob,qui ge
ftamini ab vtero vfque ad fene£tam , ego ipfe portabo : ego feci,
ego terram. Item, Hoc fcandalizat vos ? fingula verba Emphafim
quandam habent, hoc,inquit,hoc,velquodmaxime confolari de-
|buerat: hocquod vel maxime amorem meum in vos oftendit; hoc
vos fcandahzat ?Deinde, idem eft ac fi diceret : vos qua? tanta vi-
diftis, tanta audiftis, quae difcipulos vos profitemini meos r vosne
in hoc fcandahzamini ? Ems duo funt genera : vnum quo plus fi
gnificatur, quara dicitur: vt cantando tuillum, quafi dicat, indo-
dus peritifsimum . vel cum maius dicitur fub quo eiiam minus in-
teliigere volumus . Alterum quo ctiamillud fignificatur,quod non
dicitur, vt cft illud Vng. Georg.i.
— Cumiamglandes atque arbuta facr<t
Deficerent fylu<£
hoc eft non folum alise , fed etiam facrac r nam tefte Seruio harum
fterilitas aliarum denotatin fos^cunditatcm.
Profopopeia ad verbum dicitur perfone fiftio . Figura eft cum
perfona aliqua fingitur vt quando inanimatum loquitur ad aniraa-
tum , ut apud Ouid. £leg. i . lib. i . de triftibus vel e conuerfo vt
Horat.inHpmdo.
Qjtid ampUus '\>}s ? omare,<is' terra,^ nrieo.
Dc hac Quin(5lilianus. Illa audaciora &maiorum (vt Cicero exi Lib.eS.ci.
ftimat) laterum,fidionesperfonarum, quaeprofopopeiae dicuntur
mirc nanque tunc varianr orationem, tum excitant . His etiam ad-
uerfariorum cogitationes velut fecum loquentium prorrahimus:
que tamen ita demum a fide non abhorrent , fi ea locutos finxeri-
mus, qua: cogitafile eos non fit abfurdum . Et noftros cum ahjs fer-
mones , & aliorum inter fe credibiliter inducimus: 5c fuadendo,
obiurgando,quterendo,laudando, miferando,perfonas idoneas da-
mus.Quin deducerc Deus in hocgencre dicendi,^ & inferos excita-
re conceiTumeft. Vrbes etiam popuhqiie voces accipiunt. Ac
funtquidem, quihas demum profopopcias dicunt:in quibus &
corpora <Sc verba fingimus : fermones hominum afsimulatos dice-
re dialogos malunt . Profopopeise exemplum eft SancSli Epbrcmy
I vbi anmii fui timorcm explicat : oculos in celum fuftulit, & ftupo-
rc quodam aff^e<^us, tanquam extra me attonitus hcfi , magnaque
formidine totus horrefcens cordis oculis Dominum fumma inglo-
ria vidi & animam meam fic alloquentem : Cur 6 anima celeftenr
thalamum tuum,immen(a lucis, 6c glori^ pulchritudinc ilUiftrenj
contemnis ? cur fponfa mea, odio perfequeris rae punfsimum fpon
fum tuum atqiie immo.calem l cur ea defpicis bona , quae ego tibi
in luniine vitaeprseparaui.
1 Effeaia!
j.de Orat.
266
KhetoriCA Chriflianst,
Effcctio efl: cumexprimirur , 5c efringitur vcrbis corporis cuiu-
fpiam forma quo ad fatis fit ad intelligendumrhoc modo . Hunc 6^.
coiudiccsrubrum,breuem,incuruum,canum, fubcrifpum, cefiura,
cui fanc magna ert \\\ mcnto cicatnx fi quo modo potetl uobis m
memoriam redire . Habet hec cxornano cum vtihtatcm, 'ix qucm
vehs oftendere, tum uenuftatcm fi brcuiter ^ dilucide facta eft.
Gradatio apud Rhctores dicitur cum ex prima fententia oritur
fccunda,& ex fecunda tertia,atquc ita demceps. Au£l. ad Hcrcnn.
hb.4. Gradatio eft in qua non ante ad confequcns verbum defccn
ditur , quam ad fuperms concenfum eft ; hoc modo ; Tnbulatjo,
inquit, Apoftolus patientiam operatur,patientia probarjoncm, pro-
batio vtro fpcm,fpes autem non confundit . £t iterum , Quos , in
quit,prcfciuit *Sc pr^deftmauir, hos & vocauit: & quos vocauicil-
los &iulbficauit <5cc. Ineodemetiam capite pcr mtcrrogarioncm
& rcpctitionem clegantifsime ait : Quomodo muocabunr.m qucm
non credideruiit, quomodo vero crcdcnt ei qucm nonaudierunt ?
Itcm non fcnfi h^c & non fuafi,ncque fuafi & non ipfc ftatim face
rc cocpi ,ncque facere coepi & non perfeci , neque perfcci *Sc non
probaui. In hoc vltimo exemplo, non decus modo,fed \\% ctiajn 3c
acrimonia ineft . Item tacobus Chriftiano homini m aduerfis gau
dendum efTe, fere tali probat gradatjone . Namtenratio operarur
pacientiam,pacientia perfedionem.pcrfedio vicam artcrnam.Itcm
Cic.Nam quae rehqua fpes hbertatis manct,{i illis , & quodlibet \\
cct, & quod hcet porfunt, & quod poffunt audent , <Sc quod audcnt
faciunt, & quod faciunt vobis molciVum non cft; ? Confimili modo
Africanus aiebat: Ex mnofcentia nafcitur dignitas , ex dignitate
honor,ex honore impermm, cx imperio hbertas, ex libcrtatc gau-
dium. Virgm Alexi.
Torni k<£na lupum fecfuitur: luput ipfe dtpeUam.
Florentem cytifumfequitur lafciua puella,
(ir iUud.
Mdrs yidet hanc yijamque cupit,potitur<jite cupita,
Hancfiguram Cic. conucrfioncm quandam <5cvcrborum con-
cinnam tranfgrcfsionem vocat.
Tranfitio vocatur , qua; cura oftendit, brcuiter quid di£lum fit
proponit,itcm breuiquid confcquatur,hoc modorConfideratii eft,
quomodo Spiritus Sanili operaiione virgo Maria genicux pari-
ter & cafta exritciit,age nunc demonftrcmus id priuilcgium, 8c fin
jgulari quodam modo lus ci foh propriuni efrc,nu!hqiie prtter caml
tribui poffe. San<Slus Chryfoft. cum orationem oftendifiet cxpian-j
di peccata vim habere,fic ad ahud argumentum traiifi)t : nec ucroj
peccata foluni pu.gat oratio, fed pericula ctiain grauisfima dcpel-j
D
ht.
Pars fexta ,
26;r
lir.deinde exemplis id conhrmar, <^ plunbus explicaris, fic ad ora-
cionem transfert. Quse lam commemoraui,fatis finr ad vim & potc
ftaiem faiiftarumpr^cumoftendendam; melius vcro fortafle cft,
ad facras literas accedentem , ex Oiaculii Chrifti intelhgere , quas
diuitias pr^ccs ijs concihcnt, qui in ijs omnem a^tate ponuui Agens
orator Ecclcfialticus de curiofitatc otij fiha,vbi ortendent cunofos
non folum tcmpus ccnrerere,rem pretiofisfimam,fed difcordias fe-
rere fubiunget, fibi etiam odio comparare fohtos, & cum maxime
folcani cffe delatores , in varias plerumque calamiratesinciderc .
Er ad Hcrcnn.Ub.^.in patriam cuiufmodi fucrit habetis, nunc in pa
rcntcs quahs exifterit confiderate . Proficit hsec ahquantum cxor-
natio ad duas res \ nam 6c quid dixcnc commoner, <5c ad rehquum
comparat auditorem.
Corredio eft.qux tolUt id quod di^lu eft, <Sc pro co id quod ma-
gis idoneum vidctur reponit hoc modo. Quod fi ille fuos hofpites
j^ rogafTet immo inueni(Tet modo,hoc facile perfici pofict. Item nam
pollquam ilti vicerunt,atque adeo vicli funt, eam quomodo vi(5to-
nam appcllem, quae vi<5lonbus plus calamitatis quam boni dede-
rit ? Correclionis exemplum cxtat apud B Bafilium in orat. dc Orat. i.
leiunio. Quid facihus,inquit,& lcuius ventri eft.tenuitatc vi£lus no
ctem rcaducere.an ciborum copia oppreffum iacere \ vel potius ne
lacere quidem.fed crebro fe verfare,cum gemens difrumpitur .^nifi
forte dicas,gubernatores,oppre{Tam oncrenauem, quam lcuiorem
arqiie expeditam. Hac dicendi forma ad rcp ehendendum vti po-
terit Ecclefiafticus orator . Muhi ita fe dihgunt , aut potius fe non
dilio-unt, vt adulatoribus dele>5lentur , «Sc monitores fuos odio ha
beant. Commouctur hoc gcnereanimus auditoris res cnim comu-
ni verbo clata tantiimodo di^a videtur ca poft ipfius oratons cor-
rcdioncm magis idonca fit pronunciationc.
Parentbcfis quam Qain«5liHanu5 interprctationem, ucl intcrclu-
fioncm vocat cft claufula orationis contextui interievta,qua remo-
ta fenfus manct integcr vcl eft declinatio brcuis a propolitO , cum
continuationi medius ahquis fenfus interuenit Virg.
j^ Vare tuutn nomen (fuperet modo Mantua nobis
Mantua y£ mifer£ nimiMn 'vicina Cremon^)
Longior illa digrefsio,quac multis pars caufar vidctur inter figu-
rasiudicio quorundam numcranda no eft;vcrum a Cic. numeratur
his verbis. Et ab rc non longa digrefsio,in qua cum fuerit deleda-
rio.tum reditus ad rcm aptus <5c concinnus efTc dcbct . Excmplum
cft apud Cic.de fitu & ornatu Syracufarum ahaque permulta.
Quatenus autem oraton Eccleiiaftico hceat digredi , non facile
cft pr<cfcribcre, videat quid propofuerit, mcminerit illud, quod in ■
l prioiisl
26S
Rhetortcs» Chridtans^
primis co die doccre fibi in animum induxir.ita digredieiur, vt re-
deat fempcr vndc deflcxit oratio . Quanquam S. Chry foii in Ho-
milijs dc vitando iuramento,& alijs etiam m locis interdum ita di
greffus eftjVt illud quod amca propofuerat, in aliud tempus rcicce
rit:c[uod Spiritu San(5lu ita didante,fan<f}:isfimum virum fecifle cre
dendumeft. Hi autem crunt loci ad digrediendum valde accom
modati : contra pcruerfum morcm fpcctaculorum, contra choreas
fathan^jcontra hbidinum magiftras horum temporum infulfas co-
medias, commodc autem digrcdictur i)s diebus quibus caro ita in
fultat vt pleriqiie homines infanire videantur, vt belli tcmpore, m
caritatc annon^ . Inprimis aurem omni tempore, cum tor tamqiie
grauia peccata a lingua proficifcantur,digrediatur farpe contra bla-
iphemos . Poterit etiam farpe per digrefsionem commemorare ma
ximum eflepeccatum periurium.Necefle eft etiam calamitofis his
temporibus, quibus hi c]ui habcntur boni viri a Detradionis vitio
non funt liberi, reprchendere maxime detra£tatores . Vcrum cum
maledicorum plena lint orania, ita vt nec fubditi principibus , nec
difcipuh magi(tris,ncc faccrdotcs Hpifcopis,nccfihj parentibus: pa
rentes ctiam (quod valde miferabilc efl) fiiijs definantmaledicere.
Digrediatur fepc (etiam fi locus poflulare id minimc videbitur) in
huiufmodi digresfionibus uerfaiis Ecclefiafl:icus orator , populoru
utihtati confuleiis pluribus verbis farpe potent tra(5lare magis com
munes locos, Chnilianae rehgioni valde accommodatos: ita tamen
vt de his , qua^ diximus & dc alijs nunquam ita digrcdiaiitur, vt vn
de digresfi fint non reuertantur.
Contcntio,vel vt quidam uocant,contrapofitum,contrarium An
titheton gr^e. is dicitur non vno fit modo , fed uel fingula fingulis
opponunrur: Vt vicit pudorem libido,timorem audacia, rarionem
ainentiaj i^ bina binis,non noflri ingenij.ucflri auxilij efl. Nec fen.
per contrapofitum fubiungitur,vt in hoc Cic pro Alil. £tei imh^c
ludices non fcripta, fcd nata lex. Verum ficut Cic. dicit , quod dc
fingulis rebus propofitis refertur ad fingula, vt in eo quod fequitur.
Q^iam non didifcimus, accepimus, legimus , uerum ex natura ipfa
arripuimus, haufimus,expresfimus. Virtutem pra*fentcm odimus
abfentem quarimus inuidi. SandusEpifcopus & martyr Cvpna
nusinlibro de paticntia de Chrifto loquens, pulchns Antithetis
vfus eft , his uerbis: vtmfultantium fputa patienter cxciperct, qui
fputo fiio caf ci oculos ante formaucrat : 6c cuius in nomine, nunc a
feruis fuis Zabulas cum Angelis fuis flagellatur,flagella ipfe pate-
rerur,coronaretur fpinis,qui martyrcs floribus coronat aternis, pal
misinfaciem ve beraretur, quipalmas veras vincentibus tribuit,
fpoliarctur vefte terrena , qui indumcnto iramortahtatis cacteros
— — ueftit,
M
N
O
Pars fexta ,
26p
R
velhr,cibaretur fellcqui cibum cxleftem dedirj aclo potaretur qui
poculum falutare propmauir.B.Ambroiiui de virginibus fcribenSj
eleganter hanc figuram adh)l)Uit : Non eit(mquit)Chn(ius circum-
foraneus , Chriltus enim eUpax , in foro lites ; Chriftus charitas
eft,in foro obtre£latio . Antithefis vti potcrit orator, docens fpiri
rahs \\ix comoda, & fanilasobledanones. Voluptates corporis
debilitant corpus,gaudia fpiritus vim animi augent ; illa parniten-
tiam, ha; lartiriam, ills infamiam, ha? laudem coram Deo & homi-
nibus pariunc. Hac figura oratores utentes maxime rem ante ocu-
los ponunt.
Periphrafis, latine circumlocutio uel circuitio figura eft ; tede
Q^iiutbhanus, quae fit . cuni quoduno,aut certe partibus uerbis
dici poterat , pluribus explicatur, Eftque apud Poetas frcquen-
tifsima vt
Tempus erat^quo prima ejuiesmortalibus^gris
Incipityij dono Diuum gratisfimafcrpit.
Et apud oratores non rara , femper tamen aftri(f^ior ; quidquid
enim lignificari brcuius poteft & ornatu latius oftenditur Periphra
lis eft. Periphrafin adhibuit S.Greg. Nazianz. in laudibus Heron
Enimuero quando te, vt par erat , ad nos recepifti , atqiie illc , qui
eos a quibus glon{icatur,gIori{icat: dc eos a quibus irritatur,irritat:
qui eorum a quibus timctur voluntatem cxplet, (Scmortuis rurfus
rurfus vitam infpirat ; qui vt Lazarum quatriduo poftquam e vica
migrauerac, (ic te poft qnadriennium ad vitam rcuocauit, qui mxta
Ezcchielis prophetarum omnium maxime admirandi excelfiqiie
vifionem, olTa cum oshbus,^. iunduram cum iun<5i:uns conncdir
quando inquam lile cupientibus nobis cupientem te reddidit, fac
inufdcm vitse ftudiis,& fermonislibertatc perfeucrcs ; nealioqum
in cam opinionem homines adducas , ut te afftjdliionibus fra6lum
atqiie deie<flumfuifle, Philofophiamqiie per ignauiam prodidifre
arbitrentur . Hoc loco, pro nomine Dci penphrafi grauisfima &
fplcndidifsima vfus eft IUc idc in laudibus Athanafii, Ck periphrafi
ufus eft 5c nomine ; Lucernam illam luci preeuntem, vocem fermo
ni,mediatorem mediatori, mediatorcm,inquam,noui <Sc vetcriste-
ftamcnti loannemillum c2:rea;ium.Verum,ut cum decorem habct.
periphrafis, itacumin vitium incidit Periflologia dicicur ;obftat
enim quidquid non adiuuat.
Expolitio eft cum circa rem aliquam diu hcrcmus camqiie non
tcnuitcr raore Dialedticorum : fcd copiofifsime expoiimus, cum re
rum <5c vcrborum copia,necnon pronunciationis vicishtudme alios
atqiie alios vulrus fumcndo, nccnon vocc aiircr flcxa ea ratione,ut
qua: fparfe Sc prolixc di<Sla fuerunr contrahamus <Sc vno fpiritu c6-
JMM
plccftamur;
Uh.S.c.6.
rxpclitio
c]uomodo
fiat.
270
KhetortcA ChriftianA
pledamur: quae fub noftra pcrfona femeUn medium allata fue-
runt cum noua? perfonsc produ(5tione leuiter immutare.
Duo autem funt artificiofac expolitionis gencra . Prius cum fy-
nonymia conucnit : quando vnam rem pluribus modis exprimi-
mus . Pofterius efl: argumenri quaedam explicatio . Si vna res ea
demque varie profertur^pronunciario ipiis vcrbis accommodanda
eft conformatis geftibus <k. motibuv corporis . Hxempli loco fit
Nullum difcrnncn ert uiro forti ad parriam defendendam reformi-
dandum qum magno animo fefc ei obiiciat . Comcmnenda funt
viro frug; omnia pericula,qu2 ad propugnationem Reip.fufcipiun
tur . Pollcrius genus magis eft varium dc inlbuciius, ^ magnam
cum aigumentatioQeaffinicatcm habet. £ias ucro feptein partes
asliguan poffunt.
r Propofitio. rExcmplum. —
"S Ratio < Comparatio. 3 Repugnans.
tOuc fententie. ^Conclufio. ^Simile.
Vt penitiori Expolitioms decUrationc. Cap^. IIII.
A D faciliorem naturar cxpolitionis perceptionem vifum cft
xjLeam per cxcmpla ob aculosponcre • Omifsis in prxfens par
tium eius defcnptionJbus,quarum vis inratiocinationis explicatio-
ne fatis fupcrque patuit. Propofitio itaqiie inftituatur . Syncero
pioqiie religiofo non debet cfie moleftum quzehbet aperra pcricu-
la fubirc, quac ad habirus , profcsfionisqiie fiKe tuiiionem feofFc-
runt. Rano, Quoniam frcquenter accidit,vtextali derrat^ione <Sc
fugapericulorum &nobifmctipfis 6cuniuerfo ordini cxicium in
gruatqucrcs profcjfto lugubris cft <Sc cxtrcmas ignorantie . Cum
omma nol^ra bona ab ipfo nobis ordine ohtigerint.Quocirca vicif-
fimnos eias caufa mhil non perferrc Sz pati equum clt . Hac modo
brcuicer id, quod cxpofitam ci> rationibus firmatum probabilius
»!k apertiusfif Dcincepsdue fentcntiar cum totidcm, ucl pluribus
rarionibus fubncfti potcrunt . Hocpaclo grauisfime peccant, qui
adueriicatesob oidmem perpctiendas refugmnt. Huic fentencia;
talis ratio accommodabiTur . QjLiandoquidcni nullam excufatione
legitimam adfcrre poiFunt quin ingratrtudinem fuam prodant,Gon
fcquens eft altera fententie pars. llii pro vens religiofis exiftiman-
di funt, tk Dcrmimffris qui officij fui memorcsno dubitant fc pr^
fcntibus tnalis exponere . Ratio,Q^ia matrem fuam debito hono-
rc cx: obcdicnria profcquuntur, &i couenienrius ducunt cum paucis
pc-rfcrre, quam ad multorum aggrcgan . Comparatio . A ratione
,ahe!TUine{l vitam ;^natura nobis rndultain, vSc quam Reli2;ioni ac-
X
l—
Y
Pars fexta .
27i\
ceptam fenmusnolleiinpcndere Rcligiom inemtabih aliqua ne-
cesfitatc id ipfum poftulanre.-haud fecus, quam fi is quj m commu-
niratc'uehitur cuadendi pcriculi ftudio finat nauim fubmero^io cu-
lus naufragio (ibi quoqiic pereundum fit . Ita vituperandus ell,qui
perichtantc fua religione propriis tantum commodis mrentus efl
maxime cum ex naufragio contingatahquem enatare, &: (Ibi falu
tem quierere , fed in exitio rehgionis uel nuUus uel falcem vnus &
alter immunis eft . Quadrat huc cxemplum Deciorumjqui pro pa
rria fe deuouerant & fuaprc fpontc fe hoftiuni telis obiecerunr, (is;
preucnicntes natur^ mortalia tela iibi famam & decus perennc co-
parauerunt. Eundem ad modum imitatores rehgiofos immortali-
tas manet , qui nec fanguinem pro incolumitate ordinis uerentur
fundere . Conclulio. Poftquam abunde probatum efttam rationi-
bus,quam exemplis cum demum rehgiofi veri nomine dignum ef
fe,qui vitam rehgioni impendit . Rehquum eftut omnibus pcrfua-
fum fit perfedi rehgiofi officnim, qui nullum pro falute rehgtonis
difcrimen moratur . Ad fimihtudinem huius cxempli complura
cxcogitari poterunt, & extendi etiam pro arbitratupro numero
exemplorum & probationum.
Sententia eft claufula aliqua brt uiter collcila utile aliquod vite
B
Iprarceptum continens cuiufinodi eft illa apud Tercntium : Obfe-
jquium amicos veritas od\um paric, Virtus eft vitium fugere, <Sc fa-
pientia prima ftultitia caruiiTe. Seruire Deo regnare cft .
Coinmoratio eft cum in loco firmisfimo.quo tota caufa contine-
tur,manetur diutius, hoc modo. DiIexitnosDeus dulcitcr, fapien-
ter,fortiter. Dukiter nempe dixerim quod carnem induit, fapien
ter quia culpam cauit, fortiter quia mortem fuftiniiit. Diice erc;o
Chriftiane a Chrifto,quemadmodum diligas Chnftum. Difce ama
re dulciter nc illed:i,prudenter ne dccepti fortiter ne compresfi de
ficiamus . Itcm magna rcs amor fi ad luum recurrat principium: fi
fuae origini reddatur ; fi refufus fuo fonti fcmper ex eo fumat,vnde
lugiter fluat . Huius ccrcum exemplum profcrri nequit,dicente Ci
cerone.nifi in aliquo negotio graui & ferio id quod capur eft, & cir
ca quod cardo vcrtitur, 6c quo totius orationis filum fcmper refpi-
cit, atqiieiterum iterumqiie inculcatur. Et hccdigiia mdicaui,
qu^ dc orationis exornationibus adduccrem > qua: quidem ad am
phficandum feruiunt.
De Tropis ^eneratim ^ Ipeciatlm de tropis uerborum» Cap. V.
1 tam ornatus quam perf[
inconiun:tis,pnmum quid lingula ver-
QV" o N 1 A M orationis tamornatus quam perfpicuitas, autin
' nouhs verbiscft,aut:'
MM
)a,
2-^2
Rhetoric^ ChrijitansL
Ifak ii.a.i.
Tropidcfin
Verg.Aenei.
Metaphorx
vis.
ba,<icinclc quid coniuncla exigant, conrideremus . Qua inre illud
primo loco Itaruendum elt.quoq.-qucmadmodurn pcrlpicuir:\s pro
pnis verbis , fic oniatus translans, uel quouis alio Tropo figuratis ,
precipuc conllat. Sed cum eandem rem rrequentcr plura verba li-
gn)ficenr,quod rynonyniia vocatur, commodiora fcniper .icmelio
ra cligenda Ajnt . Conilat cnmi luter hcc ipfa verba alia aliis cofo
nantiora,grridjor,i,honelhora,fublimiora,nitidiora.mcundiora «ikc
Quare de Fropis jam diccrc incipiamus, atqiie c6 hbentius quoin
prophetarum hbris trequentior eorum vfus el} . Oninia enim pro-
phjtarum (cripta (quoniam dercbus maximis ditrerunt, liue cum
hominu fcelera corripiunr, hue cum vltnces fcelerum pocnas im-
probis denunciant, liuc cum piis homimbus, ^^ in officio manenti
bus ingentia diuinar gratia- bencfi.ia polliccntur mecaphoris 5c al
legoiiis plena funt : quibus ilJi magJiarumrcrum limihcudinibus,
qu^iph quoqiic maxima dicunt,amphncare,<& antc oculospone-
re folent, ut lujuec m illo Kai. Ec egrechcrur virga de radice lefle,
& flos de radice eius afcendec ^S: c. Virgcc enim nomine potenciam,
floris autem, pulchntudinem Domin» Saluatons dehgnauit. Dem-
de fcquentia allcgoriis plena funt . Habitabit lupus cum agno. In-
fimta pene tunrioca fcripturx facra:: hoc atreflantia . Ideoad Tro-
pidi-finitiancin acccdamus; Tropus eiluerbivcl fermonisa pro-
pna figniiicatioj-ic in iham cum virrutc mutatio , vt cum dicimus
lctas fcgetes.vcfbum Ictus a propna lignificatione qua letos homi-
ncs dicimus,ad fegetcs cum vircuietransfertur. Tropus efl duplex
uerborum aher.alter orarionis.
CMctaphora. rlvpitheton. -
Verborii vc < Vletoiumia. ^ Onomvitopeia. J Mctalcpfjs.
^ Anconomafia. c Catichrcfis. ^ Syncchdoche.
Metaphora,Translatio a Cic.dicitur ficque cum nomen aut vcr
bum cx proprio loco in eum transfertur in quo aut proprm deert,
aut transiarumpro{)rio mehuscft,ut clasfiqiie immircit habenas.
Hxc magnum vfum habetin litens , tam facris quam profanis .
Eaqiic non minus oratio decorarur, quam crclum flellisilluliratur,
vt air. Cic. {Uudautem admirandum videtur, quid fit,qu6domncs
rranslaris c\: ilicnis magis dele<Stantur uerbis, quam propriis <3c fuis.
Quadi uplex autcm cl! omnis .mcraphorac vis : Cum in rebus ani-
niahbu-. almd pro alio ponitur : uc, Lmius Scipioncm a Catone al-
larrari foiicum refcrr . In amma pro ahis gencns eiufdem fumun-
rur:vr, concenru virrurum nihil efl fuauius. Aur pro tebus animah-
bus inanima,vc duo fulmina belli,fcjpi.idas aut corra, fedct infcius
alro. Accipiens fonitum faxi de vertice paftor . In rranslarionc on
mum fugienda eft difsimilirud.^,qualis efl in illo Enni) cceli ingcn-
A
B
l _
tcs
ID
Teren. iu
ilunuch.
Pars fexta . 2y^\
tes fornices. Dcinde,v'ideuduin cftne longe llinile (it du6lurn.Syr
tim parrimonii fcopuluin libenrius dixenm, charibdim bonorii vo-
raginem potius . Sunt quardam & humiles rranslationes> vt faxca
eft verruca ; quxdam maiores quam rcs poflular, vt,Tempeftas co-
mefTationisrqu.Tdam minores vt comedatio tempeflatxs. iMetapho
ra vfus ell: S. Cypnanus in fermone de zclo , & Imore his vcrbis
Porro aurem Dommusprudentcs effe nosiusfir, '3c caura fohcitudi
ne vigilare praccepir,ne aduerfarius vigilans fcmper,<Sc femperinfi-
dians, quando in pedus obrcpat, de fcintilhs confTetincendia , dc
paruis maxima exaggeret, <!k dumremisns >!5cincauiis leniore aura,
(Sc flatu molhore b!anditur,procelhs, 6c turbinibus exciratis,ruinas
fidei, «Sc falutis ac vit?e : naufragia mohatur , Bahl. de laude leiu-
nitpulchram adhibet metaphoiam; leiunii rcuercre canitiem,
jcquale crt human;? narura?.
Meronymia, latine tranfnominatio dicitur,qu.T fit,cum inuento
rem pro rc inuenta ponimus , vt cll illud.Sine cererc & Baccho fri
get vcnus . Vel cumcontincnspro eo quod contmetur vfurpamus:
Sic Rcclefiaiiici oratores ccelum pro cchcohs «Sc terram pro ccrre-
flribus dicunt. Cuius efl infigne exemplum propheta* : Terra,Ter [cre.ii.g.50
ra,Tcrra,audi vcrbum Domini . Et Virg. nunc patcras hbate loui
idell vinum conrentum m patcris,aut contra contentum pro conti
nente, vt efl apud Vng. Crateras magnas ftatuunt & vina coro
nant j non vina fed crateras in quibus vinum continetur , vel cum
Dominus rei,pro re jpfa ponitur j vt, hunc tibi comedendum pro-
pino,idet}, cius bona deuoranda trado : uel cum ex effe«^a efficie
accipimus.Mefiumque timorem mittite,idcft, timorem qui m^fKi
facitjvel cum duccrn pro »js>qui fubfunt:vt,Ab AnnibaJe ccfa funt
apud Cannas fexagmta milha: velcum auctorpro opere fumitur>
hoc modo,P]ai'onem,Anfbotelem, Dcmoflhenem pro corum fcri-
pturis pommus . Quod vero corpus Domini poft confecrationem
vocat fcriptura pancm, id fit etiam per mctonymiam, qua plerun-
que materia pro matcriato pc^nstur j vt,intercaftera illud Ecclefia-
(hci. Quid fuperbis tcrra & cinis. Sic corpus Doraininof^ri I e s v
C H R I s T i panis dicitur , quad cx pane fit , tk paiiis qualita-
tss retinet .
Antonomafia vocabulun], vt ait Diomedes, quod finenomine
pofitum loco eius fungitur: vi: efl, Arma virumqiie cano: vbi intel-
hgitur Aeneas. Fitautem tribus modis, abanimo, vtma2;nanimus
Anchifiades,idc(i Aeneas: a corpore,vr, ipfe arduus, iddt , Poly-
phemus.HxtrinfseuSjVt infchx puer atqiie impar congreifus Achil
h,hoc eft,Troilus.
Epitheton a Quin6liliano dicitur appofirum.ab ahis adieifliuum,
Lib.i l<. 7.
Aenei.
Verg.j^.i^cn»
Efchia. b.
Antonotna-
fia quol.mo-
Epithetaquo
tnodo adjan
tur.
Hpitheton
dc Atitono-
ma/u quaii-
terdifFeiant.
274.
RhetGrtCA ChrifiianA
ab co quod fubitantiuo apponatur . vt fi de Paulo dicainus Do
clorgentium, vcl vasillud elcdionis. Deloanne, difcipulus illc
qucm diiigebat I e s v s . Item qualia funt quorundam patrum cn
comia, vt Origenes loquens de Dionylio ait, Magnus Dionyflus
Areopagira. Aug.de Cypriano . Cyprianus doitor fuauifsimus
<Sc martyr bcatifsimus. Item Damaf. Atlianafms illc vita lik ftrmo-
ne circumfpeclus Ecclcfixqiie Dei fundamentum v5cc. Epicheta rri-i
busdccauiis nommibusadduntur. Difcrctionis: vi, Phrygiac moli-
murmontibus Id^. Ell: enim & Ida Crctac nions ; Proprittptis, vt,
Tcrnbili implcxum fetaqiie & dentibus affis.-Ornaius.vt a!ma vir
go Differunt aute Epttheton & Antonoinafia, quod illud nunqua
folum ponitur,fed nommiproprio adiicitur: Antonomafia aute per
fc proprii nominis vice ponitur , Vcrunramen tahs cft ratio huius
virtutiSjVt fine appofitisnuda fit,<!^ vclut incomptaoratio,ne one-
rctur tamen multis nam fit longa (Sc impedita.
" Onomatopeiajideftjficlio nominis vt.Taratantara vox tubx ab
Ennio facla,illc cnim ad cxprimendum tuba:' fonum ait, Taratan-
tara. At nunc raro & cum magno iudicio hoc genere vtendiim t{\.,
ne noui verbi afsiduitas odium pariat;fed i\ commode quis eo uta-
tur, «Scrar6,non modo non offendetnouitate, fed eiiani cxornabit
oracionem:Gra'cis vero olim inter magnas habita virtutes.
Catachrefis, Latmc abufio efl:, quxuerbo fimili Sc propinquo,
pro certo i&proprio abutitur hoc modo, vires hominis brcues funt,
autparua i^atura,aut longum in hominc confihum , aut vti pauco
fermone; aut cum grandem orationcm pro magna,minutuni animu
pro paruo dicimus : fic quoniam in pifcinis natarc etiam folebant,
inualuit confuetudo,vt omnes in hunc vfum colltcla: aqux fiuc fri-
gid.T, hue cahdicpifcina: dicantur, videnturqiiea pifcibus dici,
quamuis in his nihil pifcium fit, & parricida matris quoqiicaut fo-
roris intertc(ftor dicuur.
Mctalepfisfigura cfl:,quam tranfumptionem latini vocant cum
Vcre.i.Aen. ^^ ^^ quod praeceditid quod fcquiturpaulatim iafinuatur.
— Ipehmcis abdidit atris.
Na cxatris intelhgimustcnebrofas,ac p hoc in pr^ceps profundas.
Synechdochehguraiocutionis qua a parte totum intclhgitur vt
puppispro naui, Annus pro hyeme. Virg.
Qjiam muh£ glomerantur aues,ubi frigiius annus
Trans pontum fugat
firigida hycms. Contra vcro &: ex totopars dtclaratur,vt fonremq;
igneincjj fcrebant . ChriiHnuinius, ac diuina^ voiuntatis incerprcsj
vretur ctia mterdu fynecdoche:ea pra:fLrtiin,qua exiis, qua rebus^
accidunc,res lignificaiitur,vt illud Ifaix. Lt conflabunr gladios fuos,
in
H
K
M
O
Pars fexta.
^l
Aenigma.
Paraemia.
^ Icon.
( Parabola ii
in vomeres & lanceas fuas in falces: hoc enim paci confequcns efl.
Superfunc Tropi orationis dc quibus eodcm dodrinae compen-
dio agamus .
Dt Tropis orationls. Cap. V I.
DI X I M V s ea, qua potuimus breuitate de verborum Tropisj
nunc vero ad eos quos orationis vocamus admouenda e(t ma
nus.Sciant aute iitcrati modis omnibus locutionis,quos gramraati-
ci graeco nomin e Tropos vocat,au6lores noftros vfos fuiffe 8c mul
tiplicius atque copiofiusjquam pofTunt exiftimare vel credere,qui
nefciunt eos 6z in alijs ifta didiccrunt. Quos quidem tropos qui no
nouerunt,agnofcunt eos m litens fan«Stis,eorumque fcientia ad eas
intelligendas aliquantum admuantur.Ideo & nos illosponerc cura
uimus tanquam afpernandos.mmime.
Allegoria. r Ironia.
^ Aftifmus.
c Hyperbolc. C Parabola uel paradigma.
AHcgoria a Quinft.inuerfio dicitur,cum aliud uerbis, aliud fen-
fu oftendkur.Nafcitur autem h^ec figura ex continuata pcrpetuaq,
metaphora. Emfmodi efl: ilia apud Virg.
CUudite iam rinos puerifat prata biberunt.
definite iam plura canere,quia fatis audniimu3. Habet vfum Alle-
gorie frcqueter fcnptura facra,ut,noIite darefauiStum canibus, uel
fpargere margaritas ante pcrcos. B.Bafil.in qundara oratione pra?-
clarisfima allegoria,ita vfus eft: vnufquifq, noftru priufqua m vlti-
mii difcrmicn,6c pernicie adducatur, oneris parte quamplurimam
deponat,priufqua fcapha fluctibusobruatur,merciu iaftura faciat,
quas nullo iure collegerit,&imitandinautas: illi enimfi quid reru
necefTariaru in naui vehant,ac tepefias grauior, 6c periculofior ex-
citetur,quas nauim poderc opprefiamjfe miniterur obrmura,quam
celerrime pofTunt, magna eijciuntpartem.acnihil parccndo, mer-
ces in marc cxhauriunt, quo nouis fubleuerur,& nitcgris, faluisq>
corporibu3,pcriculii euadant: hoc nos multo magis quam illos , Sc
cofulere oportet, *!k facere. Vide fi placet allegorias multiplicare:
fyluam Allegoriarum. Admodum raro tamen ad populii putarcm
oratoriChriflianccoficienda a]legoria,ne obfcurarcddatur oratio.
Aenigma eft,obfcura allegoria,vel quxftioobfcura, quse diffi-
cileintelligitur nifi aperiatur . Eiufmodi eft problema illud.De
comedente exiuit cibus , &de forti egrefta cft dulcedo . Hoc &:
poctx vtuntur Virg.
Tres pateat cdi f^atium non amplius "Ylnas.
£t oratorcs nonnunquam, vt in Triclinio coa in cubieulo nala .
Par;cm!a eft , accommodatum vebus temporibusqiie prouci biu
Aug lib.^.de
doft. Chrif.
ludicu. 14.
C.14.
orjnia;n
Ierc.4. d.i i
Aenei.io.
•
Lib.^J.c.j.
Lib.^.c.l.
Afto 7. a.y.
Matt.ff.a.j.
276
RhetoriCA ChriJiiariA
oniniuin in orc verfaiis . Etmodo cll fimplex, vtobfequium ami-
cos veritas odiumpanC . Mod > obfcura tx aliud fignificans quam
ucrba cxprimere vidcantur vt equus Seiauus . Vide Chiliadas,
Pauli Manutij,
Ironia figura cft in pronunciationc vim omncm habcns, quam
nos vel difsimulationcm,ucl irnfioncm dicere po{Tumus,cum fcih-
cet pronunciatione ipfanos diuerfum fignificamusoftendere ab co
quod verba ipfa videntur fonarc.Eiufmodi cft illudlamentationu.'^
Vbi loquens ad nationcs vicinas & Idum^os dicit : Gaude & lac-'^
tavcfiha Edom, qusc habitasin terra Hus : adtequoque peruenit
calixjincbriabcris atqiic nudabcris . Etillud lunonis apud Virg.
Me ducc Dardanius Spartarn expugnauit adulter.
Nifi enim amantudo pronunciationis admucrit confiteri vide-
Tur quodnegarccontendit. Cit.in Clodium Intcgritas tuate purga
uir,mihi crcde,pudor cripuit, vita ante ada fe:uauit.
Aftifmus iaiinc vrbanitas (inquit Quin<5l.)illa eft in qua nihil
abfonum,nihjl agrerte,nihil inconditum, nihil percgrinum, neqiie n
fenfu,neque vei.bis,nec]iie gcllujoreue poffet deprehendi. Quin«ft.l
A^^rbanitas opportune reficit animos.
Hyperbole dicipotcft. Eminentia vel vt ait Cic. fuperlatio a
Quinct.fuperie(f(:io intcrpretatur h quibufdam vcro cxctfTus. Hac
vfus ert D. Aug.inauaros inuchcns : terra fuis limitibus tcrminatur,
aqua fuis finibus limitatur,aer fuo fine concluditur, c^lum fuis tcr
minis arctatar,fola auaritia terminu nefcit : 6 auarc fi terra tibi cun
(fla datur,mare queris : fed fi terra, & marc, aercm petis : fcd fi ter
ram,mare,(5c aercm pofsideres,adhuc c^lum ambis,&: ipfum pcnc-
trare aflieclas: & Ci coeium pcnetraueris, adhuc non quieuens , do-
ncc te Deo arquaueris.vcl fueris fupcrior altisfimo . Et ut rcs fit a
pcrnor, vnuin (?c altcrum cxemplum proferam cx facris literis , in
quibus hcc h) pcrbole rcperiiur . In A«Slis Apoftolorum defcribes
illa hirtoria aducntum Spiritijs Sani5l;i,& volens innuerc multitudi
ncm gentium,<3c natioiium quae tunc erat Hierofolym.T, ait : Erant
nutcm in Hierufalcm habirantcs ludari viri religiofi ex omni natio
ne, qiisc fub coclo cft. Quod nifi hic admittatur hyperbole,ent ne-
ccfianum fatcri tunc fuilfe Hierofolymae Hifpanos , Gallos , An
glos.Scoros, Aethiopcs, Siculos, Balearicos, Sauromatas ,ahafquc
mnumeras nationes,quas vix Niniue,qu2P ciuitas cratmagna itine-
re dierum trium,capcre potuifict,ncdum Hierofol) n)a, qu^paruii
at mediocrc oppidum erat . Similiter Chrifius volcns nobis (uadc
rc,vt quam fccrete & abfque omni la<ftantia fieri pofret,eleemofy
na daretur,dixit : Te autem facientc cleemofynam, nefciat finiilra
rua,quid faciai dexrera tua . At cum eadem in utraque manu fiti
I
animai
Pars fexta.
277
anima,ficn nonpoicft, vt finiftra nefciatquod dcxtera faci«. Sed
cftibiquxdamhyperbolcfiucquidam exccITusad remmao^is co
mcndandam.Ita ctiam Chriftus vtnobis fi-equcntiam oTaisonis c6-
mcndaret,dixit; Oportct fempcr orafc, hyperbolequadam vfus,
fempcr,pro frcqucnter accipiens . Hadcm hypcrbole vfus eft Pau
Uis diccns : Sinc intermiffionc oratc . Ahas enim fieri non poftet
vt fempcr 5c fine intermiffionc oraremus,quibus necefte eft corae-
dcrc, & biberc,& dormire,curam rei familiaris haberc, ahaqj mul
ra faccrc finc quibus in hac mifcra vita cftc non poffumus,<juorum
ahquaoTationisattcntionem minuunt, aliain vniuerfum toliunt.
Eftvero figura cum fcntentia ahquafidem exccdit augendas rei
gratia vtQiuc candidior. Fulminis ocyor alis. Item vixofsibus hae-
rent Virgil.i2. Acncid. Qui candore niues anteirent curfibusau-
ras .^Hyperbolesad commouendum , &:deteftanduni adhibenfo-
lent,fed raro (vt diximus) adhibcatur,ne incptus iudicetur otator
X Icon (tcfte Aud. ad Hercnn.) eft figura cum fcilicet forma: ad
formam cum quadara fimihtudinc fit collatio , aut laudis aut vitu-
pcrationis caufa.Excrnplum efte poteft illud apud Virg.^.Aeneid.
Omnia Mercurio (imilis yocemque colorcmque
I £t fiauos crines ^ membra decora inuentjc ^
Parabola (quam Cic. cbllationem vocat) eftqtie oTatioTcro cu
re conferens, aut vt ait Cyrillus eft fentenria recondirani pruden-
tiam continens,quxi quo rosgis exterius apparct,eo r^s cotenta eft
fubhmior . Eft hcc frequeniisfimain vtriufqiie teftamenti libris ex
quogenere funt parabolc Saiomoiiis, dc Euangelicac Clirifti per-
mult^ , vt eftparaboia illa dcrege volente rationem ponere cum
feriusfuis. Parabola de feminami zizania in medio tritici . Vnde
D. Tliom. dicit Parabola cft fermo fimilitudinanus ; qui aliud di-
cit,(5c aliud fignificat. Vel eft fcntentia obfcuram habens fimilitu
dinem fecundumipfum. Idco hcrefcomaftixilla Aiplion. de Ca-
ftro : fic dc paraboiis ucrba faciens ait . C^terum dc fenfu parabo-
larum,qui eum intra literalem circurafepire voiuerit, non ab rc fa-
ciet . Si autem nollet non obfto. Verum circa parabolas ipfas qua
rura frequens eft vfus in Euangeiiis,bocadmoncndum ccfuiquod
(vt Aug. dicit) fic accipicndx funt , non vr cftent, Ccd vt effe pof-
fcnt? vr cum gratia exempli) dicitur : Simile eft regnum coelorum
patrifamiliiis, qui exijt pnmo raaue conducere opcrarios. Quod fi
forte nufquam id contigit,vt per illas eafdem temporum viciffitu
dines irct atqiie rediret paterfamiiias, ociofosqiic cjuos femper in-
ueniebatjin vinea fuammitrerer,td tamcnfien potuiftetniliil pro-
hiber : quod faris cft parabol^ . fuimatio tamen £uac minime para-
bolicc eft inteliiirenda, vt Caetanus a » birrarur .
Manh.i'8,
SupeTlfa.14
Tho. i.p.
i.ar.io.
NN
Para-
l
i.Reg.ia.
(
[2/^
RhetoricA ChrifiiariA
Paradignia oreniplum vel exemplar; quod ad cxhorrationem,
vcl dehortationem proponi-folcr . Vt in repreheniionc Dauidis ,
per Nathan prophetam,'adhibetur coraparatio diuitis.5c pauperis
-d commmoucodum vfhcmcntius^.. Huius (igurie cx.empla funt
„pud Ifaiam ; quafi parturicns dolebunt, 6c apud Hiere. Quia in-
uenti funt in populo m€o impij infidiantes quafi aucupes, laqueos
poncntes,«ikpedicas, ad capicndos viros . Tta Chrifhanusorator,
ruri inqmccos rufticos,appellabit crabroncs,vfurarios fanguifugas;,
urcrurqiie frequentibus imaginibusad rem imprimcndara . Hoc
multnm adpEobandam.& ornandam caufam facir.
De fchematibus (3- eorum difiMione i figuris BjJetericis .
C ^ V^ V I U
SC H B Kt A T A quzdam fi^gurae fant & modiloqucndi rhctorr-
ce f,Ea fi lUummandii fententijs adhibtntur funt omaraenta
Rheronca: fi vero adprobandum inltituunturin argumentacionii
vcl ratiDcmationum nomen tranfeunr. Adeo vrfchcraata- (Scar-
Sumenia:ioncs rationc tantum differaiit funtautcmi
1
.Ranocinaoo-.
Colle£Iio-.
idudlio.
imeratio..
V CoUe^
<[ndu6
( £num
^Complexio.
l OppofiticK
•s Violatia.
/ Conclufioi
rVcra .
^Falf^..
/Simplcx.
Scb\cd'vo.
Raciocinario efl: argumcnti gcnus pcrfe<^iffimum 5c diligentini-
raum ad faciendum fidera. Cuius partes funt quiuquc.
r Propofitio. C /i fT • • 1: ..•
s .-> *^ . , . \ Allumprionisprobatio.
< rropolitionis probatio. <>-, , V ,^ , •
J ^ fr /Coucluho ucl complcxio.
CAiiumptio. C ^
Propofitio cil: per quam breuirer locus is cxponitur, cx quo om
nis yis oportetemauerratiocinationis:. Pi'opofitionis vero proba-
tio elVpvrquam breuiter id quod expofitum eft ratiombus firma^
lum probabiiuis oc apertius fit . Afiumptio perquam , id quodex
propofiuone ad oftendendum pcrtinerafTumitur. Aflumprionis
prob-ino pcr quam id quod brcuiter fumptum cft rationibus firma
nir.Conciufio vcl complcxio per quam id quod conficitur cx oni-
ni argumenratione bremter cxponmir, vtfi probandum fumpfcri-
mus fitiim Mcxicanae ciuitans efiTc loco incommodo, &infalubri
idi^oqile alio transferendum hunc in modum procedcmus. Ope-
r.a-prctiuin ed ciuir.-itein Mexicanam alio trasferri . Ratio eR, qjia
a.dificata eilloco huinido Sc pcfti-lenti (quod rc^vcra ita habct) c<
paifitn ibi hominej aduerfa varecudinc diuexantur ob aeris s5c c^h
iiiclc-
D
" —
Parsjexta,
279
G
H
iticlementiam, vndc fingulis anms conringit illam epidenncis mor-
bisinfici &hominesmalerani exiftunt . Confulto qmde illa fun
dauit hoclocoMotcctzuma, co quod virbellicofus ciTet 6£ a mul
cis potentifGmJsaducrfarijspeteretur , atque ideo ipfi eratcommo
diflnna fedes & propugnantibus nequeuntibus propter OagnaJa-
cu$,&paludcshoftibusillum adoriri, nccillis officicbatid ipfum,
nam vt ferturprouerbioafTuctipeflilentibus durant. Scd Hifpa-
nis.vtpotc falubriori coelo cducatis exhalationes & euaporat;oncs
humidsc &fgtida',qu^tam man?,quam vefperi oriunrur grauisfi-
me offendunt. Quamobrcm.ccphalaglis.catharris 5c rheumatibus
nunquamnoninteftantur,Tjeque vero iftucnaturali imbeallitati,
& male conftitutioni Hifpanorum tribui dcbet, quod ex ipfius fo-
li«Scc$li mtempcricproceditob aquarum fpinitudinem & aeris
infcilioncm Conftatprxtereancmincm quamuisrobuflio corporc
ibi durare pofle, aut li vnum furtalTe eximas, quid hoc ad «antos ?
Publicura enim multorumbonum vnius vel alterius bono longe
pra-poncndum eft. Si itaquc veilores tantopcrc curant equum cu
lus ope malum aliquod euaderepoffint.-quanto maior habenda ra
tio Hifpanorum.qui totam illam regionem conferuant,'5c quorum
prsfidia neccfifania funt ad tuendum nouam illam .Ecclcfiam cx
qua confertim Deo quotidie lucro fium, 5c diaboli faucibus eri-
piuntur? Pra^tcrea fi quis gcmmam aliquamtanti cftimat , vt cam
cum vniuerfo oibc commutarc nolir,profe«flo maioris facicn<Ja cfl:
fanitas corporis,quod cflinltruracntum ad minifltcria Dei obeunda
cuiufque medio ad cclum via paratur anim^ . Ncc eft quod fperc-
mus vnquam Hifpanorumnaturam conformatum iri c^lo, vtmof-
fcnse ibi vitam tranfire ponint eo, quod Indos videmMs firma va-
Ictudine vti,nam fi ferrum quoque ob humoremxrugincm contra
'hit <Sc confumitur,quanto magis c.orpori humano meiucndum cfl.
In fumma peropus efl nouam Mcxicam cxtrui in loco ficciori,ma
gis peruio acri & aprico vbi incolac corpus cxcrccrc obambulan
do «Sc expatiando posfint immo hortos <Sc viridaria confererc , &
poftcri fglicius educari.
Vie coUeSiione.
Csp. Vtll.
r N T E R caetcras argumcntandi formas , proxime acccdit ad ra-
1 tiocinationis perfedionem colledio, ad fidcm facicndum. Con-
rtarqj quinquepartibas.
r Propofitionc. *»
i^ Ratione. 3 Expolitione.
C Confirmatione rationis. ^ ConcIufionC.
K N 2 Propofitio
\2So
RhetaricA ChriftiariA
Fama
culter
♦ruicur,
femel
dilfi-
rclli-
Propolitio dicitur,per quam aflendimui fummatim quid fit quod
probare volunms. Ratio efl reidubix faciens fidem. Confirmatio
crt rationis ratio. Hxpolitiaell:,qua: appendicis vel exoriiationis lo
c.) adducitur . Concluiio eft extrema pars,vt ex praccedentibus li
quiduin ert. Exempli gratia. Viro fapienti plurisaEftimanda eftfa-
in;i quam diuiti2e,uel etiam vita . Tolerabilius enim efl rei vitxqj
iacluram fAcere,quam fam^ . Nam damnum acceptum vel res fa-
miliaris exinanita expleri »Sc redmtegrari poteft . Fama autem fe-
mel amifia nunquam rccuperatur . Vita aute quantumcunque fue
rit longa finem tamen 5c exiuum fortitur.Fama vero perenms & fu
ncri fupereft.Itaqiie is,qui no. vita priuat,nihil aliud adimit,quam
quod ferojCito natura ab omnibus repofcit.Vnde Aug.hb.de dod.
Chrirt. Sic doclor bonam eligat vitam: vt eciam bonam non ncgli-
gatfamam. Opwiacnim falutis (telleHiero.fuper illud Alatth^.
abiit opinio eius) fine fama boniocioris nonfatisrelucent audito-
ribus; ncc fama iine opere perficit ; finc quibus forma vcri facer-
dotis non commendatur . laborem c^uippe non refugit : qui virtu-
tis glonam concupifcit.Inclyti animi fignumfamae diligere com-
modum ; & lucra caufarum. Nam qui affe^lat famae commodum
pccunix negli^it augmenta. Regnantis facultas tunc fit ditiorrquu
remittit 6c acquiricthefauros famac ; negle<Sla vtilitatc pecuniae.
Nam cui fama periit, dc eo a^um efl f ere, vt communiter dicitur.
C^uibus cnim honoribus non abundat js,qui illefam habet famam?
& contra Q^iibus rebus non indiget infarais ? Id perfpcdum habe
bantbelleqiie cognitum Prifci,qui ad nominis gloriara conferuan
dum non facukaces modo,uerumetiam liberos Cfe vitam in pcricu-
lum adducebant , Dc mukis proditum cffc,qui inftar infidelium &
impiorum de fama periclitantes spfi fibi mortem confcifcebant ,
priusduccntes mortcm honorabilem fibi accerfere, quam turpem
vitam agere. Quinetiam,fi pro rcbus momcntancis vfqiic adco fu
,damus, communi fenfu plane caret , qui famam omnibus aliis re-
bus non habct chariorem,qu3B nunquam rcflaurari potcft. Interdii
\vxc argumentatio abfoluitur quatuor partibus omiira expolitionc
■vel exornati.^ne. Interdum etiam tnbus omifTa videlicetpracterea
eonfirmativ-mc . S^pcaumero-propofitioni ratio pKsmittitur, vt ii
dfcamus.Cum incerti fumus.de craflino minimeprocrafiinanda
ctl cmendatio vitac,quod idem Vitlct, atqiie fi quis dicat , Non cfl
procrTftinanda cmendatio vitae cum incerti fimus de craf^ino. Dif-
fert approbatio propjfitionis inratiocinatione , & in collcfticnc
hquidem inratiocinationc, ponimusin aflumptionc id quod pro-
bandam nobis crt,«& deinde ex vtraqiie pr.^miffarum intertur con
clufio hoc pado . Qjiifquis adimplct pri"cepta diuma cfl Sandus
^" D.Hiero-
K
M
t ^-
Pars fe:x;ta .
281
N
O
D. Hieronymus adimpleuit . £rgo eil Sanilus, poftquam obferua-
uit,C[uod Deus mandauerat . In colle&ione, mpropofitione poni-
mus quid fic, quod probare yolumus, ^poftea rauones produci
mus \n concUi{ione,ut San£tus Hieronymusfuit Sandus,c]uiaper-
fecit mandata Diuina, Iraquc fi obferuatores mandatorum diuino
rumfunt Sanfti, certeD. Hierojiiymuseonumero habendus eft.
Vna propoficio multis probarionibus adftrui poteft, & rationes
ains rationibus ftabiliri, vanisqiie modis fententiarum, proucrbio-
rum, exemplorum, & comparationum multitudme illuminari,ncc
noij variae fpecies argumcntationum inter fe complicari ita vt vnu
cxemplii m immcnfum extcndatur . Sed nobis euagarinon libuit
vt breuionbus cxemplis manifeftmsprecepta coprehendercntur.
ynie hauriendte ftnt propofitiones ^ alia eo pertinmtia. Cap.IX.
TNquirendumprseterea cft vndenapropofitiones depromerc nc-
lceUe fitpariterqiie ipfasrationcs,cofirmationes,<?c expohtionesj
Propofitiones,cxipfo ftatu, 3c vt ita dicam, ex ipfius caufar cardi-
ne eliciendx funt . Ea res nullo arnficio tradi poteft, ut audlor eft
Quind. fed ingenii acumen «Scperfpicacitatcmante omnia dcfide
rat intendendo animum in prxcjpuos articulos controucrfiae-, vel
quaeftionis & quidpotisfimii probaiione mdigeat cuius perfuafio
nobis uicloriam comparet . Rationes inueniuntur confideratis cir-
cumftantiis perfonarum,temporum, locorum,& aliarum reru quas
infinitum eflet percenferc. Ex ijfdem circumftantijs etia confirma-
tiones defumende funt adhibitis etiam fententiis,cxemplis,«3c com
paralioiiibus.Q^a? a nte in Expolitione Amplificationis fpecie per-
tra£lata funt. Idem eft modus inueniendarumexornationii.qua-ni
hil aliud funt quam coaceruatio oua-da racionii & comparationu
maiori cum prolixitatcquara in confirmatione fadum eft.
De Indu^ione ,
Cap. X.
QJ TNdu£lio eft oratio,qu3P rebus non dubiis captat affenfioncm au-
f 1 ditorum, quibus aflenfionibus facit, vt illis dubia? queda res pro-
Ipter fimiUtudine earu reru,quibus afFenfcrittt probctur. Exemplii,
Quod pomu generofisfimii? puto quod optimum, & equus qui vc
locifsiraus & plura in eunde modu. Deindc euius rei caufa illapro-
pofita funt Ita hominii no qui claritate nafcedi,fed qui virtute ma
xune excclhterit generofisfimus. Ite C\ velles ahcui liberostrade-
rc erudiedos cui comitteres an cognatione ptoximo , an ditiffimo,
aii fortnfimo,an vero docliffimo Ck moiibus probatifsimo?pr3Cul
dubioj
loan.
d.13.
18.
282
RhetoncA ChridtanA
dubio refpondcbis qiiod dodiffimo, accumuUtis in hunc modum
aliis quibufdam fimilitudmtmhabciitibus tandem adfcrs id cuius
gratia illa propofita funt . Toto igitur celo crrant , tjui principem
creaturi.aut modcrctorem magis rcfpiciunt fedus amiciti^.aui fan-
guinis uel facultatcs,quam fcientiara 6c virtutem.In hac argumen
tationc propcmodum ^qualcm vim habent argumcnta fuppofita
atc[iie vcra. Suppofita vocamus, quod non eft ncqiie fuit, fed fieri
poteft. Nonnc ii quis nauim pcrforaucrit,qua fubmerfa naufragio'^
communi cum ahis fibi pereundum eflet.fummae dementia fucrit?
Item fiquis doraum dirucret cuius ruina ipfius obtereretur codera
loco infanie habendus .* Deinde ahud,quid ad eorum fimihtudinc
infcrre hcet. PofTumus autcm pro animi fentcntia vna vel plunbus
comparationibus vti. Norandii dcniqiie eandem vim incfle excra-
phs,nihil cnim adcoimpcUitanimos in quafuis partes velut com-
parationes iSc cxcmpla.Idcirco eorum fuppellectilenosinllru^os
cfle conHcnit,ut fuo loco ea iu promptu habeamus.
De Enumeratione.
Cap. X r.
ENvMERATio cfl, cum phiribus rebus expofitis,5c carrcris
infirmatis una reliqua neccflario confirmatur , hoc pa£io. Ne-
ceflc eft, autitiimicitiarum caufaab hoc efle occifum , autmetus,
auT fpei,aut amici alicuiusgratia,autfi horum nihil eft,ab hocnon
cfleoccifum.
Subiedio efljcum orator interrogar uel feipfum,ct rcfpondet fi
bi . Quid huic decrat ? qucm mifericordia cuflodiebat, veritas do-
cebaciuftitia rogabat, pax fouebat . Itcra ucl cum ahum rogauc
rit: non exfpeftat refponfuni,hoc modo Qua^ro igitur,unde iftc ta
pccuniofus fit fadus, Amphim patrimonium reli^lum eft ? At pa-
trisbona venierunt? Hsereditas aliqua obuenit .* nonpoteftdici
fcd etiara a neceflariisomnibus cxh^redatus cft.Pr^mium ahquod
ex lite aut ludicio coepit ? non modo id non fecit , fcd etiam infu-
per ipfe grandi fponfionc viilus eft. ergo fi his rarionibus locuplc
tatus non eft,aut i(b domi nafcitur aurum,aut undc hcitum non cft
ipfe pecunias accepit.
Complcxio grapcc Dilcmma eft, in quo vtrum conccfleris repre
hendicur, vt cft illud Manfuctisfimi I e s v : fi male locutus fum,
teftimonium perhibc de malo ; Si autem bene, quid nie ccdisMtem
fi bonustibi fuinmagiftcr,quarc infet^aris quem coluiflc dccebat?
fin ma!us,quarc iraitaris ? Itcra.fi pr^tfcicbas euentum quin prxmo
nuifti ? fi nefciuifti ? cur cos arguis qui rcm antc non tengcrunt ?
Oppofitio eft, cum poftquara difputauimus in comranam par-
t(m
Pars fextd .
2$s
tem propofitiohisjtandem ad ipfam propofitfohcra redimiis: vt no
grama tantum,fed lcuia ctiam pcccata vitanda funt. Quoniam nifi
^muli <5c inuidi cxiilercnt fcrri pofTcnt leuiora pcccata, fcd cum in
honorc (curus mdiuulfa pedrfequa eft inuidia) non cfTcs pofitus ,'
conniucri pofTcr ad lcurora peccata . Scquitur itaqiic , non grauia
rantum,fccl Jeuia ctiam peccata vitanda efTc,
Violatiu cftjcum argumentum adueifarjj in ipfius caput reror-
quemus & oftcndimus cx eo noftram potius quam fuam opinione
roborari : vt,cum vita mortalibusbreuis data fit, non eft curandii
vt res arduas tentemus . Ita inucrtitur. Immo cum vita fitnobis
momentanea,rncunibendum eftjvt aliquidmagnum geramus,quo
nos vixtflc teftemur. Item ais,non omne mulieri ducendam vxore
propter magnitudmem ludus cx eius interitu: at contra ea coniun-
gendx vxorispraecjpua caufa , vt dolorc& ipfttjos. Ijberorum fola-
tio rentamus.
Concrufiofimplexcft,cumaJvniuspofitionem Yel dcftruilio-
ncm,alterum quoque ponere veldcftrucre nccefleeft: vt, fpirat?,
crgo viuit : Peperit ? ergo destjt virgo efrc. Qiiod tamen, in coclo-
rum Rcgin» Dei mater,6c omnium Domina,Virginc, fcilicet Ma-
ria,locum non habet: cuius ca eftcminetiy,vt anre partum,in par-;
tu,«Scpoftparium virgo permanfcrit. Quia nonrcrigit eam Abi4
melech,<3cfuitporta claufapcr quam pra-ter Chriftum nullus eg-
greiTus eft SpintMS San£bi operc . Aha fchemmatum,& tioporum
gencraquam plunma,ab oratoribus vfurpari confucuerunt,quibus
fplendefcir,& illuminatur oratio : de his omittimus dicere,quonia
adgrammaticorum pcritiam perrinent: ncqucctiam latme ciim
fcnbamus, facile eftet communi, qua omnrs vtimur lingua, figuras
& ornamenta in medium ponere .. Moneo huius libri Ieftorem,ut
grammaticam artem valde vtilem,ac etiam oratorineceiTaria non
coutemnat: praccepta, quxapucritia didicit,ad vfumrcuocet:
Grammatica vtaturtanquamf3mu]a,ad aninii fenfa cxprimcnda:
bonos grammaticoslegat: imitatione,*5c cxcrcitationc, ftylum,qui
j eft optmius dicendi eftedlor , ^ magifter, alat . Dc numeris etiara,
i A-'longiim ,.<& fuperuacaneum arbitror agerc : Cllnftianus oraior in
i minimis non cftoccupandus: praEterquam quod in hoc fatis bonu,
& magnifaciendum cft aunumiudicium; quibujeft confulendumji
ne eode m femper (bno feriantur: ^ nc nimium numerofa orano-
ne vtentes oratorcs : canere potiuscantilenas,,quam ad populum
dicere videantur : in quos : illa uerba accommodari pofluiit : fi lo-
<^ueriJ,cantasj ficantas,malecanras. . Jj
Grammatl-
ca noa con-
ceaiuenda.
ii»iiv*|;>^l.'||
r»
;ci
Status quid
tlt.
Statuj uariis
fortitur no
mimbu;.
2i^
RhetortCA ChriJitariA
De ar^mentif ^r ecrum defimione .
Cap. XII.
NE Q^v B 'argumcnta noftra cxponerc , ncquc contraria com-
raode foluere poflurnusriifi caufac conftitutioncm cognouc-
rimus . Itaqiie cius tra<flatio, prout fcret inftiiuta brcuitas, pertra-
danda cft . Status eft qUacftio,quac ex prima caufarum coflifttone
nafcitur. Status autcm appellatio, dicitur du6la,cx co, quod ibi fit
pirimiis caufaj congrelTus , vel quod in co caufa Confiftat. vt fitin-
tentio accufatoris . Occidit.N.depulfio vero defcnforis. Non occi
di. Ex hac prima confIi£lione , nafcitur illa qu^ftio. An otciderit
nccnc l ftatusautcm a diuerfis diucrfa nomina fortitur . Alii qujc-
ftioncm,alii fummam,aliiconftitutionem vel ar^umentum appeU
lant . A luris peritis caufa^ conteftatio dicitur : tt quoniam in om
ni difccptatione qu^ritur an fit,quid fit, 6c quale fit,Tres inde oriun
tur ftatuurn differenti^ : que diligentcr obfcruandae funt , ne inccr
ta fluduetoratio , fedin propofitum fcopum menrem & oratione
dirigamus . Quandoquidem rcm prorfus inutilem faciunt,^ui:
in prouerbio eftfcopas videntur diftolucre, qui oblirifinis multa
hinc inde coacernant nihil adrera pcrtinentit, Statusigitur tri
plexeft.
eot?ieaui^a'Iis.
Finitiuus.
Qualitatis.
B
De Hdtu conie^uralL
Cap.
XIII.
CO N I E c T v R A L I s cft, cum dc fa£lo controucrfia cftrhoc
modo . Aiax m fylua poftquam refciuit, quae fecifTct pcr infa
Iniam gladio incubuit, Vlyffes interuenit, occifum confpicatur, e
corpore relum cruentum cducit. Teucer intcruenit , cum fratrcm
occifum, & inimicum fratris cum gladio cruento vidct , capitis ar-
ceffit. Ex prima intentionc,5c infitiatione iudicatio oritur,hoc mo
do . Intcntio cft;occidifti Aiacem,infitiatio,nonoccidi,Iudicatio,
occidcrit nc* Ratio omnis vtriufqiic orationis vt ante diclum eft
ad hanc iudicationem confcrenda eft . Ec quoniam conie(Slura hic
verum quaeritur de fafto erit controuerfia, & ex co Conftitutio cau
CircunHan- ^^ comcauralis nominatur . Huc potisfime deferuiunt circumftan
tiatperfonx. tinfipfius perfonar,necnon temporum , atqiie locorum accommo-
dandooraticHii noftr^ cUm quodam deIe<Stu ea.quaemaximc qua-
drare vidcntur : lutcrpofitis quibufdam vcrbis quar fufpicionum
aculeos in ludicum animis reljnquant diccndo ,nihil cafu euenifTc,
^ omnia de irduftna e(Tc fafta.vt exempli «[ratia.Tcuccr hoc mo
D
Exemplum.
do
'
Pars fexta.
H
1
do accufationem cotra Vlyflem inrtituram exponere poreft, Cum
VlyfTes capitali odio abAiacc ciifciclerct^quoci omnibuspalam ef})
dolo fuo raalo lituc egir , vl eum femper obferuaret donec eum in
loco aliquo remoto & disfito opprimeret, vbi fcelus fuum lam an
tc prxmeditatura perpctraret . Quod poftquam cuenit, cx inlidijs
cum adortus cft, <Sc quod apcrto Martc prx fua puiillanimitate ne
cogitarc quidcm aufus fuiflet,eu gladio tranfuerberauit . Defenfor
contra rcm geftam nudc cnarrare debet & diffolHer fufpicionem
iniectam : vt fi prxfenrem narrationem lifdem verbis referat qui-
bus fuprapoiita, autetiam fimpHcionbus . Animaduertendum au-
tem cft patrono rei in primis vt csrcumftantias, quac ci aduerfabun-
tur diluat & rcprchcndar. Quac vero muabunt ijs diutius iminorc-
tut casquc curiose ob oculos ponat. Alulta pra^terca funt argumen
ta quibus caufacnorirefidem contrahercpoffumus^aut faltem ven
fimihtudmem. Verifimilitudincm expenfis tribustemporum dif-
ferentiis . In tempore praeterito confiderandum crit vbi vifus fuc
nc rcus, cum quo,quc fuerint cius prcparamenta,quales fermones,
an vnquam mmatus fit, quibusamicis , quibusqiie infirumentis
adpcrficiendumpropoiitum vfus fuerit. Intempore praefentiin-
Ifpiciendum , fi ipfe apparuit alicubi dum res gcrerctur quj itrcpi-
tus, qux vociferationes et tumulcus ct in fumma nuniquid vifu,odo
ratu,gultu, tadlu, vel auditu perceptum fiierit quod ad mtentionjs
noftra; confirmationem valeat.Quod ad tempuspraTcritum,viden
da funt,quaeconfecutafuerunt, utpote, an exiftant inditja quibus
probetur quo inflrumento mors violenta Iit illata, vcites cruentje,
iocus fanguine foedatus . Anreus mutauent colorem fac^a ca?dis
mentione , an titubauerir,an luramentis lcuitcr vel feno faftum nc
gauerit. Ad quaf accufatori dicere Hcebit , eum vfqiie infucuiire
fcelenbus & eire tam perdita fronre, vt nulla re moueatur . Accu-
fatus autem rcfpondere poteft, fiquidem. expalluit, hocnonculpa
fadum fed roctu pericuh, & fupphciorura ob falfa teftimonia . Si
vcro non murauit colorem , id ex animo bono fibi confcio procef
fiife. Sunt prseterea communes loci ciim accufatoris, tum defenfo-
ris . Primus a tertibus, Hic diccmus fecundum au(Storitatem dk vi-
tam teftium, & conitantiamteftmioniorum. Contra teftes vite tur-
pitudinem teftimoniorum inconftantiam . Secundus , a qua-ihoni-
bus . Tertius,ab argumenns 6c fignis hoc modo, cum multa con-
currant argumenta ^ figna , qu;e later fe confentiant , rcm pcrfpi-
cuam,non lufpiciofam vidcri oporterc . Haec cnim eo modo expo-
ni ^ quomodo re vera funt gefta, reltes corrumpi pofl^euel pretio,
uel graria,uel metu,uel fimukate. Qi.artus,arumoribusu negabi-
mus temere famam nafci foiere.
oo
De
Teporijco-!
iidera.
2S6
RhetoricA ChriftiariA
Dt connitutione finitiua.
Cap. XI 111.
-1
LEgitima conftitutioeftcume3crcripto,aut cx fcriptis aliquid
conirouerfiae nafeitur. Ea d uidimr m partcs fex. Prinia cx fcri
pto «Sc fentcniia cum videtur fcriptoris volumas cuai fcripto ipfo
dllTcntirc . Sic Tullius nititur probare in Phiiippicis Seruio Sul-
picio ftatuam cHc ponendan),quia lcgatus con^ra Aiuonium m iti-
nere vitam finiuit : lcx autem illis hunc honocem conc cdcbat , qui
inlegaiionepugnandooccubuiircnc. Tulhus verocontendii ctia
Seruio Sulpicio debcn, eo quod uicominodis Ck aducrfitaubusfu-
fcepra? cxpcditionis mortuus eft ^ ncc obftare debercquod mar-
mis non ceciderit . Sccunda cx contrarns legibus, cum aha lex iu-
bct aut pcrmittit, alia uerat quippiara lien, ita vt ambo , accufans
videhcct, <k accufatus, lcgecn pro fe habeant . Sic lex lubet eum >
quioccidit ahumcapite mulctari . Aitera lex vetat facerdotem
ultimo fupphcio affici . Sacerdos almm intcrfecit» & capitis arccf
(\. Saccrdos uero capitis poenam a fc depellere ftuder- Conflitutio
h^cltgimna eftcx contranis legibus. Tertia, Ex ambigttocon-
trouerha nafcitur, cum fcriptum duasaut plures resfignifical, hoc
modo, Paterfamihas cumtilium hercdem facerec tcftamento vafa
;argemca vxori Ugautt , hoc modo, Tulhus hcres meus, Tercntix
vxon mear x x x, pondo vaforum argenteorum dato . Pcft morce
eius vafa pretiofa, & calata magnificc illa pctic. Tulhusfe quar
veht ipfe x x x. pondo ei dtbere dicit . Conlhtutio cll: legitima ex
ambjguo . Quarta ex definitione conftat caufa cura in controuer
fia. e(i quo nomine fa^lum appcUctur, eaeil huiufmodi . Abfiulit
ahquisrv*ra faciam exloco profanoj in dubio ell: an facnlegus fit
vocandus necne ? potisfimc fi is qui fuftulit facram c(Te ignorauit.
Q^iapropter facrilegii cx futuri definitione veriras inquircnda cQ.
Quuita cxrranslatione controuerfia nafcitur cum auc tempus dif-
fercndum.aut accufarorcm mutandum, autiudices mutandos-reus
dicit . In hac parte aos luris ciuilis fcientia maximc adiuuabitScx-
ta cx ratiocinatione controuerfia conflat cum res fine propna fcg^c
venit iii iudicium,quac tamcn ab alns legibus fimilitudinem quan-
dam aucupacur. Idipfum quinqiie modis vfu vcnit. PrimurP', an
id quod femiei m lurc probacum ctl \n cofequcntiara trahi debeat:
ut iatro adiudicatus fufpendio , antequa fuirocaretur fraclo laqueo
wit^rram d.ecidit arqiic euafir. Qnxritur vtrum fecundo ad pati-
butum rapi debct. Sccundo,an id quod in vno ftaturum eflin aliis
quoqiie locum habeat Leges Roraanic profequebantur eosfingu-
lari qu.jiani iure,q'.utrcs liberos excita*rcnt,ambigitur , quid luns
K
M
N
Pars fexta.
2h\
i!i eo qui immerum hunc duplicauiri iicl triplicauir . rcrtio , non
quod fcmel obtinuitalias quoqiie obtinerc dcber; Vc» lus eft, qui
dcflorauent mulierem eam vxorem ducar , aut eam dara d jre elo-
cer, fugJtaudor ftupn, intcrim illa vironubit: controuerfia oritur,
an ca (uum ius tunc exisi;ere poslit. Quarto , an idem fit lus in
partc,quod in toto . Sicverirum ararrum pignori accipere,fcd qui
dam burim fumpfir fine quanullusell: ufus aratri , Quinro,num
Q torius cadcm fir ratio qu^ partis , vrpore caucum eft ne lanac regno
euchantur, in fraudem aurem legis oueslanigeras aliquis educir.
Cura volunra^ fcnproris, cuni fcripro disfidere uidcbitur his locis
urcmur fecundum narrarioncm. Primum,fcrjproris collaudarionc,
deinde,fcripri recirarione dicendo; rcnprorcni fi ahud voluiOer faci
ie id exprclrurum fuiiTc, ad euirandtim obfcunratem quemadmo-
dum omnia dihgcnter perfcribcre fohru^ fir mox a nobis fenrcntia
rcpenctur, & caufi proferetur quare id fcnpror fcnfciir quod per-
fcripfir,& demonftrabitur fcriptum illud efl^e dilucide, breuircr,co
mode, pcrfeile cerra cum rationc . Poft quod excmpla profercn
tur,querescum aducrfariis fenteniia reddercrur,ck volunras affer-
rerur a fcripro potius iudicate finr. Poftremo, oflendetur quam pc
riculofum firafcripto recedcre, A fcntcntia,ficdicemus . Primum
Jaudabimus fcriptoris commoditatem, atqiic breuiratem^quod ran
rum fcripfenr quod necefle fucnr, illud quod fine fcripto intciiigi
potucrir,non neceffario fcnbcndum puranr. Dc partibus lcgirimic
conlbturionis fatis diclum efl:: nunc ad ludicialem reuerramur.
De slatu qualitatis yel iudiciali. Cap. X V.
IVdicialis conflirurio eft cum fadlum conuenir ; fed iurc an iniu-
ria fa<^lum fir,quaritur . Eius conflirurionisparres funr duar, qua-
rum vna abfoluia altera afluniptiua nominatur . Abfolura efl,cum
id ipfuni quodfa<^um efl, ur aliud nihil fons affumarur, rede fj-
dum eflc dicemus. Ea efl huiufinodi , Occidiflimarrem ? occidi:
Scd lurc : iUa enim parrera meum occiderat . Aflumpiiua pars efl,
cum per fe defenfio infirma efl , fed aflumpta cxtranca rc compro-
R barur . Aflumpriue partes funr quaruor : conccfsio,rcmotio crimi-
nis, translario criminis, comparano . Conccrsio efl cum reus poftu-
lar fibi ignofci . Ea diuiditur in purgarionem , c>c deprecationem .
Purgatio cfl, cum coiifulro fe negat reus feciflc. Ea diuiditur in for
tunam vt Ccpio adTnbunos picbis de amisiionc excrcitus . Im-
prudenriam, vt (i quisaliquem occiderir,alium exifliinans cffcaut
eum qucmiurc libi occidcre hcuiflet. Nccefsitatem vtprohibiru
eft naucs armatas in porrum dcducercfcd maris mrempenes com-
C) O 2 pulit.
88
RhetoricA ChrijiianA
puht. Dcprecatio eft ciim &peccairefe, <ii: confulto fcciiTc conlite
tur,<Sc tanienpoftulat vt fuiiiiifereantur. Hocm judiciuninjn ve
nit : at in fenatum,aut ante linperatorem (Sc ni condJnim talis cau-
fa potefl: vcnire quado pro eo dicimus, cums multa redc fada e^re
courtat. Siplura,auiinaiora ofhcia,qaam maleficia videUunturco-
rtarc.cxex ahis locis communibus quibusignofcendum elle proba
tur His locisomnibusex contrario uccturis, qui contradicet, cum
amphlicatione <Sc enumeratione omnium peccatorum . txtransla-
tionc crimmis caufa conflat cum fccifFe nos non ncgam. s; fed aho
rumpcccatis coados fecifTe dicimus . vt Orelk^scum fe ucfendit
in matrem confert crimen. £x reraotione criminis caufa conflat,
cum a nobis non crimen, fedculpam ipfam amoucmusvt Ii quis fe
iulTu eius feciire defendat cui non pvotucrit non parcrc . liadcm eft
ratio li omittamus ahquid nobis impolJtum>quod ad cxequcndum
imparcs fimHs . Defunftus feruum reftaracnto hberum eire luffit,
vt rtatuam cius tnter cctcras Romanac ciuitatis ftaiuas collocarct .
Voluit parcre feruus: fcd lcgibus contrariis inhibetur. Manumit-
li portular hercdes detrecVant . Ex coinparatione criminis caufa co
fVar, cum dicimmnccefle iujiTe alterutrum facere,>5cid quod fece-
rheorlca gffrimus fatius fuiiTe faeerc. Sedhis abundc expoficis(po{lquam ora
Pradica fcicliiis fci.;ntia in Theoricam dmiditur.qua: racionem rci tradit (3c Pra-
tia.. clicam,quae vfum edocet) vilum eft vfum ems paucis demoflvarc.
De quxflionibuiyi!; corumfmguUs exemplif-. Cap. XVt,
EXpoftcis Argumentis , «onfcquens vidctur , vt ambiguitatum
liuc quaftionura genera oilendamus. £ft autem quzi^io fenten
tia cum nota quafrendi , idcft , 'dubitandi|3ropo{ita : que veterum
contcnfu Pbiiofophorum,aut foli Dco, vcl naturz cflctli funJ co-
p;nita , aut omnibus obuia , aut folis pcritis hominibus explorata.
Qj^ie foli natura: c^leif i cognita, nefas indagarc : quse omnibus cer
ta,deiirum cif drfputado exquircre.Sola relbnt igitur pcritis dum-
taxatexplorata,ratione <?c intelligcntia patcfacerc. Vndecontem-
platio ipfaquatuor quefliombus contmetur, quas fchemata iimpli
cia,vcl Thcfes uocant. Dc quibus infcrius, explicanturqiie certis
argumentis, quorum ratio cfc omnino quadripartita . Qiiaeritur
iiquidem.
SAnfit. ^Qnalefif.
/ Quid fit . / Cui' fit .
' Aq fit. ^q ({Xy conici^ura cxplicatur hoc modo . vt cum quxrituT, natu-
rancfit fus intfr hoi"nincs,anopinionibus: aut cum qua-ritur, quae
', I ■ . . I i-i r> II • I I II «nr i in iii i ■ .i i ■ i i i » i i n» i
fuerit
i l
r"
Pars Jexta,
28 p
fuentorigo cuiufquerei, vt, qujeorigo Grammaticae autRhetori-
caejdifciplinarumuc reliquarum: aut de nitentu: vt non firin homi-
ne virtus intericura . Quid fit, dcfinitione expHcatur : vt cuni qu^- Q^uid fic
ritur, quid (it lullitia, quid fit facrilegus , quid fitether, proprium
ne fic rede loqui Grammatici : & ornate di cere fit nc proprm ora-
toris.quot fint virtutum gcncra,aut fi qnacritur, qu^ fitnatura aua-
ri, fediciofi,gloriofi,Infulti. Quale: fit ne appetcndagloria,an ex- on^\Q gt,
Y petcnoa pccuriia, laus ne an opes magis expetend^ . Num fugien-
da paupertas . sequum ne flt vlcifci iniurias . honeftum ne fit glorie
caufa mortem obire . Cur fit.fincm fpectat dc conicclura cxpHca- Cur fit.
tur. Ideft,quadam ingeni) fagacitacc, qua adiuuatur doi^rinaloco-
rum quorum tradlatio cft duplcx.
\ Comraunis &
j Arsiumentorum.
Communis, depromuntur exgeneribus virtutura «3c vitiorum,qux
2 in vfu *3c vita communi niaxmic verlantur. Argumentorum vero
jamplifiiaiitur atotoa definitionc &c Vt inferiuspatebit . Quibus
facillime retineri >5c pubhcum ad vfum accommodari poffunt ca,
qaae cx legibus , Hiftoriis & facra quifque perceperit le<5^Fone. Sed
quoniim efc animus predicatorem inftruere 5c formare . Idco pri
muinlocoscx facra fciiptura colligat comniunes, qua^ tanquam
elementa, <Sc communia fint principia Theologic^: quibus dihgen
ter afcnbar, quidquid vfquam vel legcrit , vei audiuerit memoria
dignum vt cum vfus pofcat, ex iis veluti promptuario quoda vbcr-
rimo iterum posfit repetere . Sunt autem loci huiufmodi . Sacra
ifcriptura. Dcus, Trinicas, Crcatura Angelu*; boims, Angelusma-
jlus, Homo,Ecclefia, lapfus hommis, Peccatumoriginalc, liberum
I ArbicriunijVoluntas hominis.lex. peccatum.iVlQrs.damnatio eter
na,huangehum , Chrilti incarnatio, Pasfio,Mors,Refurrc«ftio,P^-
jn>centia,Fides,Spes, Charitas, laftificario.bona opera, fpecics, Sa-
icrameuta Sacrificia,Circuncifio, Agnus Pafchahs, Baptifmus, Eu-
chariftiajC^remonia', Traditiones diuiny,.legesEcclefiac, fun^lio-
incs Ecclefia:, Magiftratus,Rcfurre<ftio vniuerfalis, ludicium cxtre
B mum, vita a^terna ; <Sc alii eius gcnerisloci complures, fine quibus
egre quis ad altiora progrcdi, immo fine quorum ahquali cognitio
;ne,nihil vnquam certi de queftionibusin Theologia propofitis co-
fiituere poterit.Deinde vtihfsima illa ampleclatur fcholafticae difci
plina^ exercitiajfiue progy ninafmata:quoru alia pubhcaut iunt.
\ Difputationes.
Priuata,
Interroj»an-
di partjcul?
Arc^iimento
rum diuifio.
De in artifi-
'j1i proba-
t.ionc.
2pO
RhetortCA Chrifltan&
Priuata in quibus fc eriam intra pariercs, quis potefc excrccre : \\\-
tcr qu.T prccipuafcre hcc funt . Epiftolar . Traclatio Thcmatum
pcr caufas & quxftioncs, An fit, Qnid ilt.Qualc fit, vt paulo fupe
rius diclu.n cft, Inucftigatio Artificij, In bonis audoribus.
\ Diale(^ici. \ Paraphrafis. 5 Oialogus.
^Rhetorici "j Fipitomc. "j Comcntario «Scfermc exteporalis.
Dc quibusomnibus, vide hb. 3. dc rc£lc formando Theologiac
ftudio, fcnitutum pcr D.Laurcntium .i Villauiccntio. Qiiod enim
fagittarii5,quorumftudiumcft fcopum fcrirc, dirc^to contentoqiic
arcu; hocell veri inquihtio fortuitainsrcniis fa^acium honiinum.
ht vt fagittarius non fcmper ferit fcopum,ita non (tn.pcr verum in
caufis dubiis difputationis contcntione apprchcnditur . Quamobre
inueftigatio ha;c ingeniofa, quae per fingulos locos, & vtlut mcntis
tcla in caufa? fcopum dirigit,conicdura dicitur . Translatio crt fum
pta ab iifdem fagittariis,qui cum multa tela inijciant,fimulqj emit-
tant, non tamen fcmpcromncsfcriunt . Sunt auicm particulx qui
bus quacrimus ; an, vtrum,quid, cur,quomodo,quale, quod genus,
quaffiriua nominant Grammatici . Sic qusflioncs (unt ; An Deus
fit,qualis fit vita Dci , cur mundus fit creatus , an vtiles literaf , an
rcipub. iioxij mercatores,an ducenda vxor ftudiofo.
DefcdibusargumentoYum,pariterq;4rgumentif. Cap. XV 11.
POfleaquam qucflionum gencra Cognita funt, vtomnis folua-
tur ambiguitas, opus cftargumcntis ; qua- ut arte dcprehenfa
tcncantur , quibus de locis eruantur infpiciciidum tft. Et quoniam
Chridianorum rhctorum cognitioncm habcre cupimuSjdcmonlha
tiuorum & fophirticorum locos miffos faciemus non tanquam ma
los,& minus necefrarios , ut hcrctice garriunt,fed quoniam cos cui
hbctin Dialcdicorum hcebitopcrc cxpctcndorum , acfugicndo-
rum intucri ; nunc demum probabihbus erim.us contcnti . Sunt cr-
go loci,vndc probabilia cduciintur aigumenta, arguinentGrum ip
lorum fcdes ; quorum alios extra dicendi rationem ad id quod in
controucrfia, pohtum tft,comprobandum accipiiDus, alii, quos cx
caufa trahimus.-jllos artis expertes,hos artificiales folemus appclla-
rc £x illo priorc generc funt,prxiudicia,ruiTiorcs,torrnenta,tabul^,
lufiuraiidum , tcltc ; Ex altcro fum , ex toto a definitione , vt infc-
rius patebit. j
Prafiudicium itaquc dicitur rcs,qu^ cum flaiuta fucrit,afFcrt Tu
dicaturis cxcmplum quod fcquaniur: vt a fcnaiu adiicrfus JVlilo
nein . Confirmantur precipuc duobus, au^^oritatc coium,qui pro
D
I
nuncia-
Pars fexta.
n
2pi\
iiunciauerunt,<Ifefimilitudinercrum de cjuibus quafritur . Eritergo
ipraeiudicio argumentum haiufmodi : fcnatusconfulti de hac re
pra-iudicium latum ell : non eft ergo , quod dc ea plura dicamus .
Namaducrfws confulta fenatus , dc cretaiic principum velmagi-
rtratuura, remcdium nuUum eft.
Rumor ac fama pubhcum tcftimonium efl:, quod qui vult infrin
gcre fermonem vocat (ine vllo certo au<ftore difperfum ; cuiraah-
giHi:as dcderit initmm, incrementum creduhtas : quod fraudeinimi
corura ahcui posfit accidere innoccntisfirao . A tormentis proba-
musjcum dicimus inuentam eiufmodi quaeftioncm, ob uera fatendi
ncceslitatem . Contra tormenta, dicit ipfa cfle plerumqiie caufam
falfa diccndi: quod alijs patientia facile,mendaciura faciat ahis in-
firmitas nccenarium . A tabuhs, aut pro labuhs, aut contra tabu-
las : quas fcimus refclli ac rccufari , id notius eft argumenrandi ge-
nus, quam vt pluribus hoc tcmporc videacur exphcandum . A le-
ftinioni)S argumentamur, circa quf patronis caufarum fudor . Pro
teftimoniis dc contra teftimoma quo paclo argumctandum , res ip-
fa nos admoncbit . A iureiurando argumentabimur, magnum mo
mentum videri , a viri audontate indudum , aut a viri improbita-
tc rcfellemus .
a Pr^iudicio .
Ruinor.
a Torractis.
a Tabulis.
D€ probatione ^rtificidi.
Capv XIX,
PEraulgata fatis hacc funt argumentorum gcnera,quf artis dicun
turexpcrtia: *Sc cx eaquae agitur caufa facilc nobis fuggeren-
mr,quarc ad artificialia tranfeamus , lic .
^Toto.
IDefinitionc.
itymologia
"onuigatis.
•Jenere.
forma,
• Simihbus.
*~DifFcrentia,
)s
rGontcario»
j AdiuiK^is.
[ Antecedentibus.
Materiah.
y Efficienti.
>Formali.
^£t Finah.
' Maiori.
Minori*
Pari'.
K
3Cauhs. Scihcet.
^ Confequentibus.
Y llepugnantibus.
I Comparationc. Scilicet
*-£ffeais.
Et 111 primds atoto Inttium fumcntes , (Tcutiomnes fecerc^d^uci-
tur arguraentum, cum quod.mqueRionepofitum clldefiniendo co
probamus . Definitio propnc pcr genus <5i dliferentiam fit : vt ho-
m-O eil aniraal rationalc . Rhetorica eft benedicendi fcientia . Sed
ahquando loco definiiaoni.s vtimur dcfcriptione: Vt homo cflani^
imal bipes, cutus caput in c^lum attolhtur , 6i. bm^ ab humeris de^
pcndent manus, dceamodb rehqua , Si ergo queftio detotoaUv
ciuo , ca definiend;) diluirur . Eil: autem definitio, vt Plato inquit
Bxeui&l
2p2
RhetGrtcA Chriflian^
Abetyroolo
Aconiugatis
.\ "encre.
Breuis orano,fubiecta; rei naruvam oltendens . Vt autcin Anltotc
les : Definitio ell oratio , qux id quod definitur , explicat quid ht
Hacigiturproprie pcrgenus <Sc difFerentiam , vt diximus, id facit
Sed aliquando etia diuidcndo, vt genus in fpecies : aliquando par
tiiiido, vt totnm in partes. Vt fi fucrit quaeftio de animali,quid fit,
de toto annnali quacntur. Pcr genus ergo <Sc diflferentiam definien
do diluo qu.Tflionem : cum dico,animal efl quod partim in terns ,
partim in aquis, partimin acrc vitam ducit. Particndo hoc modo:
animal eft,quod anima conftat fenfibili 5c corpore . Aliquando de-
finimus a contrarij remotione , vt Horatianum illud ;
Virttks efl yitium figere, ij fapkntia prima
Stultitia caruijfe,
Sifuerit ergo qu3Eftij,an concha maris fit animal, a toto, ncmpc
ab animali traho argumentum pcr defininonem dicendo : animal
crt fubflanfia animata fenfibihs: concha maris efl: fubftantia fenfi-
bihs.ergo concha maris eft animal. Ex partium enumeradonc trahi
Curargumentum: vt fiqua?ratur,an montis crypta fit domus,dilui-
tur quarflio lioc modo:domus conflat folo , fundamento ac parieri-
bus confurgit : & te^Sto fupernx contegitur : crypta non elf huiuf-
modi : non ergo domus . A nota verbi, feu etymologia locus duci
tur argumenti,cum quod in quefliione poficum cfl; etymologia dif-
foluitur : vt Chriftianorum efl pupilhs necefsitate patientibus fuc-
currere,cum Chriflianus dicitura Cluiflo: Et isdicitur Chrifli.qu^
fidem Chrtfli habet,qui fpiriiu Chrilb virtuofe operatur,(5c ad eius
imitaiionem mifcris fubucnit. Item , Nulla omnino mouetur iniu-
ria,qui alienum dolorem tanquam proprium fenfit.Cum ille verus
Chnftianus fir,quic omnibus mifericordiam facit , quia Chriftianus
eft un<5lus. Huius argumentandi generis exemplo, Sc fubfcqucntiu
inuenies quam plurima in Rhetorica Ecclefiaftica D.Aug.Vaicrii.
Item fi qua-ratur dc quopiam,an fit locuples, ab Etymologia argu
mentabor hoc modo : locuples eft qui locis abundat : abundat au-
tcm locis ille,eft ergo locuples. Poteft Sc per negationem compr
bari • vt quod ek humo non eft, id non eft homo:non eft autem ex
humo anima,non ergo anima efc homo . A coniugatis. Coniugata
dicuntur qu.T funt cx verbis gencris eiufdcm : vt prudcns, pruden
ter : vt ii quxratur de quopiam , fit ne prudcns , arguetur cfle hoc
modo : Prudenter agit, ergo prudens eft . Ita iufte agir.ergo iuftus
efi, ager cftcompafcuus, ergo licet compafcerc . Agencrc ficuta
toro diximus partes comprobari partiendo.ita a gencre fpcties diui
dendo comprobamus. Nam ciim Rhetorica inpartes diuidatur,in-
ueniioncm,dirpofitionem; clocutioncm, memoriam S^ pronuncia
tionem: fz quid hieric harnm parrium,oftcndemus cflc inter panes
Rhetorire
M
N
O
I
Q
Tars fexta, 2pj
Rhetoric^ collocandum . At cum eiufdem artis fint rpecies.demoa
ftratiua, deliberatiua,iuclicia!is, in cjuas,Rhetorica,?;enus diuiditur :
oftendcmus fiquaoratio ftru(5la in harura ahqua luent fpecie , to-
tam eo confluerc Rhetoricam,&partesipfius ibidcm inuemn . Et
fi quis moriens legauitargentum vxori omne fuuni, qu^ratur.nura
etiam numerata dorai pccunia legata fit,e genere ciuerur argume-
tum hoc modo ; Omne argentum vxori legauit irarirus, atqui nu-
mcrata domi pecunia argentum efl:, ergo 6c numcrata domi pecu-
nia legata eft . A forma fiue fpecie eU,cum ficut a partiHm enume
rationc totum comprobari diximus : ita a fpecie genus demonftra-
tur , quae hoc modo difiinguuntur. SitotuvcUmus oil:endere,om-
nes nobis partcs funt oftendende : nam fi orationis partcs non o«Slo,
fed pauciores attingamus,nonpoterimusomnem orationem illis c6
cludere , vclut fiRhetoricamtanquam totum quoddam velis per
inuentioncra & difpofitionera comprehcndere, nonpofsis. Contra
vero ipfam tanquam genus o{tenderis,una dumtaxatexprella fo;-
cie, uel iudiciah,vcl d^l;beratiua,vcl demonilratiua ; vt Rhcrori-
ca deprehend:tur,vbi iudicialis fuerit oratio , Vt quoniam r^^fpu-
blica veterumfere confenfutrcs habet fpecics, quac popr.li , quac
paucorum,qu3E vnius poteftate regatur, ad genus quod elt rcfpubli
ca,conftituendum vna harum fatis erat . A iimilibus argumentum
cft : vr fi continenria virtus eft , & abftinentia . ^i fidcm dcbet tu-
tor, & procurator . Ac ficutinindu<^ionc,dequapoft,vbi de argu-
^mentatione interrogando ; vt, prudemia ne eft virtusj «Sc iuftitia
p non ert . Item ll ferx partus fuos diligunt', qua nam in hbcros no-
(irus indulgentia efle debemus ? A differeniia . Non fi latitia bo-
imm, ^ voluptas . Non quod mulieri, idem ^ pupiilo. Si baibaro-
rum cftin diem viucre, noflra confilia fempiternumteinpus fpcdla
Ire dcbent . Ac in vtroque generc, 5c fimilitudinis & difsimilitudi-
nis exempla ponunt oratores cx aliorum fa«n:is,aut didis,auc euen-
tis,fi(Slaque narraiiones plerunque ponuntur . A contrario , Si
Gracchus nefarie : prxclare Opinius.Si frugalitasbonum, curnon
malum luxuria • Si malorum caufa bellum eit, erit emcntatio pax.
Siveniam mcreturquod imprudcnsnocuit,non mcreturpr^mjum
qui imprudcns profuit ? per interrogationem , vt Horatianu illud.
Defcriptas feruATC Vices plerumcjue colores,
Cur ego fi nequeo ignoroque poctafalutor^i
Et rurfuSt Cur nefche pudens prauey qudrn difcere malo ?
A b adiundis . Si pietati fumma tnbuenda laus , debetis moucri
cum Pium I e s v m fuper Hierufalem, *?c fupcr fi!ias Hicrufalera,
tam pic lugcrc videatis . Si bonum luibria clt , recte iudicandum .
Si malum perfidia,no efl fallendum . Quod quis non habuit, quo-
A formio
PP
modo
A Jjmilibus.
A DifTcren-
tia.
A contrario
Ab jidiun£lij
^294-
Rbetoricji ChrijlianA
A confequc
tibus^
cibus.
modo peidit ? quein ciursamar, fciens non ledit . Quem cjuis hcre-
Abantece-'dem fuum efle Voluit , Charuni habuit. Ab anteccdentibus . Si
dcntibus. I ^,gj.j cLiip^^ fadum dmortium,(i>c (i mulier nuciUin remifir , tum pro
hberis manere nihil oportet . Si natum e(l, mouetur . Si multis cu-
Acaufis. mulabatofficiis : diiigebat, colebat. Ex: caufis, vt auarinam li tol
lere vukis, matcr eius rolienda luxurics . Si fnpientia bonum viru
facir, b onus vir eH: vt»que fapiens : ideoque bpnt eH: honcfte face-
re, mah turpjter . Et-qui honefta facmnr, boni: quiturpi3,mah re-
diz ludrcanrur. Hoc genus ad exhortandum plurimum valet: vir-
tus laudem facit^ fequenda igitur . Scientia gloriam parit, difcen-
dum igitur,. Imperitia rerum contemptum gignit y vitanda igirur.
A confequentibus. Si ferro ille mterfedus , ^tu mimicus , 5c cun)
gladiocrucnto comprchenfus in illo ipfo loco , (5cnemopr3etcr te
vifus e(lt,^ caufa nemini fuit occidendj, & tu femper audax , quid
cft quod de facinoTC posfimus dubitare^ltem vrpro Opro Ciceroi
Quos educereinuitos iii proumciam non potuit, cosinuitos rcrine
rc qui potuit ? Confequens enim eft eos qur inurti duci non potue
runt, inuitos non pocuifle retincri . Rurfus . Si portOTmm Rhodiis
locarelionedum efl:, & Hermocreonti conducere, <Sc quod dicere
honcftum ed, &docere. Idem efficitDomirii Apb:ri fcntentia :
Ego accufaui,vos damnaftis . Confequensqiie, Natus eft, ergomo-
rietur . Exrepugnantibus ; Qui fapiens eft, flultusnon eft vtCraf-
fi illud : Non (i Opimium defendifti Carbo , idcirco te bonum ci-
uem putabant : fimulafle te, & aliud quidem quarfifTe perfpicuum
efl: : quod Gracchi mortem fxpe in concionibus deplorafli : quod
P. Aohvicanineeis focius fuifti : quod eam lesjera in Tnbunatu tu
li(h : quod feirrpera bonis difTenfiftitt. Et per interrogationem,vn-
de oer acuta- efferuntur enthymemara r de quibus mox , hoc mo-
do : Pauccs cruesmetuisfoccidercrne refpublica intereat nihil al-
laboras .^ Hunc quem noti accufas , damnas : 5c qtiem de te bene
merirum autumas efTe, male mereriacclamitas ? Itemidquod fcis,
Ex efTcais. prodeft: &: id quod nefcis, non obeft . Ex effe^is non difficile fae
rit babcre argumentum :nam vt caufa quid fit futurum indicat, ita
quod effeclum fuerit caufa demonflrat . Dies eff, ergo fol lucet fu-
pertcrram. Peperit crgo cum viro concubuit . Hic locus oratori-
bus <Sc poetis^, & quandoque philofophis,ac eis oranino, qui ornate
& copiose loqui pofTunt.fappcditat mirabilcm copiam dicendi,cu
denunciant quid ex quaque re (it fdturum . Caufarnrn nanque co-
s;nitio, cognitioncm facit cuenrorum . fuas tamen cftectonmi cau
his oportct adducere : nam (icut corpus in lumine vmbram neccfTa
no facjt,5c vbicumquc ert vmbra,ibi cfTe corpus oftcnditur:Ira ne-
cefTariura non eft,vt.ctLU.colp:rarus,a fole fit. Iter quoque pulueru
"■" lentum
X
Pars fexta.
2JJ
lentum facit, fednon onine iter puluerem mouet , nccjue quifquis
pulueruJentus, cxitinere eft . £x comparatione maiorum; vt illud
B. Hicronymiad Heliodorum.filius hominis non habet,vbi caput
recHnet,iSc tu amplas porticus,^: ingentia te<5lorum fpatia metiris *
A minori admaius , vtillud Saluatons noftri ad Nicodemum . Si
terrena quac Ai^xx vobis , non creditis , quo modo fi dixcio cxleftia
credetis ? A pari,vt cjucmadmodum paftores cofulunt faluti fui gre
gis , reges fuorum pcpulorura, medici morbo aifedis corporibus
ita paftores animarum prodefle debent lis, quibus prarfunt . Item.
A maiori ahud exemplum , Si bona exiftimatio diuitns praeftat, &
pecunia tantopere expetirur, quanto glona magis expetenda eft ?
Item : fi quis facrilegium facit,faciec *& furtum . Si adulterum oc-
cidere hcet, & loris c^dere. Ex niinore.Hic paru^ confuetudinis
caufa , raortem huius tara fert familiariter . (Vuid li ipfe amaftet ?
Quid hicmihifaciet patri ? Rurfus . Qui facile acpalam menti-
tur , peierabit . Iterum j Si furem notf^urnum occidere licet,quid la
tronem ? £x pari, vt ; Eft eiufdem 5c eripere contra rempublicam,
«5c largin pecunias . Qui ob rem iudicandam pecuniam accepit, &
ob id dicendum falfum teftnnonium accipiet . Rurfus : Que poena
aduerfus patris interfe(Slorem mfta eft,eademaduerfusmatricidam
iufte infligitur .
B
Dc locisfent€ntiarum,fiue argumentoYum , qu<£ exfacrli coUi-
gunturfcripturis. Cap. XIX,
A
Rgvmentorvm,
funt aha.
CNecefTaria.
j Probabilia»
quae ex facris colliguntur fcripturis
Et falfa.
NecefTaria ; qualia funt, quae fumuntur ex BibIia,Conciliis Oecu-
menicis,conftitutiones Pontificum, pcr Ecclefiam approbatis . De
quorum veritate,cum a Spintu San^io fint ditla, no licet dubitare.
Probabilia, qux ex San<ftorum patrum ducuntur opufculis , de
quibus Aug.duas tradit regulas prima. Ego, inquir, fohs eis fcripcu-
ris & libris, qux Canonici appellantur, didici tunc timorem hono-
rcmqiie rcferre,vt nullura eorum fcribendo erraffe audeam crede-
re,aut ii aliquidin eis . offendero, quod videatur contrarium veri-
tati, nihil aliud exiftimem,quam mendofum efTe codicem,vel non
effe affecutum mtcrprctem, quod fcriptum eft,vel minime intelle-
xiffe , non ambigam . Secunda Rcgula . Ahos autem ita lego , vt
quantahbet Sancliitate , quanta doclnna polleant, non ideo verum
P P 2 putem.
Excompara
tione.
2^6
Rhetoric& Chriji!an&
ttcIeiiaAicii
piU(;in,cjuia ipliita ieijfcrunt . Sed quia mihipcr aliosauct ires.aut
Caiiauicas (cripturas, vel probabiles rationes,qu6J a vcro noii ab
horrcatir, perfuaderc poterunr . Falfa,quac heretrcorum , aut di-
£lts continentur, aut fcnptis : de quibus agitur . lu C, quida:Tr aute
haeretici 24. q. 3. C Sancla Romana Hcelefia. i y. D. C. Damna-
nmsextr.de fumma T rin. ^fide Catho. c. vnico eod. tit. in 6. In
Clemen. i. etiam eodem tit.Item m Cteraen. ad noflra de haE-re. in
qua damnantur errores Beg jrdorum. Hc m aHis locis & conc. gene-
ralibas. Fales doctrinaspuWice velpnuatimafTcrerenon hcet,nec
edam legere .-^ut tenore hb^ros, eas comiiientes, propter pericirlum
qnod qui amat , peribit in illo»
D
Qui loci quibus ccngrujnt qu.cHiombuf,
Cap. X X,
MEmorati haclenus ornncs loci ad queflioncs plerafquc, fed aHi
ad ahas aptiores Adconieciurainigitur maximc apta,quc ex
cauris.qu.T cx efltcclis, qux' ex coniunctis fumr poffunt . Ad diHim
tioncm autem pertinet ratio, <Sc fcientiadefiiirendr, atqu^c hijic ge-
neri finitimum ell iliud quod a Ciccrone appellatur Ac codcm, (^
de altero : quod ge:ius forma quapd.im eft definitionis.Nam il qu^-
ratur.iit nc idcm pertinacia (i5c perfcuerantia : Rex >^ tyrannus, tu-
tor tSc curator,dciinitionib'.is iudicandam el^: ioci autem conucniet
in dciinitione confequcnrcs,anteccdentes,repugnantcs,(?cadiuncli:
<5c praflcrea qur ex caulis d" cffccti:?: vt fi Kancrcm illa fequuur,
hanc non fequuur.aut fi huic rci res illa antccedit.huic non antcce
dir : aut fi hujc repugnat, illi non rcpagnat : aut fi huic rei hafc , il
hus aha caufa eft : aut fi ex aho hoc , ex aho illud cfFcctum eil, cx
quouis horum id de quo quaentur,idcm nc an aUud iii inueniri po-
cel^ . Ad tertiiKn gcnusquacllionjs, in qoio quale iit qunpritur,cadut
quac in comparatione funt memorata, quae expetenda, quxquc fu-
gienda,animi)Corporis,& externa commoda vcl incommoda.Cum
dea-quo >?c iniquo quxntur, aquitatis ioci colhguntur, qui funt Ok
natura <3c mfhtuta : nafurat vt quiiibet fua tueatur,initituto, aut le
gc,aut pacto.aait moris vetuflate confirmata Omnia fuggcrunt no-
.bi^ argumcn:if . Indcm pictas.fanilitasjiuflitia, aut aequiras,nmen-
tatas nobis ad incundumccrtamen hailas abunde fiippetunt Qnar
to gencri, cur lir, conuemunt omncs qui conre«fturac loci funt a no-
bis dicti. Dcnique cum fint quacfhonu gcnc a duapraccipua : Vnii
infinitum qu )d thcfim Grarci, iTolbipropolirum-: Alierum fijntu,
quod illr hypothelrn , nollri c»ufam vocant ; a<: de pnmo fatis mul
ta hoG rcmporc dfctumiit : paucrs fccundum quoque cociudamu ,
quod folum temporis pcrfoiia-, loriqj compleKu conticutur.
__ _- ^- De
E
G
Pars fexta.
297\
f <
Dc quxHione caufx.
Cap. XXI.
REbus itaquc in omiiibus argumentamur, aut ex eo c|uod per-
fonis,aut ex eo quod negotus attnbutum ci\ . Perfonis quide
attribuuntur,nomen,natura,ujdu5,fortuna,habitus,aflfedio,ftudia,
con[i!ia,fada,cafus,orationes. Nomen.cjuo iinguli nominatur pro-
TT prio ac certo vocabulo. Ab eo fgpe etiam non Iblum poet^.tk rhe
tores verum ctiam Chriftiani oratores , ac verbi Dei pro clamato-
resaliqujd (ibi afTumum ad probandum improbandumuc, argu-
mentum.VtCbnlhanus cum lis,t)C nomineris a Chnft3,talia audes
comiuitrere ? PaciScus namin;irts,fecundum nominis clatura opor-
tet, quod pacificc viuas . Clara re clara numine .; Itcm Plautinum
iliudin Bacchidibtis.
^ieon me fuijfe fmgumy^^t cjui illi creSeyem,
Cuni mihi ipjum nomen elus ^rchidemidis
j CUm.irety adeptnrum cjfeft quid crederem}
Loct quoqiie n jmcn prxbec irgumentum ; vt idcm poeta in fabu-
la qua: M^nxcrnmi inkribitur ;
Vropterea huic yrbi ncmen Epid.mno inditum e!f,
Q^uia nemoferms hAC fme damno diuortitur.
Natura aut diuina,aut humana: de pruna,quis enaTabii:? De hu
ma va vero vna virihs.altera muhebris . Natio qa-^que, vt Graeca,
Latiuiqucaut barbara . Patria vt Ilifpania, Itaha,lndia. Cog;na-
ti:>,vtquimaiores,quiconfangU!nei . Aetas, Pueran adolercens,
j^ vel natu grandior, pr.Tbent argumentum . Commoda quoque tk
' incominoda m naiura con{idcrantur,anima corporciie iniignira: vl
va'etudo,imbecilhtas,longitudo,breuitas,formadeformitas, veloci
tas,tarditas,aGumenJiebetudo,inemoria,obhuio,comitas,oflicium,
prudcntia,pacientia,C^ contraria; 6c denique talia omnia que .1 na-
tura inuehuntur. Nam limilespareniibus ac maionbusfuisfspe fi-
hj credjntur,vtinde honefU turpiterqiie viuedi caufx ffuant. Suis
quoque nationibus s!k gentibus funt mores . Patna, quoniam ciui-
latum leges funt, <Sc inltituta, ckopiniones. Sexus, vtlatrocinium
facihus in viro , veneficiurn in foeminacredatar . Aetas, quia aliud
ahjs animis magis conuenit . Educatio <Sc diftipliaa.qu juiim refert
plurimuiTi,a quibuf,<Sc quo quifque iit inltiturus . Ducinur quoque
in argumentum, fpecifslibidinis.robur peruhnti.T. Atque muii^.i
habutiii: artium Iiberalium magiftros, quos viuendiprxceptores »
quibus aiuicis vtaiur,quo in neg )rio,qucftu,artificio litoccupatus,
quoniodorem f-imiliarem admi{tii}ret,qua confuctudne d nrtcilica
fit. In forrufia fcruus an libei ; locr.ples an pa\iper : pruutus an
^_____ cu!n|
Norareo.
Matura.
2pS
Rhetorw^ ChnJitanA
cum poteltatc : c^c ea iure nc an iniuria : felix <3c clarus , an contra
Qualcs hbcros habcat : «Sc fi de inorte quaerirur, qualitcr morte dc-
ccflerit .de quibusonmibus fuperius vbi de caufarum Gcnenbus
cgimus lacius cxcmpla adduxmms' Idco nunc breuiter tranfcurro.
In liabitu, vt trahi argumenta inde posfint, confidcratur anmii aut
corporis conftans & abfoluta ahqua in re pcrfedio : corporis quo-
quc ahqua commoditasno natura data,fed ftudio & mduflria par
ta . In aflcjflione animi aut corporis, cx tempore ahqua de caufa
commutatio : vt lactitia cupiditas,metus, molcflia, morbus, debih-
tas.&idgenus alia. In ftudio,quod eftafsidua & vehemens volun
tatisinre aliqua occupatio : vt Grammatica, Rhetorica, Gcome-
iria &c. In coiiniio,quod adhibuiffc vidcri potuerit cx eis qux ten
tauit autperegit . In fadis,in cafii,in oranoncquid feccrir, quid ac
ciderir, aut quid dcerit . H?:c ac taha pcrfoms dcputantur ; vnde
vis argumentorum non parua crui poteft.
In negotiis quid antccefTerit,qiiid in re oftendatur.quid confecu
tum fir fpc(5latnr,caufa quoque omnium conlideratur. Capjtur ar-
gumenrum h loco,a temporc, a modo,ab occafione,a faculcate. Ex
opportunirate in quam loci,ex magnitudme, ex interuallo, longm-l
quitatc,propii!quitatc,6cfolitud;ne,cc!ebnrate ; (ScnaCura loci c6-|
moda velincommodaad perpctrandum, dequo cft quacf^io. In
tcmpore inrcrdiu an noclcs : prcTfcns,pr2?fcriptum,futurum fugge
rit argumenta. Nam iam diu fadla, in fabularum videntur numeru
perueiiifle . Conlideratur ctiam quid ocyus & quid ocyslime, aut
conrra: vri magnirudo negorij,multJtudoue mehus colligatur. Oc-
cafio e{{ tempus habens in fe ahcuius rei idoneam faciendi, aut no
facierdi opportunirarcm , ac flcut in tempore fpatium, ita in occa-
fione fpedatur opportunitas: harc autpublica, aut communis, aut
'fingularis; Publica,vt ludi,dies fefti,nundmae, bellum.Commune
quod flato fit rcmpore: vt mefsis, vmdemia,eflus,frigus. Priuaiim,
vt nuptis, funus, conuiuium , fomnus . In modo : qucmadmodum
<!<c quo animo fa(5lum fir, auguramur. Cuius partes , prudentia &
imprudentia,infcitia,cafus,necefsitas: In facultatibus,quomodo fa-
cihus confici uel non confici, de quo quieritur,potuerit. Hi fere, &
confimilcs funt loci, vnde educi fere ad omnem diluenda quapflio
ncm pofTunt argumenta . Sunt tamen qui quaEflionum ac locorum
vfum trifarie parciantur fcilicet.
M
N
O
In
luuenilera.
Diale£ticum.
Et Rhetoricum.
luuenihs cum ftudiofusiuuenis fub certis quibufdam capitibus
exempla ^'>c fenteiitias cx variis & diuerfis audlonbus colhgit quae}
eandcm
«:—
Pars fexta.
illi
eandem JTiateriam concernunt . Diaic(Sl:icus,fi res propofita ordinc '
Sc ratione luxta fupenus didas quacftiones euoluitur . Rhetoncus
paululum cum dialeclico difsidet quoad inuentionem vel modum
tradandi, fed elocutionis 6c pronunciationis forma diftin<ruitur.
Hiec funt quae mihi dicenda de Chriftianar Rhetorices arce vide-
bantur. Nunc vero ad promilfa tranfeundum eft. Scilicet ad Ma-
giftri fententiarum collocationem . Quamobrem prius tabulam
Q |Generalemnbioboculospono: deinde,eius qualemcumque exph
^ cationem: vt collocandi modum comprehendas non enim tibi ima
gines »Sc iigna depingnnas, quoniam hxc fehgenda ab vnoquoque
funt notiora cfe placidiora libi . Nec mireris tibi in Theoiogia mo-
dum ponimus cx eo enim poteris, & tu in aliis dc lu vtnufque iuris
fcienria collocandi modum parare.
R
EXPLICATIO B K E V I S
Et. com^endiofa Tottm Magisin Sen-
tentiarum locatwms,
Etin primis de primo libro,qUcT48. DiftiaL^ionibus con-
templaturDeum,in aecernitatis abyflTo , fe, &: alia,
intelligentem , S^ volentem .
DiSTiNCTiONis Vrimz Summa. In qim Magiflcr tra^at de
Obiecio Theologije. El Primuin,cjuod Theohgiaftt aut de h^hus, aut deSi-
gnis,2. Frui (^ Vti quomodo difjerant. 3 . Ho?nlne non efl fmpliciter fruen-
dum 4.De V s non fniitur mhis,nec proprie ytitur . y . Firtutibuinon efi
fruenduXircaquam D.Tho. l. 2 q. i.i.ar.^.Bona.q.i.ar. ^.(^sr fcquentihus
Scotus verd qu£rit 9. qu.tfiiones quarum duxfunt de obicBo fruibili : duji
de ipjo frui infe i^ qumque de ipfo fruente. Vide Pran. May. ^nt. ^nd.
loan.Bacc.q. i ..t^fequentibus. E^c.q.^.Dur.q.z.
.J^^^^^ O T I V s facrac pagina; continentla circa res , aut
' ligna,quafdam resimportantia, qualia funtvere
ris, &noui teltamenti (acramenta.prarcipue uer
fatur . Sic tamen , quod c& ipfa figna res qu.tdam
fisit, non autem econtra . Sed res etiam perhgna
difcuntu.r. Rcs autem dicuntur, qux non ad Iigni-
frcanduni aiiquid adhibentunfigna vero, quorum
vfas cll m fignificando . Eorum autem aiiquafunt, quorum omnis
vius
QuidRes,
Qjiid figiiu.
Sijrnonl ge-
nus muln-
plc-x.
Frui, &uti
differunt.
Q^uidfrul,
<]uid vti.
Aug. lib. i.c.
j. de doSt.
Chiift.
JOO
Rhetcricx, ChriJiiariA
vfuscftin fignificando, nonin jiilli{"icando, Cjuibusnon viimur nifi
aliud fignificandi gratia ; vt racratnenta lcgalia : alia c\\ix non (o
lum figmficant, fed conferunt, vt Euangelica Sacramenta. Res
autcm (dc quibus (J^ primo dicendum crit) aliqu.-c funt,quibus
fi-uendum , eft , quae nos beatos efficiunt, vt perfonarura Trinitas
communis onjnibus fiuentibus. Alia: quibus utendum, quae no-
bis adiumcnto func ad vitam bcatam confcqucndam , vt mun-
dus: (Scitem abar quaedara qu^ fruuntur , & vtuntur, vt homo ,
& angelus . Et SaniHius , quafi inter vtrafque confiituti . Infrui-
bilibus enim voluntas conquicfcit . Vtimur eis , quar in aliud rc-
fcrimus . Frui crgo eft aniori inha:rerc rei , propter fe ipfam . Vti
vero amoriinhxrerercijquap inrem ordinatur|, fruibilem . Vnde,
ncc hominc fruendum cll,r.ifi in Deo. Nec Deus nos dihgcndo no
bis fiuitur,fed viitur,ahter t.irr,c,quani nos rcbus vtimur.lpfe enim
oinnia propter fui ipfii s d-iigit bonitatem. Virtucibus quoque non
fiucndum cft : nifi inftrumcntahtcr , fcihcct ad qua-rendum fum-
mum,<Sc incommutabile bcnuni . Primo crgo agendum eritdere-
bus fruibilibus, fcihcet de San«^a <Sc indiuidua Trinitatc.
I{ex djfigna^ librl prodijt dlsllnciio prim£t
Cljiibus yti liceat rite, cjuibHsucfiui.
Difl.iSumma.ln (jua Mag.agh de Efcntia T^ei,(j eius ynitate (^ perfo
naru pluralitate Et Trimd,in perfonaruni Trinitate "vna ejjer.tia deitatis.2.
In diuirtx rjfenti.t ynitate pluraJitas cji perfonarurn. 3. Verfoy.anim Tri-
nitas efl fine diuerfitate if; jmguJaritate .^.Te^fonx ricbis innotcfcunt aitri-
butis fuis.yide D.lbom.i.p.cf.z y. II ij.-i^^ar. i. 3.2.5". (i^ a'tjs in lecis
Sco. ptr y.qusfliones.Bona.Mexan. /}Ien. i .p.q.6 mem. i .7. 1 4. mem. 1 7.
Fran.May.q. i .y.Dur. d.-^ q.^^.P^c.d.^.q.i.ar.i . iS inalijsqnam plurimis
\omncs dc bis qui^/iicnibus/hlulfayn Tra6i.i.p. i .q 4.
VEra ac pia fide tenendum cft quod Trinitas vnus efl , 5c folus
vcrus Deus . Ita quod Pater,fcilicet <Sc Fihus,& Spiritus San-
dus vnius eiufdcmquc fubftantia? , vcl Efircntiae dicuntur, crcdan-
tur & intclliguntur . Qux elc fummumbonum , quod purgatisfi-
mis mentibus ccrnitur , & funt vnusDci:s infeparabili equalitatc,
«3c tamen non c{\ Fihus,nec Spiritus Sandlus, nec e con ra , fcd om-
nes tres pcrfonx homoufion,Grxcc vocanrur,hoc eft, vnius fubfta-
ti^.Sc EfTentie . Vnde, non eft ahud patcr , & aliud fihus, & aliud
Spiriius Sandus.f in cftcntia , fed ahus f.in pcifona . lianc autem^
fidemprimc aftruere ex fcriptutis,«Sc poftcarauonibus Caiholicis,
v!k cxemphs cotra aduerfarios ueritatis dcfendere oportet,vt audo
ritatibus utriufq/ teftamcnti deducitur in htera.
Sph
n-
► 'De iifdc rrui
i.bilibus rcb*<
iinuefiig ibili
■ jbus per crei !
>!turas.D.Th.j
: l.p.q.iz.ar.
. it.Alex. A-
.ilen.i.p.q.i.
•irTiem.i.art.i
jBona. Sco.
Ric. Durin,
May. 'oan.
Bac.q.i.Nlif
fa.Trac.i.p.
l.q.l.
L I B R I F I N I S.
SEC^p KITP KITJ AT) \T\A T r^r^ ^
Dift,%^uma.
De perfona
lu pfocefsio
nibu^.Sco.T.
d.4.q.2. Ant.
And.q.i.Ale.
I. p.q.65.
Dift.f. Sijm»
De vtroquc
.generatio-
Tsiscer^m-irto.
S. T ho. u p.
q- ys^ 4rt, j.
Alex. i,p,q.
42. mem. j.
art.i. Niifla.
p.l^.por^i.q.
5 . Sc<x. D»r.
Ant. And.q.
u Boaa.ibi
ar. 1. Ric.q.
"i.& 2. May.
lar.lib. ii.de
Trm.
J-
VNJVEliSALfS Dh DLO, DEQJ/E EIVS ADMIRANDIS Ll-I£ClI£VsT
CovfidrratioTheologica, inquatuorLbrosferMagiJlyHmJertentiarumd^fit-inta.
PRIMI SENTENTIARVM LIBRI LOCATIO;
io (juo 48.d1ft1ncl10r.jbus contemplatur Deum,in scernitatis
aby (To/e, & alia,mtclligentcm,S; volenteni.
PropnHolo Dco. Sc, u„dum aofto.
Vmurquclegii.
Brmnmr.x. ymnco.r.
V„lc-,..,tcrs=„„„ CL"a:p.l-...ccH,„
f"""" fllio,j{(.ucinpjtr.
t'olmt.6. ToleMmm.7.
Procc.lit ip.r.lus S. Non pr.us [ompotc
Vtpatcrp,
Vc.l,g,u s ,
Trino
EH Dcus In,
Simplex
gcnc,
.Abll
4utpc,fca,on
SimiU I 2.
cft.
, EIIDc'
i.li- Dici
fed qCio datus. m.tt.tur
Proff.Jil 1 3. reillpi!!
Sf.i-.sSjftus Aetjualcssii
,. LbjriUt 17. DoilKm I3.
n Plura dicnntur dc Noniani,-, diciti.r
ire- Deo. lingulat.tcri-edec
pl„,al,ter.
"Homma n. Terfonti 13.
, Q flppell.tt.oncnomi Notto pcrronahs i.
Troprieute 2 6, Varit 27.
Appruptjaturpitri. Ell pf f.ipictla ,nt^i
r cftn
Mp
en.i
afcii.ilit
In effciiiia . T .
EHSpiritiisSanaus.
Patt.s & F,lij
. 9 . ./fvior .10.
n,n, DiciturSpijsSanfiuj
sS. Ilmil.ter & filius.
4- .^ /e mi/iiii l J.
uina: F,l,ut i^uodpatcr.
cixifmk I p'^ Potf/I 2 o.
nuniduotrts,jd- pfonc ;ciJLy.rron.
i.ttOtur.ndnini,, '^ dicat fublfatmi.
Cum mlni! jvj. Terjoni! ^;.
cinper ad aliqud Relatuic rctcit Deu
icipinm 29. f{_f/er( 30.
TERTII LlCRl SENTENTlARVM LOCA-
tio, in quo 40. difiindionibus contemplatur Dc-iim in
tempore plenitudinis mcarnatum , munduin
lufficicnter rcduucnteni ,
iliustpeplenitudi- Hunianitalc allifm- Furgata ,,i lua
opfjnon SpiJs.S. mi , rcit,cet Dcut.
.^jjumpfit I. To(jm2. Iiiina(«3
I tjj' Sctii(!r,t,ipl,teopi. Chr,niidcpjtrc,8; Al)i
-,,lla^polii,o, mat,c , lecunium ClliiH
Fxpcnitur 7
Nonpoiu,tpcc,
Sanao.
ConcepiH! 4.
Quda.
Biir.<irwii I. IiKrijo.
i.Jt,a8<ljp,c,t,a, Sc.-llcc, omntumlia
«cjput. litujli.liiitinClin
Jlo.
CrMdrtii. •Kfcp«cjii2. Mfmii:,. ' icmimiA.
Fuijai.illu.,KparNonp™fc,lcdp,o SciUct i;i,r.p( Sc All,.juit cltHu.
(ibilis in coipore «c fua lcnfualitate. irabis, j|,ter & al,- vinculis pafsionis
animi. tet. f„j..
Moru/i!l6. Orjiii(.l7. MfrfnJois. S.ill>«Mmlo
,.mfu,ircperfcpa Homincm ,„ fcpol «omo^lije fcitin,,. fx „,.',tu d- iio.
f jflin 5 .
Non diciturC
lluilimplicit.
Vmtdt',i. sipieiis-^i. irjJim-,3. T^a!
sfcietlaoia sl'lt, OiL.use De'pnt,jlr, Omniu rci, cll Dci Restita
it^lincVfiitla. potcttall & elsc-ttalr. Ic,ent,a. tian,,non Dc.
InDeo^G. Ivirehu!-i7. Cjh/i 38. .Adauget jg.
Dcus. EHcns in fuapo- Potell Dcus fjcere ]
- fccc quo ad
,,li!dno
Mfrnil
iDciuoluntj
add.ti
■P/acciii46.
Omnipotem.^2. lUtiminiJtii! j^^, Melton
nriJ,u,ncinr6ncuoleiid,,
Jmp!eiiir.i7. Confirmitdte 4S. Fi
44. VoluniA! 47.
I M I L l B K. I.
SECVNDI LIBRI SENTENTIARVM LOCA-
tio,in cjuo44.diftin<ftionibus contemplaturDeum.mundurn
actcrno pr2Uifo,in tcmporcproducentem.
1
cll bon
cidit.f.l-ucifc
JiUior S.
An"eli boni lio
Mai
M.ilcUc
I in furl
Tf rrjm l 2.
Cuilin;,!»!! it.
E,C„iI.,N,Hin.;fuin, D
pofuit Peus ,n 1,0- I
m,nc & Anjelo.
Im.;irinf'« I 6.
Diaboi^spnm-, bo E
minciii fpccc fcp^ p
tiiexapb,i&,nu,. t.c.
Tfn.M(2i. Teccaincm
DuplexcH.opi
■ ' i-C Rsfornuns 7.
. I. Vi.gelo Omncs Angcli Dco
,".... f< hominibus.
mcmg. MinHlrant 10.
:usinmedio Fjftus ell fcsta dic
ifccudjd.e. poH omo.a.
nnitiim 14. 5 1 homo i 5.
flus pnmus ru.flct natus in Ilatu
J-.OMI I 7.
tOui pr.ucipali Ad,
:ato tnobcdici
5lb Ada: <
insidpara
Eui 18.
odo
GrJtlaq; z6.
Deono.ietraduc
Jnfiifam^l.
Iiifld piinit 31S.
Non ,., omn, at.u
bona&ciu,dIi
Kirlnt 27.
•PiirjJl 32.
Dciis.
.AtlBor-j?.
Tmali! ii.
:lt txfinceftuolontj!
bona uelmala.
Spoliati ip.
i|-euc!j«abolo.
Votefiate 44.
s. ruptione & pruritu
9- Puer 20.
J».. Gaudctuonfolfibo
mo , lcd & Deu. &.
Angelus.
Liberiale 2;.
pa- Pcccatum primi lio
njl.tcr&culpab.lr.
?. Tianfil 30.
plcr.
Teccati 37.
nonli-cdcbono.
Exfine^o.
Teccant^z. Spicltiil .f}.
SECVNDI LII5RI FINIS.
lst'''iirj»i 7 .
Kedupl.tatio vet
cai ptopolitiones
quas.
T>I1|JI 10 .
Dcfcflus pfiialci.
ms cS; corporij ac...
pitCliiilVut ptout c6 '
T..i;il4/i 1 1.
Nos libciando nc
potentia, fcd iuHit
Vicit 10 .
onIiirHiH2i. . C?m/fnm22.
;boni!a:tcrnis Diltftio Dc tipro
snonvUis. ximi,qii5elteaJi.
Spcs 26. . .Amat 27 .
Dilcfno petfcaa in Eft De, ad onini
. CrftflJlI !3. Tiies.n.
..!il.tet,l,om.nesIi- Sclicet, ut prin
cut Icpfuni. JiligaturDcui.
.^Mlifliioruffl a
. D.liprc « amico
Dihail
0;s gr.„lll.
rirllilCJ
,36.
i.X|.o,8<ir
Cjrt/injlff :
■ VtnutttipUci'
Oriineqiie 21). liiimicos^o
Sunt fcptcm Sp.r,- Sunt dona la|.ii
'Pr.«ipi(37. Menijijs. Periiin-imi 39.
TERTII LIBRI FINIS.
Q_yARTl LIBRI SENTENTIARVM LOCA-
tio,in quo 5-0. diftinftionibus contemplatur Dcum,fub
fignis fi (acr3m;ntis,mcritum Clinfii incarn;ui,Ci
padidiftribuentcm.ac demum iis adiutos
efficaciKr bestificantcm.
Ejp»~j(i 6.
Conjicicns
Oportct pr.m
quaklticnm
Contntum
Le.,mu, al,...
fuiile pecc
Dimij].
Matr.mon,
Paradifo
Pur.
Fiayigit I
ftliom,,,; ell
rllariii iii co.
Confeflum
i magniiu.Iin
P^deunt 2
naplifmiis 3.
: Cliriftinoltcficit.
CorpM 3.
cnr. Saccrdos confi
u,fcd litui boiiuj.
MaJuS I
. Sjccrdosper
. fpiritualci.
o
i,nft,iutu,n,n
officum.
Coniw.giMin 2tS.
tftbonii mltrimo-
nii,fiJesprolc.s!cra
Sf riiMf 3 6.
Qjiis efficturlJi
Jepe •yiiir •;■
MmiMant 9. I'^(rii'" '"■
ApprojincluatDco On.nilus vt p^iell
T'j:nilfni 14- "r f t-'c«i( ■ f-
! Quilibctactipitv- Poitlii]Uis sccici;
iia.iquc cliucm iii niicnnam vcram.
cotifccralioiic.
Sacerdosi9- In/tif 20.
OrdiiiaiisabEpilio Anpofiint conferi
po Icptcm ordincf crdjncs funt opini,
.^pr«i/il2^.
ad rortuna; vclqualll
a- t.s nonimpcJit.fed
Clericit 24.
M,qu,s ll.qiiam
Confenflil
1 dcbitum. betcantiquip.
.8. Co^II 29.
: ha- Fuerutit perfon
ires. I.tantclcgcm,
lub lcge,al.{ nui
I{edcunt 31
mpcdit.fcd foliii
nam dinmit.
^0»f( 38.
Error 30.
da diuomum c
loinicationi!.
Jnrif 3 V.
i Aliquo cofangu
Difpari^g.
id baptirmti moriiun.
.Affinis ^i.
inam dat Dci
lufiiim^O.
Et compater 43
Vltimj dabit Clir
fttii Deus.
R?furgent 42* Totitjue 44. Defiindt 4J.
■ Apparebitin lor- Poft rcliiric.lionc Habcbuni miliiui
mafcrui. Deusboiiis& malis fcrno.
Sentcnliam 47. tudex ^'i. Tribuetijue .jg. Totnam<io.
CLV ARTI LIBRI FINIS.
A
B
Pars fcxta.
So/
D
Spkndida pe\fciis trlhus tf: cffenUa fmphx,
lloc irtHmmcrAumK^crAhat viYumqustihi.
EfTcntiac diuina: vnitas, vik ptrbnarunitnniias, multiplicitcr pcr
crcaturas innotuit : de qua <k Philorophi ahqua cognouerunt, ut
inhtera paret. Vnitas c|U!dem Dei co^nofcitur ex opere quod ert
mundus, quod oficvjdit Dcj potcntiam ex eo qucd omncs creiaiu-
tx funt mutabilcs. Js vero a quo ha: lunt, cfi immutabilis; & ex eo
qnod omnia bonaj»Sc meliora ab eoprocedunr,vtab optm-'o, &ut
a pulcherrmio omnia pulchra. Trmitas eti?m perfonarum m cvca-
turis inuefiigari poted ahquo modo per id , quod in fe oUendunt
vnitatem , Ipeciem, &: ordincm , qua? perfonis appropriantur, Ex-
prefsius aucemtruutatis imago dcprehenditur m mcnte humana ,
quo adilla tria.qua- font hnelle^^us memoria,<Scuolunras:utl mes,
notina,& amor . V^eruntamenm hisoportei- fidem fufFragari , &
imagincsiilc multum impcrftcle diuinam repreftntanttrmitatem.
T>{cta creatuY£ n.unjtrat yefHgia, trinum
Effe Deum ac "vnunhTncnfirat imago quoque.
Concedcndum trt quod Deusgenuit Deum . Non autcm illa,
Dcus genuit fc Dtum, vcl a'ium Dcum . Ex ca cnmi fequerctur,
idem generaflc fc ipfum , vcl plurcs eflc deos , quod vtrumque fal-
fijm eflc hquet. Ncque fecunda fequitur ad primam, itA quod ge-
nucritfilmm, aut almm n\ perfona . Illa crgo , Deus paicr genuit
Deum, qui non efl Deus pater, ideft filium , qui non ert pater , qui
Dcus efl, vera cfl , cum folam perfonalem fignificet alietatem . Si
vero exponaiur, qui non clT: idem Dcus cum Deo patre , faifa cft,
quia m ca ahetas efTcntiaf importatur . Tresigitur perfonac funr ,
una dejtas. £t vnus Deus eft trcs perfonae . Et vnus Deus , ipfa tn-
nitas. Et una fubflantia,trcs pcrfonx. £t e contra,Trin!tas c(l vntis
'Deus, &tres perfonx dicuntur efle vna cfTcntia.
Q^od. Deus ipfe Deumgmult,quod ires Deus unus
Verfon^fanxit non lep^erata fides.
EfTentia in diuinis, ncc generat , ncc generatur . Hinc ncgandar
funtillarpropofitioncs. Pater genuit diuinam eflentiam , diuma
eflentia genuit Filium , diuma eflcntia gcnuit diuinam efrentiam .
Ahoc]um uel eflcntianon eflet eflentia: uel idcm gencraret fe ip-
fum,vel haberet cflc, per id quod ab eo genicum ellet, qua.* omnia
funtinconuenientia. Vnde,>Sca fiinili Auguihnus probar, quod pa
tcr non eft fapieus fapientia geuira, cum idem fit ei fapere dc efle .
Licet autcm fihus fit diuma eircntia, nontamenpcr kocpater gc-
nuit elTentiamjfedgenuit hoc, ipfc,idell:, gcnuit filium, qui cftide
cflcntiahter cum eo. Quod autem audl )rcs dicunt cflcntia filii,cflc
dccflentia patris, intelligendum eftjfihus, qui eft cflcntia . Quod
De iifdc rrut
bilibvs reb*.
jinuefiig ibiii
jbus per crea !
iturai.D.Tii.
l.p.q.ii.ar.
tt. Alesc. A-
len.i.p. q.i.
irncm.i.art.i
jBonj. Sco.
JRic. Durin,
May. 'oin.
Bar.q.r.Niif
fa.Trac.i.p.
i.q.i.
Dift.^,*^uma.
De pcrfona
lu procefsio
nibQs.Sco.T,
d.4.q.z. Ant.
And.q.i.Aie.
I. p.q.65.
meiii.j..
Dift.f. Suina
De vtroque
^eneratio-
Tiiscer.nyirtO.
S. T ho. I. p.
q. ^9, arr.. j.
Alex. i,p,q.
42. Djenv. 5.
art.i. Nnfla.
p.i.por-2.q.
5 . Sco. Dur.
Ant. Aad. q.
uBoQa.ibi
3lv. 1. Ric.q.
I.& 2. May.
<1.K& 2.H1-
I3r.l1b.11.de
Trm.
u^Q,
ctjam
I
joz
RhetoricA ChriftianA
>DiA.tf.Suma
E>c potentia!
getieracis S.j
Tho. I p. q.
j4.ar. j.Ale.
t. p 4z. mc.
5. art. i.Sco.
May.. Ant.
Arid.Bacc.q.
i.Bona.Ric.
q.i.ar.i.
DiftVx.SiJrna
!De pr oprie-
Jute potccix
[gencriiuis
D.Tho. T.p.
«j.i.ar.5..Sco.
liona. (lic.
iArnr. Anj.c].
'^- Diaia«.&
etiam auctoritatesquartiam dicunt patrcm genuifTe iilium de fua
fubftantia, (5c non de uihilo, intclligendum ell, idefi, genuit fihum,
qui cft cmfdem luturc cum eo.
l^ngeniiih.\ni'nnu\t diuina effentiiiqumuis
l<laUiYa genitui fdius ipje piUrif.
Pater in dinims tilium gcnuit non i.eccsdtate, cum in Deum rul
la cadat coactio : nec vcriuntate , cura in eum nulla cadat muta-
tio. Qiiamuisautem in Deo idem fnu realiternatura,voluntas,qui3
tamenratione, feuconnotatudifferuntrnihil obiiat aliqmd pofle
conueaire naturap,quod non conuenit voluntati. Kmc nec inconue-
niens^crtjdicere (ihum cffe filmm natura!iter,i^ non voluntate . Et
ell fimilc d.e voluntate Otri Cx: eius fcicntia, qux fe ad p!i:ra exten-
dir,quam voluntas. Dicixur tamea Deus volcns gcnuilTe fiiium , fi-
Gut Sc fapiensy(5c potesn rpfum genuir.fed iion voiuntatc pracceden
te uelaccedente,quafi prius volucrit,. ^poft eageiiuerit,ucl ccon-
'tra,vt h^retic opponebant.
Qji.Amuis in Deo idem naturj.fit atque uohntaSy
Conutnii ilii ^liqi-'id,quod tamen hic mit:ime.
Ex co-quod pater potuenr , aut ctiam voluerit generare fihum,
non fcqmrur . Patrcm ahquid pofTe,aut uc Jle, quod fihus non pof-
iit,autn6 vcht: quiajbi ponc,<^<uelle generarcno arguit in eo im
potctiam,^um cmfdelint potentie cum patre, fedpcrrinet ad pro-
prictaremfue porfone, cuius el1:polTe,,<Sc uelle nafci,quod quidem
m eo clt eadcm potentia, qutc in patrc clt potentia-, qua potclt <5c
vu:t generare,. iicuc oc in vtrifque e(l e-^dcm fapientia, Ok narura. \u
^ j. . , jfilio ergo n^ner» potentiagenera-ndr, ii ad proprictatem referatur
'BaG.d5.q.i. mtelligentia: quamuis bene,fi ad naturani..Tunc cnim idemiunt,.
potle gcnerare,. dc polTc generari.
P.iir j eadem d^r gnsto diuina potentij,gigni
(lua potuitfuboUi,^ gmtrarc parens.^
Dtft.8 *^umj !■ Solus Deus , feu diuina natura uere cft im.mutabili$ , ac fimph-
D^ veritare,4<^!f^iura . Vcre quidem , quia Hne at^ualiratis admixtionc . Euis
liDinutuhiU- emni clTe,erhaeternum,& fine prartcrinone , c>c fi:turitione , Ei\ a«-
tarc,. iv; (un- tcm iramutab.ihs , quia ell ipfum fuum cffe , quod imposfibile c(i
iP''^'"*^*'^^aJiteid.ifpo?ii^qus\m eih Ncque eriim verisfima efret, fi mutaripof
Y|.,Q j p , fct. Ncque aliqua fur;tin co accidentia fecundum quxmutciur,
'ar.i.,Ale-<->- neque pcr loca vel terapora, vel aiTecliones variatur, vt fit in crca-
1. p.q.j,. mc. c.jns. Simpliciylima vero ert,<& iinc omni compolitione ,uelmulti-
z.Sco.lioiia. pjicationcj^c iic vere <?c proprie iimplex,cumm ca nulla fit partiu
• 'F<.ic..Aiit..'\4i. ^ , • t t r 1 r \r 1 i- ., ^J.
'a T DuT q "^^ accidentium.uel rormarum diuerhtas. V ndc nec alicui pr^di-
Ni|.Ij-Trac.. camentorjm fubircitur, nec propric liibQantia appcllatur. Neque
t.p. q^. 3 . verd hmphcuatr ipfius , nomiaum mukiplicitas de ipfa diclorum
t ~' repu-
H
;1
A
B
Pars fexta.
303
Dift.p. Suma
De co^terni
D
repugnat, quzef.omnia vnum fignjficant : nec ipla excludit perfo-
naruin tnnitatcm,quia fingule Deus funt.
Eftfolus yere Deus immutabilis atque
Simplcx,e/l folus falicet ejje Juum.
Vnus Deusfunt tres diumae perfpiix , & funt idehiin natura,
diftmctac tamen in perronalicate . Hinc quanuns filuis.alius fir a pa
rre, cum fitab eo genitus; non tamen fiut pater autequam fihus, |"''^&'^""°"
cum diuina; perfjnae fint jnuicem coecfrn^ . Nec vaiet quod ma lac a.tfn"»"^'-
lcdidus iltc Arrius haereticas mferre nicebatui , fcilicet, quia natus 'te «>eueratio
eft,-5c habet principium,ergo non ell ^a^rernu^ . EteniU! actemus pa «'$% ho.i.p.
ter aeternum genuit fihuni. Ahjquin.ik: pater aliquando fuiffet ii-iS- 4--2rM.
ncfiho,3cfapientia quod eitaufurdum . Ei\ autem illaaterna ge-l^ "''^"* '^^*
ncratio iuxta ProphetaniineifabiJis . Vnde, ncc pra:luniidebeca!j^Ij '^^f,^j°*
quoquam de plena iplius pogiutionc , Ad exprnnendmTi auteiii
eternitatcm fihi,mehus dicitur fempcr natKS , cjuia iemper genera-
lur quam femper nafci,quamujs Si iliud a quibufdam dicatur.
T^ie co£t€rnum te diiimus e/^e parentit
Di^us ab £tcrno te genuijje parens .
Spiritus Sanctus eft amor,liue charitas,feu dile^tio patris,5cfiliij
qua fcihcet fe inuice dihgunt Vnde,dcper modu voiuntatis t)roce
dit a patre 3c filio.Quauis aute accipiendo nomc charitatis eiremia
litcr,quaehbet diuinaru perfonarum lit charitas , & omiies iinr vna
charitas,ficut & vna fapientia: tamen Spiritus Sanclus folus ci\ cha
ritas proccdens , ficut fiiius folus fapicntia genita . iiil; aurem haec
ch?ritas fubitantia, ^Sc Deus. Vnde Si a-quahs patn & fi!io,eft Spi
ritus San<^us. Quamuis etiam hoc nomen, Spiricus Sandus, onini-
bus conueniat perfonis ; nam & pater Spintus eft, 6c Sar?dus , lic
etiam filius:conuenienter tameniertiaperfona eo nominatur quod
ab ahis duabus,habet origuiem.
Spiritui San^o qHamuis trihuamus amoYem,
Verfonis tribusejiy att^mcn ymis amor.
Secundurn facrae fcripture vcntatem , &noui teftamenti aufl:o
ncates , dicere oportet Spintum San<Slum a pdtre 6c filio procede-
rc .Nec hoc eft contra id quod in concihis determinatum eif , vt
Gra;ci ahqui contcndebmt, dicentes Spiritum Sandlum a patrc
tantiim procederc . Longe enim diiferunt , aliud docere , & idem
quod determmatum eft, vlterius cx|jlicare, quod eliin propofito.
At quia &Q. ipii Gr.TCi Spiritum Satjtlum dicutitefic etiam ipinlii
fihi,vcrbis concendentes in (entesitia cum Lan; is conueniLnt,fi ca
pere vcllent . Quam ctiam fenteimam quidam maiorcs corum fa-
tis cxprefse ii\ fcriptis fuis pofucrant
And.q.i.bo-
na q.j.art.i.
Dur.q.4.
D.io. Suma.
Tho.i. p. q.
41. ar. 4. ad
i Alex.(]43.
mtm.j.ar.i..
Sco. Mjy.
Dur. Ric.Bo
«a.Ant.And.
■q.i.Bacc.d
I i.q.i. Aug
lib.i J.& 17.
de T rt.
D.r i.Siima.
Tho. I p.q
46. ar.i.Aie.
cj.^j.mem.^
art. 4. Sco.
Ric. Duran.
M.
y. '^nt.
And q.ScBo
xa lb!..nt.I.
Bacc. d. la.
^. I.
\304'
RhetoricA ChrifiimA
D.ii. Srima.!
Ex piitre ij nato procedit {pintus almui
Qjtamuis dijfideat nomine Grxcajides.
j^'-* -, Spiritus Sanctus,nccpnus,necpofteriusproccrsit,a Patrcquam
■ De ordine ^ f^i,o , ik»c c contra , pro co quodibi nulla cRtempons {uccersio,
'ab° moqiic ^^^ (iuraiio.Vncie nec habet locum qujcOio illa,an proceirerii bpi-l
^Sc.Bac May. ^Jtus San«ilus vam nato filio, Vel acihue iiafcituro. Nain omncs per
Ant. Ai d. 1. fonx funt coetcrnae . Hinc etiam nec maiore perfe<ftione dignitatis
d.ii.q.i. &;nccplefiiusapatreproccditquam a filio, fed a?que perfc£te . Prin
Bon. "•S'^'[cipalj-tcr lamen ik proprie a patrc tanqiiam ab auttore procefsio
Dur. d.ii.o.'*^*^ bpiricus ianai mittiturper hlium, eo i^uod pater anullo clt,n
j.S.Tho. I. hus autcm hoc habet apatre.
Spiritus ex naio non manat plcniusipfot
Cljidm patre.nec jpirat jiliur anie patrem.
Quancjuam ab vtroque,fcihcei a patre, & filio. Spiritus Santftus
D.i j.Suraa.jprocedat: non tanienpcr hoc filiuseorum , quafi patris,'«Sc marris)
De diftcrtH-
[tia procebio
tnis & gene-
traticnis in di
p.q. j6.ar.4
Vidc ctiaHvj
Secq.z.
|;uinij. Scb.i.
•dift.rj. Aiit.
And. q.i.Bo
na^Sc Dur.q.
tar. i.Bacc.
q vni. Th.i.
^.q.i7.ar.i4
Alex. q. 45 .
Dli^; Surna.
D€^cet'b!0-
nc tcporali
Spiritus S.li)
uilibili.Tho.
:. p.q.4^ar.
I.-4.- 5-'^ 7-
Alcx. q; 7 T
me
dici potell . Hoc cuini abfurdifsinium circt, Ck a fidelibus aunbus
ahenifsimum . Qiiamuis etiam tam filius, quam Spiritus San£lus
a patre proccdat,alio tanien modo. Nam filius^procedit pcr niodu
narurar,c>c rdeo dicitur genitus, (Sc proccdens. Omnc cnim quod ge
neratur,proccdit, cknon ecoHtra.Scd Spintus Sandus procedit per
nioduin voluntatisjficut daius,non autem ut natus. Sic ergo proce-
dcns tai>tum dicitur &: non natus . Neque tamenper hoc Spiritus
Sandlus dici dcbet ingenirus , ficu: nec gcnitus : q«ia ncc aii pater
necfiiius.
Qjiamuis accipial naiuram fliimen eandenr
Cum nato, naiHsmn tarnen ejfe potefi.
Gcmina ell Spiriius Sancti proccisio , xteina fcilicet, & tcmpo^
rali'^: quarum prima iiieftabiliter a pa rc, 6c filio fine tempore pro-
ccsfit: fecunda vcro c(t , qua Spiritus Sanctui. mittitur ad fandti-
ficandLMii creaturam rationalcm. £t hac quoquc proccsfione ab
vtroaue pnjcedif.nftautem iUaproccsfio feu misfio,gratia- Spiritus
Sancti collatio. Et hunc Domnius difcipuiis bis dcdit, fcihcct po[\
Refurrcctioncm.quandoin cos mfutflauir, vikpoft Afccnfionem in
m.f.Sco. die Pentcf<)(tcs , au fignificandum dupliccm dclf£tionem.s.Dei «Sc
Aiir. And.r^iproximi, quam Spiiirus Sanctusin nobis operatur: Datur autem
Bona. d. r^. ^pj^tus Sandus pcrfonalirer cum fuorum donoriun difiributione .
q.^.c a.iT.i yj^jjg.j^(^,j,. ai) ahqua cr^atura quar;rii:T!Cunquc fanda (fcd a folo
DunaH^d.i'?! Oeo) datur Spintus Sanctus,nifiinihume!irAhccr,quia a nuiia crea
H
j^i..
D.ij. Sonii
i-L^lie, pricipio
•S -
iturapvocedit.-
Spiritum ab xtemo pat€r yi cum pignore fpirat]
Tempore ficplaciio mittere 'rtey^jue jvlet,
Etiam a fc ipfo d^rur Spinrus Svinct^is . Nam v^c ipfe Deus e(\
hnia r-rriifc i t-itti-i »■ • n n i ri i i i i i i 1 1 « . n ' ' ' i i ■ j ■
: ■ OC dO'-
-'iiT""''' "- • •
Pars JextA,
iiii
B
O. itf.Suma;
DCipccfiJo-
ne tempora
Spiritus S.
vifi^^ill Sco.
5d.
I>
& donum . Dat crgo , quia Deus ; & datur , quia donum ; fic qux tcporali pro
datfc ipfum, quiaoperattr^nicatis (cuiusipfe cft perfona) ad extra'"'*'°""^P'
funr indiuifa. Vndc quod vna facit, & alia tacir . Nam 5c ipfe fili"sj[|^^"-/;'^"^P^"
fcipfum in fcripturis mittcre dicitur ; qui ctiam filius , licet remelitjJ.Sc0.T4!!
tantum m carnem midus lit , in mentes tamcn cai^as quotidic mjc- Auc.lib i.dc
titur a wta Trinitate . Patri autcm qualitercumque mundo appa- Trui.c.j.
rear,tamcn micti non conuenitrquiaipfe ab alio nonprocedir, fed
ert procesfionis auttor &principium . Per quod tamen fihus , <5c
Spiritus San<Slus mmorcs eo non funt,fed eiufdem cura co digmta-
tis, & cfTeiitie.
Q^ando creitwram fdcro afpiramwemuniat,
St dat muneribus (piritns ipfe fuis.
Dupliciter Spiritus Sanclus miffus eft , quo «Sc creatura duplici-
ter fan£lificatur , vifibilirer , fcilicet, cum apparentia alicums vi-
fibilis figni, & quandoque cum effeclu interiori, fine vifibili figiio.
Sicuc v3c fihus dupliciter millus eft , vifibiliter, ftilicet, in carne af-
fumpta, <5c inuifibiliter in mcntes caftas . Fuit ergo vifibihs Spiri-
cus Sancli mifsio,qua^dam ipfius apparcntia vel manifeftatio in cor
porali creatura.tanquam in figno. Nequc tamen per hoc quod mir
ntur Spiritus Sanclus, minor ert patre qui non mittitur,cum tamen
filiU'N fecundura mifsionem vifibiiein minordieacur tora Trinitate.
Filius cnim aiTumpfit humanitatem non folum vt in ea appareret,
fed etiam vt ciTct homo, no autem fic Spiritus San<ftus columbam.
Tamen iuxta Hilarium pater maior eft filio fibi coeffentiah, Sc hoc
aU(5loritate geniturs: , non camen per hoc filius mmor dici potcil .
Vnum enim 6c idem efTe quod habet fiho dedit. >
0^0 nos diVmmuSyfUmm putat ejfe Magiiler.
tioc mjigis augeri-,([uo magis ardet homOi
Spirittts Sanctus (qui tertia in Trinitate periona cxiftcns , a pa-
tre 6c fiho afc ipfo mittitur & donatur fidelibus) eft amor patns 3c _
filii,quo feinuicem amant ^ nos. Eiletiamamorifiue charitas qua'nc^'pintusS
nos Deum ^ proximiidiiigimus Ita eniminnobis cfl, vtnos Deu,',inui!jbili.Sc
&proximum diligerc faaar . Hmc qai ipfam dileclionem diligit >!^^'^* ^^^7'
Deum dihgit pro eo quod D«us diictftio eft . Nec tamcn Deu% f^ci^^^^jj.^^ .^'
dicicurchanras nolTra-.ficut fpcs *ScparientJa nortra.Haec enim dici Bona.d. jtf.
tur,non quodipfe fit ifta,fcd quia funt ab eo. Dicitur autcm cbari-iq.i.jr.i.
tas.quiaipfeeftcharicas. £t hec charitas qu.T Spintus San<^se{>,
nec proficitnec deficit, quia Deus eft , fcd homoin ca ahquando
proficit vcl d<rficit, ficut Ck Deus innobis dicirur magnificari uel
exalcari . Sic etiam dicitur ahcui dari non quafi locum mutet , fcd'
quia alio modb ineo^ efre incipic . Quamuis etiam- adum credendi '
j&fpcraiidi opcra-tur, mtdiantibus virtunbus fide, 5c fpe, a*Slum ta-j.
D.17. Suma.
De^pcelsio-
inen
So6
RhetoriCA ChrtJitariA
D- 18. Suiiii,
De propric
tate Spirittis
Sanft! (ccu
dii qua pro-
cedit teinpo
ralitor. Sco
D. ip. ^i'ma.
De ^quahta-
to perlona-
rij. Ant.And.
q.l.& i.
nicii diligctifii line ahcuius virtutis mcdio in nobis operatur. Haec
Magifter. Sed notandu quod in hoc vlcimo non tenetur, quia pra:
icr licc do«5lores ponunt habitum charitatis,quo a6lusdihgendi eli
ciacur,licet Dcus fil chantas noftra cffecliuc.
; Spiritus iH ^varijs appciYuit antcfiguris.
Jmbuit is tacito pc^ora facra modo.
Spititus Sandus dicitur datus a tcmporali proccfsionc , fed do
nuni dicitur ab aterna. Neque vcro filius donu.n dicitur , quamuis' p
6(. iplc ab aeterno dabihs fuit , qucmadmoduni Spintus Sandus ,'
quia non folum proccdic vt donabihs , fcd eOam vt genitus . Sicut
crgofilius arternaliter nafccndoa patrc accipit quodfitfihus: fic
Spiritus Sanclus xternaliter proccdendo accjpit, quod fit Spiritus
Sandus. Hinc & fecundura quod fempjtcrnc donum eft, refertur
ad patrem 6cfiHum,fecundum vcro quod datum,vci donatum ell,
referturad cum qui dedit,(Sc ad eos quibus datur.
Spiritus xterna donum eji ab orioincquanquam,
Temporis elapfu dicitur efje datus.
Acquales fum diumic perfonae, nec fe inuicem excedunt in xtct
nitate,potentia,velmagnitudinc : quac hcet diuerfimode fintnomi
nata?, funt tamen eadem eflcntia . Hinc ex iUa confubftantiahtate
naperfona dicitur cfTe in alia. Nulla crgocftin diuinispcrfonis
cdcntiahs diuerfitas , feu diffcrentia , fcilicct ncc partium integra-
lium, ncc fubiediuarum, nec matcnahum qualitercunquc. Ncc ibi
dux pcrfonac magis funt quam vna, ncc numero differut, quafi vna
fit ahquid aliud ab alia: fed quia in computationc a fe inuicem di-
fcernuntur, vt patcrdjcatur vnus pater, 6c pater, & fiiiusduo, hinc
&. omnes tres perf )na: non funt maioris dcitatis, ficut nec veritatis
'S: magnitudinis quam vna , <Sc vna non minoris quam omnes , {ed
afquahs funt dcitatis 6c cadem deitas . Ex quo Ck pater , quod ctfi
Dcus trinus el\ , non tamen triplcx dici dcbct : quia vbi tnphcitas,
ibi duo plus quam vnum,(Sc tria plus quam duo.
^ „ Verne?at ^quales perfonas ^rrius excorSy
Dc perfoiia QuamUiet i^ cunttis pernegat efje parem,
ru xqualita- Acqualcs funt ctiam diuina? perfona? potcntia , ita vt non maio-
tc iti operanjfem poccntiam habeat pater fiho, ncc duo vel tresmaiorem, qunm {-{
di potenti.). vnus. Quod ex vcrbo Chii(]i primum oftcnditur, vbi dicit : om-
co.Ric. Dul,jj3 quachabet patcr mea funt: crg-o tkomnipotentiam. Nam fi pa
rJ.Ant. And.' ^ n c^ ri i i n
f;ona. 20 q ifer, non gcneralkt nhum in potentia libi a-qualem , hoc ciietaut
i.art i.&^ quia noluidet, aurnon potuifTct : quod vrrunquc falfum cfl : quia'
* 'dy. q i.A- jfic aut inuidus,aut in.potcns probarctur. Nan» m humanis parcr fi-|
lcx. I p-q 47 hum quanto potcfijgcncrat libi aqualcm : in o & meliorcm & ma-,
mem ^.Th ■ ^^- i -fc» T _ _
N}.4t.ar.<^.
P
rernj.fipofler Deo tamcn nihii cfie potcft maius autmchus
VVidc
Pars fexta.
307
B
May. Ant.
And. d.zi.q.
I. Ric. q. 3.
Tho. I. p. q.
52.3^.4. Ale.
q. 6. mem.j.
arr. i . £c i.
iSiifla. p. i,
por. 2. q. i.
D.ii.Sjma.
D
Vnde eritpaterfilioarqualis . Ncc impedit (]u6dpaterfilium ge-
nuit>quia filius nafcendo eandcm naturani ab & accepit.
'HequAqmm eji alijs perfona potentior i>nay
i^twd ratio pevhibeUquod piafcripta docent. D.z i. Suma.
Vere funt propofitiones.in quibus diitio exclufiua (folus) poni- pe modo !o
lur cum termino perfonali,dicendo. Soius pater tantus eft, quantus.'5"f'^' '•^^ P°^"
fimul illi tres &c. Per hoc cnim non vna perfona ab alia , fed pro-r""f r^"^,-
I • r 11 11 ^ > I /- 1 • excluliua di
prietasrelatma vnms perlonacab altera cxcluditur . Quod fi di-Kc^jone, gj-o,
ilio exclufiua de termino perfonali pr^dicetur refpeitu termini ef- Bona. Dura.
fentialis, vr fi dicacur, folus pater eft Deus,vel pater cft folus Deus
fecundum Magiftrum: fic vbi talespropofitiones inueniantur, ex-
ponend^ venient , nec verbis noftris fic loquendum . Quod fi etia
vna perfona in fcripturis exprimatur cum dn^ione exclufiua , alia
perfona non exprelTa > tamen femper comtelligitur propter carun-
dem cohxrentiam,
Ejfe DeurHy folum Vatrem non dicimus apte,
Sed Vatremyfolum dicimus ejje Deum.
Sextuplicia funt nominajqua; Dco tnbuuntur fecundum fiibda,
liam . Pra-dicta tamen nomina non eode modo de Deo, & de pcr-l^^ multipli
r ■ \- vT r 1 ■ cinommum
lonis dicuntur. rv^am iunt quaedam, qua^ exprm3ur)t proprietatesigc praedica-
perfonales, & dicuntur nottonalia, vrpatcr, filius, Spiritus SanftusVonu diiTere
verbum donum, generans,(^c Qj-ia-dam vero cxpnmunt efientiac tia i diulnis.
vnitatem,vt Deus, deitas, fapientia,boniras, a-terniras, & hinufmo-j^^^^' ^°"^-
di . Qua.d3m aur tratifunipuue dc Dco dicuntur,vt lux, fplendor,|!^^'"'^*^^"'^'
fpcculum, <Sc fubilantia. Quadam ctiam Deofoiura tx tempore
conuenmnt cum relatione quadam cxrrwifeca , vt Domnms Crea-
tor, Redemptor,Saluator,3c fic de alns . Qu^dam vero ex tcmpo-
rc Deo conueniunr,nec relatiue dicuntur, vt human3tus,mcarnatus.
Quoddam ctiam ell,quod dicitur non figiilatim, (ed fimul dc om-
mbusperfonis, fecunduni quandam mtrinfecamrelationcm, ut tn-
nitas. Et haec omniareduci poffunt ad dupicx nomen . Nam om-
nia aut dicuntur relatiuc aut abfolure, vt patet jntucnti. Ba tamen
qux ad ellcntiam periinent abfoiute , fcilicet, djcui.tur.non dicun-
tur vel de fingufis, vel de orambus in plurali , fed m fingulan lan-
tum . Nonenim dicuntur pater ck filius 3c Spintus Sanctus di}, bo-
nitates uel humfmodi,fed vnus Dcus, bomtas <5cc.
ISlomina mtdta Dei communia, propria qucedam,
Sunt nonnuUa tropis nomina claufajuis.
Ab cis qu.iE dicta funt, fcilicet , nomina fecundum fiibftantiam'jna'vjc'o. Anr.
dc Deo ditta, fingulariter de pcrfonis dici 5c non pluraliter,excipi And. q. i.fr.
tur hoc nomen peifona . Quod qurdcm fubllantialiter dicitur ab- M^y^^^--^-^
folute enim- & non rclatiue prcdicatur^ & tamenpluraljrer deom-r" ^^'^'^•''^'
L^ i . q. r.
And.d.ii.q.
I. Tho. i.p.
q.ij.ar.i.A-
lexan. q. 48
mem.i.
D zj.Suma.
De hoc no-
mine,perfo-
lilbuSi
joS
RhetortCA ChrifitariA
D.t^. Suma.
Dc nomini-
bus numera-
iibus , f< di-
nmcticiiib' .
Bona. Sco.
•Dur.Arrt.An.
fr. May. j^.
&2^ Rir.
iJ.q.i.S.Th.
i.p.q.:;o. ar.
?.Alex.q.45..
mcm.i.
D. 22..Si'm3<
ctur plursii
icr .Ik na.
5co.Ilic.An.
And cj.i.Du
rjn.d.23.q.i
S '
P
Iq.zp.ar .^ A
lc-T.an. q. jtj,
iRlClIl. i.
lubus Imiul dicitur,^ non fireulanrcr . Vcra cnim ell hcc. patcr
& filjus, & Spiinus Sar^tus funt tr#s pcrforaf : no aurcm (unt vnn
pcrfona . Scd hoc nomen a prafdi^lis fupra excipioportuit.vt; habt
retur quo hacrcncis re(poii(ieri pofTet.cum inftanter querenres quid
trcsin diuinis fecundum fcripturas dicamus . Refpondcndum eft
cnim trcs perfonas. Quod tamen magis dicitur ex penuria noniinu,
cjuibus ha- tam ahifsjme res expnmuntur , quam vocabuh propria
hgnificatione . Kotandum autem c|uod in diuinl^i non cft utendum
vocabuiis quarfum, diuerfus, firgularis, vnicus & folitarius : per
quac , fcj)icct iinporratur conirariuiTi aut vnitatis cflcntix , aut plu
ralitatis pcrfonarum.
Cornmoda perfornt uox ejl.fi cjUdcflio fiat.
Q^uo naturamcdoft tribus uvo Dei.
Nomina numeralia non ponuntahquid in diuinis,fed remoucnr,
Itcm dilbiictio cxcludit colufioncm in pcrfoi^is.fimilitcr difcrctio:
vt pcr hocquod dico, vnusDcus , deorum cxcluditur plurahtas .
Per illa autem quae plurahtaiem cxprimunt, fingulariias & fohtu-
do cxcluditur : vt per hoc quod dicitur, duc uel tres pcrfonar,exclu
<iitur quod non hc vna tanium. Hcc tan)en a do<Slonbus non conce
.duntur,nifi intelligacur jlla nomina ficrcmoucrc,c]uod etiam figni
ficcntfeu ponant, Quod ncc abnuunt au£loritatcs , quas Magi-
ilcrallegat.
Onere nil, in-^mo tar.tvm rmouere Maf^inr»
Tictninti quxnumeros in deitate notant.
Sed res ijia purum dtinceps laudata magifiris
jt nojiris.hodie nuUus c/i precij.
^. .„- l.Pcrfone nomen fignificat cncntiam in fuppofito. 2.Nom-cn
l^e figniilca- pcrfbna: muliiphciter dicitur . "0110 ad primum , ex fupradid;is pa-
tiorie burusircc ;quo aci fecundum aurcm ,eK eo quod diccndo tres perfonas ,
nen.inis er fi©-nj£camiis id quod cft communc patn,&: fiho & Spiritui San<£lo,
quod vtiqu.c citeilcntia. riinc oc qucrentiJjus quid elt cllentia ;
rcfpoi>dcrj pot^lt , tres perfon^ . Capitur tamcnnomen perfona
quandc^quc pro hypoftafi vcl fubfillcntia , ck hoc iuxta prardida,
proptcr vocabuloruiTi pciiuriam : ita cum dicim.us, patcrct filius 6i
SU\ d 24 Q (Sp'ruus SaniStus funt trts perfona\ fenfus cfl:, ickfl, trcshypoftatcs f|
I^S.Yho.ip. vcl fubfiftcnies.Dcnique tk quairdoqucfupponit proprictaicpcr
fonahjfub cius tamen ahqua cliff^ereiKia,vt cx pi-icdnStis patci.
I^aiuram fignat,Jignat yelbypeflafin anceps^
T-iomcn pcrfcn<c,propria jiue notat.
^D.25. SCma.j Loqucntcs dcdiuinarum pcrfonarum proprictatibus, fnprirrris
ll-'c prcpric-|cauros Dos effe conuenit dcnominc hypoftafis , proptcr liercncorij
i;"'\'^"-^ £^^"|vcifutjami ,qui eo vtcbantur pro pcrfoiia fimul &circntia, & pcx
Vio<
B
Pars fexta.
309
Ric. Dur. fr
May. Ant.
And.q. i.Bo-
na.q.j.Tho.
i-p. q.^o.ar
hoc ilmplic^s c?.picbant : quod tamcn modo pro perfona tantum,
fine penculo accipitur . Elt autem propncta.s per(onalis patris.ge-
nerare: filii> generari : Spiritus Sandti , procedere uel fpiraii . Qusc
quidem propriecates.relationes quxdam funt.quibus perfone adni-
uicem relatx dillinguuntur : & paternitas fiiiatio , & proccfsio di-
cuntur: A quibus <5cperfonariminomina , fcilicetpater (Scfiiius &
Spiritus Sandus, fumuntur. Neque tamen, quia relatiua funt,acci-
dentalitei' dicuncur, quia mcommutabiliterpredicantur : folus fi-
Ims m diuinis proprie filius Dci e(l homines autem per adoptione.
Quamuis etiam omnes coramuniter perfonse nomnie Spintus San-
di\ fumpto efTcntiahtcr nominari poflunt,tertia£ tamen perfon^ ap-
propriatur relatme , ^ per hacc nomina.f donum & Spjritus San-
tluSjiphus intelligicur relatio, cui nomen non el]' impoficutn.
Terfomm pcrh bent diilingui proprietate.
Trceiicat externum non tamen illagenus.
Eadcm eft patris proprietas,qux his iignificatur nominibus : pa-
ter.paternitas, gcneratio adliua Et fihi quz hgnificaturnoininibus De diuerfis
his, quc funt : fihus , fihario , generatio pasfiua : <^ Spnirus Sanfti
per hafc,quse funt,Spiritus Santl:us,fpiratio pa(siua,6c procedere ab
vtrifque . Significantur ca.men hx propnetatcs per illa nomuia di-
uerfis rationibus . Nominibus enimperfonarum (qua.' funt , pater,
fihus, Spiritus Sanclus) figtiificanturnon tantum proprietates, fed ^- i-Dura.d
D.ij. SJma.
ncminiDus
propnctatii
peribnaliu
Sc. Fra.May.
Bac.Ant.^n.
D
eciam hypoftafes : nomunbus aucem proprietatum, vt funt paterni
tas, &fihatio, 6cc. fignificantur ipfe proprietates fecundum fe,vel
atlus ipfarum proprietatum, vtgenerare, nafchvei generari . Sunt
autem Ck nomina quac propnefiho conueniunr,dcperfonalem eius
proprietatem precise exprimunt.qux non fubfiannaliter, Ced refpc
diue de eo , refpeclu patris dicuntur,quaha funt, gcnirus, verbum,
'imago. Dicitur enim genitus genitoris genitus,tk lic de aliis. Eilen-
tiaha etiam quandoque ponuntur pro perionis , vt Deus de Deo,
Deus genuit Deum , lumen de lumme, fcd non e conuerfo . Non
enim dicimus,verbum de verbo, vel filius de filio, 6cc.
Vni perfonafi multa uocabuh dentur,
J{es eadem rnuhisft manifcfU niodis.
Praetcr tres propnetates perfonalcs afsignatas funt ah"e non pcr-
fonales, quetamen funt perfonarum . Vt mgcnicus.quod ad patie
fpecl:at,(J^tamenalia,quamhocnoin€n paternitas. proprietace im-
portat. Non enim de ratione patris el]: efie ingenitum,cum abfque
hoc aliquis ^{[q posfit pater . Ell autem fenfus alius illarum propo-
fitionum, patrem effe 6c filiutn efle , quia hoc idcm eft. Vna enim
elT: eirentia diuina, qua vterque cli. Et illarum efTepatrem,6c ef-
fe filium , tranfpofitis, fcihcet, termints. Non enim eit eadcm pro-
(S.q.z.S.rh
i.p.q.54.ar.i
D-.zS.Suma.
De proprie-
tatibus uon
pcrfosialib'.
Sco.Aat..An.
q.i. iJgn.q.j.
KR
prietas
310
Rhetortat, Chriftiana
D.ip. Suma.
De coniuii
ipir Jtujne,
quc eft alia
pr oprictas.
ran.q.i. Tlu
i.p.q. 3^ar.
l.Aiex.q.70
mem.1. ar.i.
prictas qua illc ell pater, 6c alter filius, vt patct . Solus filius dicitur
fapientia geiuta uel nata . Notandum quoque quod nomen imago
relatiue quandoquc fumitur & tunc foli filio conuenit. Sumitur au
tcm cx quandoquc elH'ntialicer pro tota trmitate, ad cums.f.imagi-
nem homo dicitur creatus.
Et pMeryingenhus coynomine dicitur aptOy
Dtcitur <is iutusjolHSyim.\go patris.
Hoc Bomen principjum,m dminis dicitur ad aliquid totique c6
ucnit Tnnitatidc lingulisperfonis ac multiplicem notarrelatione
j E(l njinque pater principi um totius diuinHans , quia principium fi
\\u *Sc Spintus Sancti, 8c iic efl: principium, line pnncipio. filiused
icd uopcrfojprnicipium : quum Pater «J^fihus iint principium Spintus Sandli,
nihs. liona.j ^ Spirnus Sanilus non aliter procedar ab uno,quam ab alic Spin
rus Sanclusautc ell pruicipmm creaturac, «5c principiu de vtroque.
Ncc dicutur rrcs perCona: efTc iria, (ed vnnm principm cx tempore
tonus creatur;e. QMjamuis autem oc vna pcrfona fit altcrius princi-
pium, vt iam dic^am c(i hoc tame non ci\ ex tcmpore & cflcntiah p
ter»fcd notionahter. Pater ^^ filius funt principium Spiritus Sancli,
idqiie vnica notione dicta a recentionbus Gommuni fptratione.
Omy.es principium perfonas dicimus Hmum,
Viinclpiim,fiitiim dicimus atque patrem,
Ahqua de Deo dicuntur ex rempv)re , idqiie finc fui mutatione.
Vnde nec per hoc , ei aliquid accid:t , sed rei temporah ; qualia
funr,creator> Dominus, rcfugium,.C<c huiu'modr. Tunccnim cocpit
hoc modo Deus elTe crearor,quand<) coepit tilc ipfa crcatura:<i>c fic
iimihter de ahis . De tcmpore tamen dicitur;quod Deusnon coe-
ra.May. iiic, pit cfle Dominus temporis in tempore, fed cum rempore, eo quod
Aic. Aiii. q.jteiTipus in tempore efTeiion cosperit. Eil ergo talis relaiio reahter
i.Kic.q. ?. I fol^im in creatura,in Deoautcm iolum eius appellatio , feu fecun-
duin rattonem. Fit enim hoc,vt dithim ell.hne iplius mutarione fi
cuc in fiinili nummus line mutatione fui fir prctium . Hincpatet
quomodo Spirirus S.puris mentibus fine fui mutationeconfertur.
Sii do7?iinus reriim qii^miiis iu tempore jiHus*
'hlon de-mutatum dicimus ejk Denm,
IHa nomina aquale oc fimilc in diuinis relarionem quidcm di- H
D'j Ji)pro- ^cunt, fed ea elt f^lum reiatio rationis . Nihil er.iui e(t fibi ipfi xqua
pnaus. Sco. jejicurnec fimile, 6ctarmen pcrfonarum aequahtas eft fccundum
Duran,May. ^ifeiuiam » Aequahtas crsio, ck: fimihtudo m diir.nis nihil aliud cli
frjcc» Ant. - 1 I r ( ' I
Anl Q' i »3o T^^" iden.nras virtutis diuinarumpcrlomrum.idque relationera-
na. li Pjt.q. tioni^ tanrum.. Aliqui dicere volebant,qaibus Magilk-r adherer.in
ivTuo. i.p.jquo noii r-i.ierur.quod illa nomina in diuinis nihil ponercnr. Affir
|.«1'4'2"^''^ '• n)atu.r avitem iH dtuinis fecundum npproj>rtannncn! deparre vni-
LUex.q. 54, _ii--i
I I tas
D.jo.Srima.
De relatiorii
bus qu* coii
ueiiiuc Deo
ex.tcinparc.
li'ona.Sc. Du
Tho. I. y.q.
1 ^.ar.^.Ale..
q^.53.mem..i^
p.^r.SiJtna.
B
Pars fexta.
S^A
tas dcactcrii!rAS,quia ili.i pcrtinec ad pnncipiutn, qui <& ifinarcibilisjmem.i.ar.i.
dicitur: dc fiiio autcm iniago,fpecics ^ pulchricudo, 6i equaiiras, {^'"'^^-T"^"*^'-
cb perfedam patris reprefentationem: de Spiritu Sandto, amborii '-P-s-por.j
nexus >Sc ciiariras.monus cjuoque & vfusrquia pcr ipfum Ck ab ipfo
omnia nubis donantur . Qjna vcro neutrum gtnus ad cfleiitiani re-
fertur.malculinum vero ad perfonam,feu iiyp()l}alni,ideo pater ^
films <5cSpiritus Sanclus dicuntur C|uidem vnum, nonauteni vnus,
uifi cumadduione; «^ vnus Deus vel liuiufmodi .
H^tura. £qualis,non prnprietincparerni
Filius,jc "Vnurtunon tdrncn ynui eriu
Patcr &; filiui in diuims diligunt fe Spiritu San<n:o,5c hoc,capie-
do diligere nottona!irer, vt ponitur pro communi fpiratione ditfe-
rcnte, fcijicec ab eircntia fecundum rationem. Non autein eft con-
D.jz.Suma.
i>e intciiedu
a>lignataru
J>ro}jnetdtii,
rtim de
cedcnda ilia propofitio , Parer fapir (apientia genita, feu per eam ^°f-[
fapientiam quamgenuir: ne filius qui cft fapientia genita, videa-Uniore ij^ la
rur ellc caufa fapienria: in patre . At dum qujenrur, an filius fapies'pientia.Bon.
Iit (apienna ingenita,concedi debef,c6 quod ipfe eadem fapientia,
fapiens cft qua pater . Bft enim fenfus quod iilius cl^ de fapientia
ingenita. Concedirur etiam a quibufda il!a,filius fapiens eft fapien-
tia genita,vel fe ipfcquod idcm cli,non tamen a fc ipfo.Eft autem
vnaeadeniqiie iaptei-tia patris ingcnita (i^ ger.ita fecundumrem,
fccundum rarionem lanicri differcns . Hoc enim addirum,patris,fa
cit fapientiam fiare pro perfonis . Si vero abfolutc p:)nuur,f}ai: pro
eflentia^ficut vi^ de dilechone el} confiderare. Vnde (Sc ficut m d^\-
(^jtate cft dileclio , qu;^ cit pater ^ filius & Spiritus Sandus , fcilicet
ipfa diuina c(lentia,dc tamcn Spintus Sandlus clt d!ic6tio,quar non
cit pater ncc filius,nec tamen per iioc fur.r duse dile^tiones.fed vna
tantum : fic e(l 6i. fuo modo de fapientia. Dcmque & diligere,fi ca
piatur e(Tcmiaiitcr,&; idcm cft quod cfTcrunc pater non diligit Spi
ritu Sanclo, fcd bcne , li capiatur nononalircr pro pasfiua fpiratio-
ne. Tunc cium etli idem lit quod diuina eflentia lecundum rcm,
non tamen iecundum niodum lignincandi . Secus tamen eft hic de
faperc,quod femper efientiaiiter capitur.
Q Quamnisfe genitor fpiramine diU^at almo,
^ttamen is gcnito.non jipientcfapit.
Diuinarum perfonarum propnetates funt ipf^e perforac , funt &:
diuina ellentia : ut patcrnitas eil pater, & eft: diuina cftcntia: fic ik
filKirio filius , <!?c pfocefsio Spiritus Sanctus. Nuila enim in diunMS
potclt cfie diuerlitas,nec compofitio, (cd ob diume naturar fimpli-
cirarem, Dcus cft quicquid liabet,ubi non rcpugnat relatma oppo
fitio . Fucrunt autem aliqui qui iioc ncgantei, dixerunt ipfas pro-
i>co. Ric.Du
ra.Anr. And
q. i.May.q
I. Tho, i.p
S- 3 7- art. 2
Alex. q. Q-j
niem.j.ar.j
D.j j.Sjma.
De copara-
tione vcl dif
ferentia pro
prittati.s ad
perfdna? &
ellemia Sco.
i'i Rcporta.
pnetatcs non clle perfonas , fed quafi cxtrin'e us affixas , cuafi fi j ''^'
* f ' ^ id.zpnini.
KK
pro-
3^2
Rhetoric£ ChrifiiariA
D.J4. Sumi.
tix viiu.uc
Sco.le lemit
tkad ea qux
m.i.d. 8. 15.
proprietatcs funt perfone, ideo eas iion dilhnguunc- Scd hocpor.
fequjtur . Nam 6c fc ipfa rcs diftmgui pote(Meu dcrerminari. Ad
dunt autem dicentes h proprietates funt diuina enentia.cr^o m ei
perfonar conueniunt ficut & in cirentia, vbi non atteiidunt rcpugna
re relaiiuam oppoiitionem. PJenum tamen horum inrelleitum ne-
mo morralmm haberc potell , fed ftandum cft m hjs veritati fidei.
Nec]ue ttiam fequitur paternitas eft in cfTcntia.ergo eflentia gene
rat,vt ipfi volebant. Non enim el] \\y\ determmando uel diilingue-
do eam,licut e!t m perfona,cmus eft generare,
Vni perfm^ cjuod coii^enit,omriibus aptit
Ccnutnkt^mtjdo ni dmpta reUufient.
Per hocquod indiuinispetfona eliidem cum eflentin , non eft
De perfona- cadcm res que generat -< generatur,vt hcretici uolebant:.c]uia & fi
ram cu clien gcncransLX gcr.cratum in fubllanria conucniant,non tamen in per-
fonahtate : quia pcrfona oc cflcntia fecundum rarionem ditfcrunt
Er fi cDam vnus Deus dicatur trcs pcdousc, htq-ne vna eirentia triij
peifonaru.m,(?ctres pcrfonivr vniusefleotix, non tamen poteflfimc
dii-i vnus Dcus trium perfonarum.vel tresperfona: vnius Dei . Per
hoccnim hgnificaretur Deusinahqua habitudine principn refpe-
clu perfonarum,quod non valet. Neque fimile eft: de eflentia, quia
hxc uox , Deiis ligiuficat in rationc principij effectiui , non autem
cflentia . Qiiod autempatri attribuitu-rporenri-a, frho fapientia,*Sc
Spiritui Sanclo boiiiras, quamuis^omnes eadem potentia fint,<5c fa-
pienria di bonitas ; hocfit,ne pater iinpotens putetur, Ckfihusinfi-
piens.tk Spiritus Sanilus tumidus , vt inhumanis feucreatuns efle
confueuir. Dc nomine etiam, homoufios, notanctum quod ad tem-
puspropter h;rreticos abolitum parefa£la iphus (ignificatione , in
con(uctudincm locutronis ell: refumptum, vaiet tancura.ideit vnius
'.Ik eiufdem fubftantiie. Nomina vcro franslatiuc de Deo dicla , vt
fplendorjfpecuhimj-Sf huiufmodi,interngi dcbcnt fecundum ratio
ncm translatiorjs <3c fimilrtudmis eorum.
VerJGnis t:idem fuerit naturx,t.m:etft
hji perfonarum canddus ordo trium.
Scfemra Dei fiuc fapicnria, quamuis fimplex fi^r, & un3,propter
vanos tamcn rcrum ftatus 6c citcclus multa fortiuntur nomina , vt
fciliceti.im dfcatur p!a?fcientia,pFout fcihcet e[l dc futuris <5c omni-
iDciiu cieat- bus,?am boni$ quam malis : iam drfpofirio,inquanrum eft de facie
turE. D.Tli. ^i^- i<i"^ prafdefiinarioTvr ei^ de faluandis : lam prouidentia,in qua
i.p.q.i5.Ar.'tum ertgub-ernandbrum : qux <3cpro difpofirionc accipitur , iicci
i.Sco.tc Aii. jntcrdum & pto praefcfenna accipiatur. Sapientia vero vel fcicntia
ert dc omnil>us,tam bonisquam mahi, prtfentibus & praeterins,te-
porahl>u3 oc aternis . Si aatera nulla furura faiflenr , hcettoliere-
■ lur
D.jf.SuT.s.
d; attcibutis
qux cotiuc-
nii-it Deo re
H
Aa.vi.5j.q-i'
[
Kf^
Pars fexta.
S^3\
B
D
tur pracrcienlia , difpoiitio uel prsedeliinatio quo ad refpcclum &
anrccefsu)neni,cjuarn ad futu. a imporrant,non tamen quo ad eden
tiam, qu;Krali refpeckai rubtici-rur Intuetur autem Deus omne fu-
turum,vt fibri pra:fens,eo quod omnia tamprsterita quam futura,
ftcut v^ pracfentia abaterno in Dei fuerunt fciencia.
I^omvna mnlta,Dei tenet 'vna fcientiajerumt
Q^uoi jpkndens yarijs efficit ordo modis.
Licetomnia aDeo cognita fintm eius fcientia, non tamenfnip-
lius cilencia. Multa enim fcit,quae eilientia cius non funt. Deus etia
aliquomjdo cognofcit bona, quonon cognofcit mala,quae fcilrcet
in eo efie non poirunt,cu!H illa folum in eo elTe dicancur, ad quac in
ratione priacipii ipfe fe haber, qualia non (unc raala.qux nec ipfe
apprvibat.Deniqae etn omnia qua: funt de DeD,poilunt djciexip-
fo,n jn tamen econuerio, omnia qua- ex ipfo funt, quia ab eo fa<fla'
non autem de ipfo,quia non de fua fubliantia.
TSlouit mnlt.i DeuSyqunelJenti.t in effe negintur.
Tiouit ncn codem.quo hona.praua modo.
I Tn omnibus gcnerahter rebus Deus ell pra:fentialiter,potcnttah
|ter v5c elTemialiter,fvne ramen fuidetinuione^cil 6cin omni loco li-
ne circumfcriptione , m omr.i etiam tempore fine mutnbilitate . In
fanclisfpeciahter,dc excellencius.eilper gratia fuam.Hxcellentifsi-
me aurem e(\ in hommc CbnlK), in quo plenirudo diuinitatis cor-
poraliter inhabitat . tft ergo vbique per ciTentiamjfed in folis bo-
nis habitat pcr gratiam. Priufquam aute res aut fandi efTent, Deus^
qui nulUuscget , eque vtmodo in fc habitauit .Nequc tamenpcr
hoc quod Dcus prsfens cft in rcbus etiam immundis maculatiir; h-
cut nec fpiricus humanus a corpore leprofo , nec a rebus focdis ra-
dius foiaris . Et quamuis Deus eft vbique & in omni tempore, non
tamen temporahs c{\ , ncc localis : quia nec (ubell: motui,nec loco
tcrmmatur, nec circumfcribitur . Spiritus autem creatus loco, qui
dem tcrminaturnon autem circumfcnbitur : qui & pertcmpus mo
uetur fecundum affc6lioncs tcmpon fubiaccntes,non autem Deus.i^'-^ P^' *^
Qui (Si fine fui mucacioiie de nouo incipit, vel dcliiut cilc in creatu ^
raraodop^di^to .
SoIhs ubicjue Deus multo d:fcrin)ine rerum ,
Mututur nuUo tcmporefme loco.
Scientia iimphcisintclhgentisc m Dco non cflcaura rerum, nccj*^-^^"'^'^*''^
res iunt cauia iciemiae Dei;,ira quod non icquicur,Deus mala c^rtei ^. c^graph
pra^fciuif, (5c eius prsc fcientia falh non poteft, ergo necelTario cuc-u.^^.js^.p.d.
nient. 'i^iii forte dicatur caula malorum line qua non. Nam iine eo q.finah.ar.i,
mala non e{rem,liccc ipfe nec uelitncc approbetca,fcd tantum bopcf>t"s^j^y-
na. Contingenna enimfutura fecundum ic contingcntia funt.liceti'}"^* ", :^
D.5<5.Srima.
Oe compara
cione rcrum
fcitarun^ ad
Dei fcientia,
i^tqujtnodo
res (i:U in
Dea.Sc. An.
/\nd. Bon;i.q.
i.ar. I. Dur.
q.:.l<.ic.? 5.
d.q.^.Niifsa.
Trac. i.p.j.
p.i.q.i.
D.J7. Suma.
De copara-
cione Detad
res, fcilicet,
quo modo
De' fit inrc
bus.Sco.Ric
May.An.An.
q.i . Bon.Du
ran. q. 1. D-
Tiio. i.p». q.
Sar.^. Alex.
q.p. mem.Zc.
D.jS.Siama
De capara-
uone fcitn
pq.i4.ar.i
ar. 5). ar. II.
ar. I j. Sc 1.
Gon. Genti.
certBm
Sii9
iUUS O r
.NufTa.l
3^4-
KhetoriCA Cbrifltan&
Tra^.T.p.i.jccrium (it ca cuenire c|uaiiru!n ad Dci prafcicntian). Angelicus D.
por. i. s.4-jvarias mouct ^ easquidem vtilisfimasquatftioncs fupev ca qux sn
"«■•js-q^- iiac dillinftionc coniinentur. Vndc propolitiones iUa-, «Sc fiRiiles,
3. Vide etii inipo^^it)jIe cft eucnire f|Uod Dcus praLTciuit , pofsibile cft non cue-i
Sco.? 9.^.5. iiircfuturum a Dcoprarfcitii, coniundini ni fenfu compoiitiofalfae
& NiiDam. 1 fuijt , in fenfu autem diuifo verae . Tunc cnim fimul ilat , ca a deoj
Trac.i.p.^. pj.2tkita,& tamcn m fe fore contme:entia.
por.i.q.vni- * j^ .. • ^ rr. >■ ■ A .• r
ca.
D.?9. Suma,
De immuta-
bilitatc lcle-
tixDei.Vide
Sco.&Tho.
vu lupia.
QuAmuisncn poffit diuiriajcientia fiUU
lAbera conungum multa futura tamen.
Etfi aliquid lubieclum efle poslu fcienna Dci , euod antenon
fuit,aut etiam dcfincrepofsit ahquid fubj£C.lum ellc idem fcientiae
quod antc fubiedum fujt: tamcn ipfa Dei fcicntia pcr hocnon mu
tatur,fed omnino immutabilis cfl . Hac cnun cll cius fapientia,6c
illa lua efTcntia . Vnde iiec aug,menian potcft j ncc ininui,immo tik
abfquc fui mutatione,Dcus fcir.c potefl.nuod ncfcir, & pntefl uelle
Iquod non uult . iit lioc fi propclitioius illa' diuif m iiitelligantur .
Sic cnim dcfignant Deum habere hbertatcm ck porenriani omnia
fciendi vel non fciendi, ficut ab aterno habuit . tt hoc lcqucndo
de fcientia approbationis . Potcft ergo «5c ad hunc fcnfumplura
fcire quam lcic,fed fine fui mutatione.Prouidctia quoquc Dci om-
nes creatur.T fimul gubcrnantur, quamuisnon acquahtcr omnibus
prouideat, fed cuilibct fccundum modi:iri fuum.
Vnamanet [emfiY diuina [cientia,quando
lUam augere^nihil minv.ifje potefi.
Pra-deflinatio (que fcilicct pra-fcicntiam fecundam intelle<flum
De prxdenijpra-fupponir) cft graua- inprsfenii,^: glorixin futuro pra-paratio .
natione 8<: Mpfa cnim cft loliim rcfpedtu faiuandorum. Prarfcienria autcm ciia
nl^^lc ^cor'r^ damnandosfc excendit. Eftautem ccrtus prafdeflinarcrum nu
cffeVfib». Sc. '"^"*^'^ *^^ qnod nullus damnadus faluari poteft,ncc faluandus dam-
nari. Vnde cKilie propofitiones,prefcitUN potefl faluari,vcl prede-
fbnatus potel} damnan, in fenfu compofico falfx funt,licet in fen-
lu diuifo concedantur. Neque cfiam pradcflinatus, cfle potefl non
pra"deihnatus,nifi fccundum diQinctioncm dara. Nara coniun<flim
h? (ik fimilcsfalfa' funt.diuifim autem vcr^* . Pra-dcfbnatus enim in
quarum talis,nunquam potefl din.nan.ah.nsfciciitia Dei mutabilis
cllet.Ckprcdcflinatio inccrta.Cuius ttiam tlKclus ef^ faluatio,ficut
eilectus ap^ robationis, damnatio.
Saluns erit,cjucmcunque Deus pr^cdeflinatyidem
Q^uem reprobatybtygias triflis adhibit acjuas, \
D.^i.Suma.j Obdurntionis quidcm , que fcihcct efl gratic diuirc fubrra<^io,|
'Je caula p-|fj.ii j^q,^ collatjo, mcritum aliquid cll.f obdurati praccdcns pccca-l
t^ inatiois |jm^. j^- jutcm reprobationi:-,qyac.f tff aterna. Prcdefbnationis au
0« reproba-
D.^o.Suma.l
Aiu. And.q,
r.Bac, 9.41.
H
tcm
f
Pars fextd.
S^S\
\
B
Ricar. Ant.
And.q.i.Bo
na.Sc Dur q.
i.May.d^z.
q.^.D.Tho.
i.p.q. ij.ar.
f .Alcx.q.iS
tncm.j.ar.i*
ar. I. Sco.
AiK.And.4z
q.i D.Tii.i.
p.q. ij.ar.i.
AUx. q. zi.
inem.i.ar.i.
D
tcm nec quo ad xiernam De\ eleclionem, ncc quo ad temporalemjtionii . Sco.
ipfiusgratiae coUationcm , aliqua caufa efTe poteft expartc prsde- ^*"'
ftmati,quia primam gratiamnullusmcrctur, alias gratia non dice-
retur,qu2e fcilicet gratis datur. Sic crgo non proprer merita vel de-
merita futuraDeus huncelegit,<Jk huncreprobauit : fedhberciux
tafuxbeneplacitum volunraris . Nequc vero Dei reprobatio eft
caufa peccati,ficut tame eiusprxdeftinatio ert caufa boni,cum pec
canri hberum dedcrit arbitrium. Q^iamuis autem prxfcienria Dti,
qu^ eft rcfpe(5tu fururorum, mmui posfit, futuris,fcilicct in prxfens
vel pr^teritumtranfeuntibus,non tamen minui potelt ems fcien-
tia,qu3e videhcet eftommum pr.Ttcritorum , ficut ck futurorum &
prxfentium.
7v(p« Deui ex meritiiquemquam prxdeslimt.etfi
VeccAtis reprobusjordeat ipfefuis.
Omnipotens dicitur Deus, no ideo quia poteft omnia qux vulr, 0.41. Suma.
fed quia poteft omnia qux funt fadtibiha, feu quc fub adiua cadur De onic.ipo-
potcvitia. Nam ad omnipotentiam non futficit pode omnia , que tentia Dei.
qui$ velit .-rjhoquin tk quilibet beatus , omnipotens dici poIIet.P'^"^' ^'<^*
Nec valetfi dicaturquod ipfc no poteft ambulare aut loqui,& llc ^'^'■•^•43-q
de ahis, ergo non porelt omnia. Potefl enim, licet non per fe,quia
libi non compenr,tamen per nos Sc in nobis ea facit. Sic nec valct,
nonpotefl mentiri, failere,decipj,aur peccare, ergonon porcllom-
nia. Talia enim facerc, non eil pjtenti.Te , Ccd potius infirmitatis .
Q^uod auicm quedam audoiirares dicunt eum ideo omnipotcntcm
dici, quod potell omnia qu^ vuit, intelligcnde funt,ideit Dei vo
lunras impcdtrino potcll . Filius quoque licut C<c Spiritus Sandus,
dicitur omnipotens,licet non a fe,quia vrerque eft ab altcro ; tame
per fcquia eadem omniporentia quam parcr.
SoU Dei nuUo conPyiHd potentia fir.e eftt
P^iii quid e-rum ef/e potejiy^oc fcere ipfe potejl.
Erraueranr,»!^ defecemut in fcrutinio fuo,qui p)tenriam Dci in-jD.^j.Suma
finitam,admenfuram coarc^are volcntes,dixerunt Deum non am-j^^ quantita
plius,nec aliud,nec quod faci^t omitrere poflc. £t rationes quas ad-ij^^"/,^"^^f'
!ducunt,infufficientcs funl. Nani quod arguunta ratione boni .^ rJ b^oh.Kic Du
ftiquod Deus mhil nifi tale f^acere posht, fi referatur ad prarfeus ran.d.^i.q,?
jtempus,nihilimpedit. Nempe h Deus aiiafaccrct.vel meliora.finu.^^""--^'^-'^'^
liter bona <Sc luila eftent rquamuis quo ad omne tempus, nihii fa W^i- &^ ''**|^y-
cere posfit nifi bonum & iuftum Quod etiam arguunt Deum nihil^]^' 2,- ar*.l!
facere, nifi quod debet facerc.non valct,quia verl uiii dcbiri in di-JAlex. q. z\.
uinis locum non habet. Quod etiam a rationabili arguunt,fcilicet'mem.j.ar.i.
omne quod Deus facit.cfTe rari onabsle, diciinus eriar.,', aiia rationar
biha eile fi ea facerer. Dc prefcicnna vero quoj dicuiit,fT^pra explr
^ cat!i4n
/^^
RhetortCA ChrifitanA
D .^^. Suma.
De qualitate
potctix Dei
Uona. Sco.
I<.io. Duran.
Ant.Add.q.i
ar.i.D.Tho.
i.p.q.ij.ar.C^
carum cll. Quamuis etiam idemfintm Deo voluntas 6c porcnrij
porentiac , tamen plura fubfunt quani voluntati . Hinc conclufmc
dicitur, Deum plnra polTe facere qune noii vult, nec facit . Poteft
cnim omnia pofsibilia sSc non implicanria . PofTet etiam omittere
qu^ facit : quoci -!x: hinc patct > cum pofsit iuftificare omnes: quod
tamen vr conftatnon facit.
Si dimijfa Deus ficeretjimitteret a^iy
In iufium pojjet dicere riemo tamen,
Rerum vniuerfitatem Deusmeliorem facerc poteflquam fecit.
Nam nili hoc pofTetjCrcarura aut eflet fumme bona,& ficcreatori
cqualis, quod etl imposiibile : aut Dcus ei maioris bonitati capaci-
tatem conferre nonpofTct, quodfimihtcr falfum eft . Necobftat
quod fibi fih'uma.'qualem genuit, quia ille elt de patris fubllantia,
creatura autem de nihilo. Wxc tamen intclhgcda funt ex parte re-
rum. Dei enim fapientia qua facit,mchor efle non potell:, fcd ipfa
creatura . Non cfl: ergo hmitata diuina potenria nunc magis , quam
vnquam ad taciendum quod vult, hcet no eodetn modo rcs ad ca-
dcm (q habeani,ut patet m co quod in prjcrcritum traniit.Sic & de
voluntate vSc fcientia fuomodo diccndum efi.
Longe dliter potuit,poieritqiie poteflq; crearct
Optima cjuxntumins.cund^ creata Dcus.
Voluntas quidemDci effidem reahter, quod fua efTentiaiquia
ramen ea differtratione, (icut & fcientia, ideo ahqua voluntati
Dei attribuuntur , qua: non artnbutintur eius eficntia? . Non cnim
Deus efl: omnia,qui tamen vult omnia. £ft autem diuina voluntas
caufa vniuerfahs omnium , ik qvx naturahtcr , 6c quac mirabihter q
jfiunt . Cum quaripfa iit caufa prima ipfius non eti qucrenda aha
caufa,alioquinipfa non ctTet fimpiicitcr prima.Nominaturquoque
jvoluntas muhiphcitcr.Nam quadoquc accipitur, proprie fcciidum
quod efl diuina etrenria , <^illa dicitur volunras beneplaciti : aiia
aurem dicitur volunras iigni,quae in hoc differunt,quia illa ell: a^tcrj
na.ilhi tcmporahs : hec fcmper implctur,no autcm ifla: vt eftprx-j
ceptio.prohibitio, confihum, permisfio, <Sc operatio,quar dicuntur
voluiuas Dei,quia funt eius figna.non quafi hec omnia fieri vcht,
(cd quia ad modum uolentis fe habet. j^
i[^.f uel junt,ycl crant,uti quondam fa6la fuere ,
Cundforum ratio efl 'vnica,ye\l; Dei.
D.^tf. Sijma.l Semper impletur volunras Dei bcneplaciti , qua , fcilicet facit,
De volutatc iqriacuiique vi'lr in c.tlo »!<c in tcrra . Nec obilat quod dicuur vuJt'
quoad fecuJomnes homincs faluos fieri, Sc tamen no omncs faluatur Nam hoc!
cHcaus. t5o-||]j- liaberintclh2;i,idePi,omnes quos vult faluos fieri, faluatur: quo-
,, . ,.- , c,'^ fmodoni iimiJi dic:ri:r, illuminat omnc fiominc vcinentem inhunc
I • K . txr ■ I «Dc o* I __ _
/ mundum
D.^y.Suma.
De \'oiutate
Dci &: eius
accepticnc .
D.Tho.i.p.
q. 19. art. i.
Sco.Dur.An.
And. q. I.
:lic.q.4
B
Pars fexta.
3^7
D
munciuin>omnem,fcilicet qui illuminarur. Et in {imilibus (imiiitei'.
Non etiam concedendium eli Deum velle mala fien . Nam tunc
iniquus eHet : Non etiam cocedendum eft Deum.Neque quod
vult non fieri mala.quia fic mala nunquam fierent . Sed magis di-
cendum eft quodnon vult ea fieri, quia folum pcrmittit . Vnde
nec fic voluntati eius refiilitur . Neque fien raalum, bonum efl fim
pliciter, fed in quantum ex malis polTunt elici bona. Nam bonum
aliquod eH: tale m fe,<^ ei cui fir, fed no facienti. tt eft aliquod bo-
num in fe & facienthfed no cui fit. Et efi aliquod bonum in fe & fa
cientij-Sc cui fit.Eft aurem (Sc ahquodin fe no bonura,(ik facicr.ti no
cet : & tamcn ad vniuerh valet uecorem a Deo ordiiiatura. Qiiod
etiam dicitur mala fien verum cll, fed omne verum eft a Deo , er-
go &c. V eritas quidem huius dicli a Deo efl-, fed no rcs di£la, idcft
inalum. Vcruntamen nulluin malum fit, nifi aDeo (vt didum cft;
permittatur.
VvXt mala fmpUciter r.mqum Deus ipfe,tcimetfi
Quo minus,haud cjuancjuamfemper agantur.obcfl,
Eft autem 6c femper efficax dmina voluntas.nihilqiie contra ea
(quamuis preter eam) ficri poteft, quin femper impleatur : & hoc
auc a creatura , dum benefacir: aut de creatura dum ipfe de male
facienteordinatvt vu!t . Quia aucem prxter Dei voluiitatem ali-
quidfieripoffe dicitur,cum tamen ei nihil refiftere valeat,inte!hge
dum ell: quoad ipfius permifsionem : quod etiam eft , dum ahquid
fit cotra eius pixcepta vel prohibiriones . Hinc 5c obfcquuntur di
uinse voluntati etiam mali : quia rehfientes voluntati eius qua.' pr^-
ceptum,vel prohibitio dicitur , ea faciunt vnd^ voluntas eius, qua:
ipfe ell femper muicta permancat . Neque etiam Deus omnia qua,'
pr^cepit uel prohibuit , ita fieri voluit, (ed ad inodum volenris fe
habuit , vt patet in pr^ecepto de nnmolando Ifaac , 6<i decura-
tis leprofis .
Ilaud uUa in re 'vnqnam fru/lra efl diuina yoluntast
(luancjuamfunt 'vulgo pejfima mifla bonis.
Intereft inter voluntatem Dei dc hominis, adeo quod contingit
quandoque alicjuem niala volutate veile id quod Deus bene vuit,
vt (\ fihus malus patrera mon velit.quem ^ Deus niori vuIt.Er co-
rra quandoque cotmgir quod qms vult bona voluntate quod Deus
no vuit.vt fi bonus filius patrem velit viuere quem Dcus vuJt mo-
ri . Vnde bonam voluntatem no oportet fcmper cofirmari volun-
tate Deiin volito . Denique & quandoque Dti bona voluntas per
malam hominis uoluntatem implerur , vt in crucifixione Domini
I E s V patet. Non quafi aclum ludeorum malum Deus voluerit,
Icd Chritlus pashonem bona. Hinc oc vuns bonis Dominica pasfio
S S intuitu
Dur.Ant.An.
q.i.D.Th.r.
p.q.ii?. ar.(j.
Alex. I. p.q.
^(S.mem.i.
D.47. Suma.
De volunt;
lis diuina.' et
ficaci imple
cione. Bona.
q. 5. Sco. &
Aiu. And.qi
D 48. Siima.
De coformi
cate voiunta
cis humanx
ad diuinam.
liona. Sco.
Dur.Ant.An.
q.i.Ric.q.2.
May.d.,|<j.q,
5. Alex- i.p.
q.^i.raem.i.
\3^S
RbetoricA Chri/hariA
intuitu voluntatis Dci w<c noltrse Recieniptionis placuit, non autem
intuitu cruciatus fui iiccjue de eodeni ( fed non ob idem ) letaban-
tur 6c triilabantur. Sanclorum autem pafsiones quanuis <5c ipfe
bona voluntate 6c niaia appeti potuennt, tamen hoc refert, quia
(ola Chriib palsio cfl nolhae falutis caufa. Qjiiam nobis idem conce
dcre dignetur , qui cii patre Ck Spiritu Sancto viuit ik regnat 0eu$
per orania faecula fxculorum .
Velle Dei ij nojirum qnanto difcrimine diflent,
Ouim yarijsque eupi res qu€a.t 'vna modis.
L 1 B. I. F 1 iN I S .
SECVNDI LIBRI LOCATIONIS
expLcatiom quo de rerum:,creaturarum(L
crcatione agitur . Habetj,^ ^^,
disi::-:H:o??es .
Poftquam Magiflcr inprimofibro dcterminauit de Deo
quantum ad rationeni iux naturalis perfcdlionis in hoc
2 .lib.detcrminat deipfo inquantumeius perfe-
diorelucet in operibus cieationis. Ideo
circa i dift.in quadctermmatde ema
nationc crcaturarum Sco.
quacrit fex .
Vide ^nt.^ni.i^ 'Hicolaum de OrheUis.x.d. i .q. i .(j" fequentes. ej foU-
tum tamcn efh Scotiflis pro principio huius d. quxrere. Vtrum pcffihile fue
rit njturamhuma-fijm^niriycrho in^ynitatefuppofiti. Vide D.Tho.y.p.q.
i.ar.-i,.Bonj Sco. l\ic Dur.Bjc.^^.d.i q.i..Ant .And.i.d.i.q.i.
jVI N I v M rerum ui(ibilium,fcilicct & inuifibiliiin)
Deum ejTc Creatorem , Ck eas in temporum princi
pio crcade , fcriptura facra n\ fui oftendir primor-
dio.clidciis per hoc errores Platonis >ScAri(l:otelis:
ouorum aiter Deum no Crcatorem.fed quafi opi-
ficem rerum cffe pofuit , fupponens , fcilicet mate
riam u opere Dei, cum creatio lit ex nihilo , quo eriam modo aii-
quid faccre foli Deo conuenit. Ariftotcles auiem ponens duoprin
ctpia.fcihcct materiam 3c formam,& tertiam opcracorium muiidii
.vternMm dixii . Dicitur aurcm Deus a'iqiiid faccre vcl agere, non
G
H
Pars fexta.
J^P\
<B
quia operado mutetur,{ccl afterna voluntate fiije fui motione,cuius
limile aliquod iu calore folis eftinuenire.Caufa autcm rerum crea-
tarum eft bonitas Creatoris. Qui etiam vc creatura beatitudinis ip-
fiusparticepsfieret, rationalem fecir creaturam, eam fcihcetquar
fummum bonum mtelligcret,amaret,pofsideret,vl<c per hoc ea frue
retur. Que quidem diltin£ta eft inincorporeamfeuangeium , »Sc
corporcam feu hominem . Non quafi ipfe Creator his nidjguerit,
fed vt ei feruirent , ac eo fruerentur . Deniquc & ipfe mundus ad
feruiendum vlterius homiin faclus ell: , &homo ad fcruiendum
Deo, non ad Dei , fed totum ad hominjs vtihtatem, ad Dei autem
gloriam. Infuper &angcli, licet nobis fuperiores Imt natura, na-
ttri ramen funt,quia ad vfum nobis funt,& feruire nobis debcnt: vt
m fimili , res dominorum dicuntur fannilorum propter vfum. Nec
proprer angelorum ruinam fadus homo dicitur principaliter, licet
illa fit vna concaufa . Eftautem anima ipfa corpori vnita : priino,
quia Deus ita voluit ; de hinc, vt vnio hominis cum Deo pcr amo-
rem pofsibilis oftenderetur : atquc in corpore Deo deferuiens ho-
mcmaiorcm mcreremr coronam . Inter angclum autem »5c homi-
ncm aha eft creatura quicdam corporalis tantum, «Scde histribus
traclabitur in hoc libro fccundo.
Vrodijt ex yno rerum natura creatat
id tamen antefophis non placuijfc jcnint.
I Angelica natura(qu^in fcriptura fapicntia quandoque dicitur)
lomnium prinia creata e(t,non quidem quafi tempore onmes prsce
^ dens,fed dignitate. Ipfa enim,&: celum Empyreum,tempus C^ qua
tuor elementorum materia : fimul iunt condita . Vnde quod dici
tur,in princjpio creauit Deus celum <ik:tcrram per celum fecundu
Auguftinumintclligicur fpiritualiscreatura , per tcrram aute cor-
poralis. Quamuis autem angelum ahas creacuras omnes duratione
quadam praLCefsiile Hieronyinus dicerc videtur, hoc tamcn no ex
propria, (edex ahorum opinione locutus putari debec Dcnique fi-
cut ex fcripturae audoritate colhgitur,in cclo Empyreo creati funt
angeli . Vnde (5c mali per peccatuin inde corruerut , & boni in eo-
dem permanferunt . Quod quidem celum tale dicitur , & quafi
igneum, ^ elt id de quo dicitur, quod in pnncipio Deus celu crea-
uir, &:c. Efl: autem angelusprimo creatus informis,quo ad habitum
gratiac : poftea autem. fecundum eandem formatus, s5c ad Dcum co
uerfus. Notandum tamen extra tcxcum, quod fecundum q^uofdam
creatus in 2;loria Anfelus tenetur .
l^am mens jj)irituum quam rerum cxterx moUs
Mox a. principio nuda crcatafuit.
Angelis fua^ creationis initio quatiior im^.t diflnbuta non tamen
D
ma.De crea- j
tione Ange- j
loru.Sco.tor i
mat circa i
huc d.i^.qiu;
ftiones.Vid' j!
ctD.Th.i.'p.i
lo. a.r.5.-&|
6.q.^z, ar,r.!
& I. ?.itc,q.i
53.ar.i.i,5.'
Vide & D.
liona.in z.ua
riis 'quxftio-
nib'\ ScMay.
i.d. i.q.(5. 2.
d.i.q.j.4.5.
hb.d.j .q.z.
D.^2. hb.Su
ma.DeAnoe
ss
irqua-
\32o
RhetoricA Chriii^arh^^
;cas c
•ne«. U.Tho.
.Viriis III lo-
'cis vanas
mouccqur-
fhones. i. p.
iq.7.ar.i.& 2.
■q.50. ar.4.q.
^'54.ar.i.q 55
ar i.^ q.jG.
ar.3. eciaSe
laphicus.d.
&Sco. ViJc
Anc. Aiid.
D. 4. Suma
! De Aiigelo
irum inoral
Ibonitace vcl
jmalitii i fua
lcreatione.
jSco.Kic. Du
ran.q.i.Bon
q.5. ar. I. D.
Tho. i.p.q
<Jj.ar.4.
D.^.Summa.
Dc coueriic
ne & auer-
fione A'ige
oru. D.Th.
i.p.q.'5i. ar.
4. Sco- Ant
And.q.T-Ric
d.i». q.i. Ma
d.^.tii. J.q.i
Niilia. crad
z.p.i.por.i,
q.l.
hs recudum^3,qu^i,tcr, fciiicet immaterialis liinpijciras^cluhndlioins corura per-
^""''^^j''^'i'^^ironaliscliiicrlkas,intelligci)di pcrfjMcacitas, c^ uoienai 'il^ertas . Si
cut enim m nature gradu vnus altcrum exceciit,(lc 0<c m cojnitione
Onc etiam graii.x coilationc, in arbitrii quoque libertate . prout fcili
cet voluniatcm fequitur. Nam quo ad id cjuod cogi non p jtclt arbi
triumomncsrunt aqual^*. Omiies vero bonicreariruiit quantum
ad naturam atriner . Vnde mtcr creacionem .^k laDfu malorum ali
cjua morula interccfsit. Njhil emm mali Dsusproducerep )teil .
lufuper ct mox creati angeiici fpinrus, omnes naruralemcogmtio
!iem fui, ac creatons, accrrterarum creaturarum habu'-runt,mrelli-
gentes qmd bonum aut maUim, habcbant -!<c naturalem qucndim
Oci Cx fui amorcm,licct fccundum Migifirum nondum ineritoriu,
sik eo quod (^i dicir) gratiam rutjc nondum acccperint.
l\(}n eadcm [Amdkas orn.xkint munera mentest
flcic minor ingcrno^pmnptior ilUfuit.
Angeli nec beari ncc miferi creari funr, eo quod miferia non efl:
nili ht peccatt!n-j,vn quo ipfi creati non funt.' Nequc etiam boni an
geh lkri:sfai ccrtitudinem habucrut^ficut nec alii poll: lapfi , iilius
fui lapfus pretii fuerunr.Qjiamuis autem beatus Auguflmus bonos
pr^fcios Cux confirmationis fuifle dicere videatur , hoc tamen ( vt
ex verbis fuis patcrj non aflertiue.fed inquirendo potius dicit.Pof
funtaurem dici angeh creati perfe6li ^ imperfedi; pcrfecli qui
dcmproillo (latu c^ tempore,quia habebant quicquid i11<t reqii
rebat Qatus . Imperfedi autem refpcctu eius cuius erant capaces:
vt quod adhnc eis rcilabat conferendum . Quotamen ctiam acce-
pto,aperteclione diuina in infinjtum dillant.
?v(on mifer antfsclix primo fnit ^ngeltis mOf
Conjcius euentus nec fuit ille fui.
Pofl crcationem fuam angeli quidam creatori amorem adh.xre-
res pcr grariam ilkiminati funt : ahj vero ab eo auerfi, excccan;noj
quafi obcecationem Deus eis immtferir , fed quia grariam iplis noj
appofuit. Per dictam autem conucriionem hij facti funt ialli.iicut
per auerlionem ahi peccacores . In hac etiain fua conueriiov.e bo-
ni gratiam-doop^iantem acceperunt , fine qua fcilicetad roeritum
vira! nem.o profictr. Nam 2;raria iuQificanre no indigcbanr,e6 quod j-j
mali nunquam fucrinr. Vndc cjuod bom couerfi funta bono quod
habebant ad bonum quod non habeb^nt cx 2;ratia ipfis peruemt.
RxcauteiTtgraria licct mahs collatahon fuerir noramen per hoc
excufanporcranr : quia quoufque eis confcretur fl:are nolebant.
Altis autetn dicentibus,qu6d boni per gratiam Qi<. collatam beari-
tudmem tunc meruennr, aliis vcr6 qu6ci non, fed magis per ea que
niod6 circa n^s faciunt , MagiiUn- dicit , (Ibi hoc vlnmummagis
i
•p!a- 1
Pars fexta.
32i\
I
placere. Inhocaurem Magiller iiontenetur, fed priinuin ainple-
duiuurdoclores .
Mox e (pmtib:is malefndda fuperbia quofiam
DMnn.xnit,reliC[uos con/i ihiliuit iimor.
Deomnibus angd >rum ordinibus aliqui ceciderunf . Inter quos^D 5. Summa
& ra[>reraj'; ommum Luc;fer,propria excellentia ma!e confpecla, De c6(equ5
cecidit p;imus . Qji -^c in hunc aerem cahgmofam vfque ad ludicn c^j^u^^^^jerfio
diem detruli funt.quali ad locum ob eorum tenebroGtate fibi (^£."''^'1?^'^^.^
I o ■ ,1 \ri ■ \ I /- . ;bco.uerocir
bitum, ocexercitium noltrum. V m no autem ad mfernum derru- ca 'lanc.d.
jdeiuur. Atvfquead iudicii diem tam inter bonos qaam malos qutrk. Vtrj
jotficn prdatiDuis ic {ubieiStimis permanent,vbi !k malia vitijs, in '^'^gelus ma
|q'j',b ist.-nrant,quandaquedcn)minantur . Efl auteni uerili nile,i^"^ po:aenr
qu )C'die alq.ios dem jnum ad infjrnuai defcendere, ad animas •l-i^^^^^i^j'^!,,^'
jliccruci Mid is d^du:e-idum. Lucif^ruero ibi relegicus a qiubuf-joei.q.i. \n.
idam putAtur ab eo tomoore.quo a Clinllo vidus elLcirca tempi^ra^Aad. Nnira.
1 Anncliriib fViuedus v^iida.Ti tamen ab imtio peccati fui iliic cum fra^. a.p. i.
jfuifre dicunt. Sjd ^ aln demones cum n nobis vincuntur; tentandi,?^'^'^''^*'''
potcl>acc-m amitrere vi Jcutur : 6c hoc maxitne in vitio.m cuius re-
lltlenna vicb funt.
Obfcurum (jurmuis haVitet ymlus acr.i d.tmon,
^tLw.en hunc poterit 'vincerec.t^us horno.
Per llmtes angcli i i b ooo per giana n fun: coufirmat!. ita quod D.y Sijmma
iam peccare non pofTuir : cadenres uero, oblLnati , quod tametfi De Angelo-
boaun ahquind > ilr quod uolunt, non bene tamea : necper hoc •'^^'^^'■^ ^^'
vel hi vel lUi hb-'ru;ii aaiifcrunt arbitriii , nec obdat quod hoc ad ,|'[^'° „;"
r I I '1 ■ I- • • r \ n ;UJCIiIl Vl-E,.
\q vtrunque ie habet, cum boni aduiti gritia Ipontanee, noc ficiant ; & demonu
mali etia a grana deferci 5c corruprs.fargere ad bonum noi'inr,imo'uircure quo-
perhoc b.:>.n arbirrium habenr hberiiis , quiaDeccato feruiren.m adcreuura?
polTunr.quod anre p -^rueranrtprour loquitur Hseronymus. Qjiam- ^■^'^^- '•?
uis autem mah angeli per m.iliria obdurati funr , viiiacitamen (c\\
jfu nb funtpemtus priuati.fed m igno fcientia^-acumi le vigenr,tam'na.q
iiiatura qjam e.Kpencntia, qaam enam bonoru n rointuuui reuela-;Sco.\nt An.
i,tione,qux eis,quandoqus iit Deo u-j voleiKe.Quorum ^ malorum/I- J-"'
fcieuna ma2;ica? arres dbopernr.rrenre fiuut ad fallendu fallaces,,^'^^"
Q \ jrrjifj !j - V Ipor.i.q. i.
£) oc aain >!-jenaum ndeles oc ad probanctum parictes,ncque vero per
hoc viiibilis reru!n narura mahs ingelisad nutum dcferuit. Nec
ipfi e>ch )c creatores dici pollunt.cu hoc fit folius Dei.fed per ocul
ta qu?ed.im O^ larentia in rebus femma ea perficiunr; ficur nec pa-
reutes iiUorum dicuntnr crcarores,ficutin limiii homo extenn^ Ao-
cere potell licet ditlicihus; fed folus Deus intrinfecus iufb^firare .
PoiTuiittanK-n ^ muita per nature f-ibtjhtare dcmones.quc a Ozo
ficere non permirrunrur.prohibentibus etia qi-eda bonis an2;;:hs. |
q. 54. ar. 2
Kic.Dur. Bo
ar. T
: Ai
z. p. 1,
D.S.Sunima.
De Anpelo-
i.p.q.5 I. ar,
j.Bona. i-co,
Ant. And. q
i.ar.j.Ric.q,
5.&'(J.Dur.
q.i.
'22
RhetortCA ChrijltanA
D p.Summa.
De coft-ouc
tibus conht-
matioiie An
gelorij cjuan
tum ad oidi-
nu diftinctio
ne.Scotus eli
cit ex hishac
q. An Ange-
lus /upenor
pofsit illumi
uare inkrio
re.Ant. And.
q.l.DTho.
i.p.g.io6.ar
^.Kic.q.z.fr
May.d.i i.q.
i.Dur. d.i i.
Cj.J.ItCCJUl'-
lit an Ange-
lus pofsir in-
telleiSuali-
ter loqui al-
tcn.Vide.D.
Tho. i. p.c].
io7.ar,i.Iio
l^ion maie cor.stur bonus ^4ngelus,ciut bene prauus,
Sh licct arbiirio liber utcrquefuo.
Corpora naturaliter (ibi vnita angeh liue boni,fiue mali non ha
bent Kt licet Aufrurt. eos corpora aerea habere , dicere vidcatur ;
ru icorporei u n^ ^ r t ■ . v ■ a n'
tate D Th ' tamcn non allertiue,led magis recitatmc ponit . Allumunt au
tem corpora,vt vifibihter nobispro voluntate autpermifsione Dei
appareant, ik. circa nos operentur: Vnde «Sc iterum illa corpora de-
ponunt . In quibus etiam corponbus adumptis locuti funt quando-
que ex parte totms trmitatis , quandoque autem m perfona patris,
quandoquc fihi,quandoque 6c Spiritus Sanfti . V trum aute Deus
ahquado in formis corporahbus apparuerit,ck vtrum angeh m cor-
ponbus apparcntes aereis,m fuis tantum corpoiibus hoc facifit ea
irgroflando,dato quod corporei fint,an grofsiora quxdam fuperin
ducant , fub dubio relincpit Magiikr.fed exira tcRum dicitur,
quod faciuntin corporibus allumpns. Ipfi enim corpora non ha-
benc . eflcntia autcm Dei quia imir.utabihs cO nurquam m fe vide
ri poruit ab aliquo. Ncque vero diabohis vel etjam angelus bonus
fubftaritiahter menti humanar illabi pote(]:,fcd folus Deus, hcet d^-
moncs corpora mgr edi pofsint. 'a' ca uexare.
i^ngelus iisterdum commifja negotia compkns,
^ere de liquido fumcre mcrnbrafalet.
Nouem angelorum. ordincs ef[c fcrijnura tradit,qui in trcs diftjii
6fi funt liierarchias,vt Seraphin, CherubiM,Throni,5c D-iminatio
nes,Virrutes, Potcll:atcs,&: Pnncipatus,Archangeli, ?c Angeli.Di-
citur autcm ordo,multitudo ccleftium fpirituum,qui mter ie.in ali-
quo munere grati.T afsimilantur, vt Scraphm in Chariratis ardore,
Cherubin fcicntiaf plcnitudine, & fic de aliis. Hxc auteni nomina
iplis conucmunt proptcr nos . Et ab his nominantur qua: inipfis
pr.TCcllunt,non quod alii ordines hoc non habeant, fed quia illi in
hoc excellunt, fcilicet refpecl:u inferiorum . Et hi ordines in ange-
lis ab mitio creationis eorum fecundum iVlagiflrum no luerunt, co
quod a graruitis denominanrur, quar poftea iecundum eundem ac-
cepcrunt . Vndc nec demones cecidifTe dicuntur, quia in ordinibus
fuerint: f:d quia poftea fuif[cnt,dum per(htifi[cnt . Neque uero (mi
nesemfdem ordinis angcli funtxquales, fed ficutinordine apoffo- pj
lorum, aut rnart) ruin,ahus alio dignior efl. Ad hos autem angclo-
rum ordines, homines faluandi afiTumentur, & pcr hoc decimum di
cunrur cfficcre chorum. Saluabunmr etia tot ex hominibus fccun-
na.d. lo.q.i.jdurn Gregorium,quod ex angelis perftiterunt. Quod nec Augulli
ar.3 Ar.t.An.jnus abnuit hcct ad minus totquot ceciderunt,faiuandos putet.
Kic.q I. p.d.j Ccnfecrata thoris cnp.li nitet aula novenis, *
Spirituumfummo qui famulantur hero.
'May-d.p.io
& 11. qi
De
Pars fexta.
S2S\
D.Th.r.p.q
r iz.ar. 2 Sc.
cur.Ant.An.
cj.iBona.Ri
car q.i.ar.i.
B
D
De Angeloruin mifsione <k astiikntia opiniones funt. Nam qm-JD.ro. Suma.
dam aliquos mittiputant,alios veio nunquam, fed femper arsiite-|De miisionel
re,iuxtaDanieiis,^Dionyfi) autloritatera . Alij vero omncsmit- ^"Jf'^''"'"-
ti,dicunt,eo quod ad h(aiam de Seraphin (qm fupremus ordo dici
tur) aliquis miilus legatur, C^ Apoftolus omneseos adramiltrato
rios fpintus elTe coiiuneroorat. At his contrariu e{},qu6d vnus tan-
tum ordo angelorum, idertnuntiorum dicitur. Ad quod tamen di
cunr.omnes angelos dici,quando mittuntur. Nam ab olficns ange-
li ck demonesnomina fortiutur,vt deMichaele 6c Gabrieleac limi
hbuspatet. Simihter <Sc de d^monum nominibus, quaha funr dia-
bolus,Sarhan, Belial <Sc fimilia. Vndc hi au<^tontatts, Daniehs, cc
Di.:>n) fi) exp jnere nituntur . Sed extra rextum , notandum quod
Neoterici primam communiter affirmant opinionem.Vnde 6c iMa
girter ahos effe dicic,qui omnes pr^tcr prmios ires ordrtics mitti di-
cunt . Et hi Seraphin ad Efaiam miflum , dicunt non de ordine fu-
premo fuille, ftd fic dictum propter mHammandi ofiicium . Angc-
li autem <lk adminiflratorii fpiritus omnes dicuntur, quia fuperiores
mediis,.5chi infimis denuntianc, quod ad homines perferant . Vel
per ly omnes,n >n mfi eos q-Ji dc ii/crioribus funt,iutelhgitur.
■ ^■ngeliii MinoliY.is cfuotiesdelixbituYoraSt
0;fcium pYOprinm nomen haberefolet.
A natiuitate sua quiuis h( mo angelum habet bonum pro fui cu
f^odia, habet & malum pro exercitio . Et cum omnes an2;eli boni
noflra vchnt falutem, fpecialiter tame illi qui alicui depuurus elt,
fic 6c fpeciahter maius ille plus aliis eundc(n ad malum incitat.
iQuicquid autemfirde maiori numero angelorum vel hominum
ibonorum,fiue malo^rum.tamen finguli hommes adtualiter cx.ften
tes,fingulos haberc poffunt angelos pro fui exercitio uel cuflodia.
Quanuis 3c plunbus homimbus vnus deputari polfet , 3c eis fuffi-
ceie, & vnum angelum posfibile fitplurts homines fuccefsiue cu-
ftodire. Proficiuiit autem fecunduin quofdam (quod Sc Ma"-iikr
magis approbat) omnes angeli ufque ad diem iudicii, tam iaimeri-
to, quam m prxinio, hoc eli in Oei cognitione Ck diledione . Ah)
autem oppofitum dicere voluur,qu6d fcihcet quoad prarmium 116
proticiatii,hab.entes,pro fe auctoritates Gregorn , <Sc Ilidonj , quas
tamen Magiiler foluit. Sed folutioneilla no obl1:ante,quodin pr^-
iBio faltem eflentiali proficiant angeli,non tenetur.
Mox puerum poficjium liquido caput intuHt orbi.
CuHodes Jubeuntyhic bonHS,ille m.ilus .
Elementorum iratenam Deusinpnncipio cum angelica natura
produxit informcm 6c confufam fcu indininclam , quam p )llea
fex diebus diliinxit arque forraiuir (ecundum quofdam fanct )ui,
D. ri. Suma.
De curtodia
/\ngeloruni.
Sco.Ant.An.
q.r.D.Tho.
i.p.q. Ii^
art. 4. 5.<5 9.
MulTa. traft.
l.p.^.q. I.
lCCti
D.i t.Suma.
Materia in-
formis pr^-
cefsic tcpo-
re dillmdio
ncm reriini.
i
32^
RhetortCiZ Chrijlian^
Ric. quolib. licctrccuiiciuin aliOMl!a niateiia fimul crcata i\i Ck dilhnda. Ac
^.q.j.ir. I. primum magis confonuui videtur literis ("acris, quod 6c tnagis xMa-
(jg j^* ^'{j^^^^igiltroplacet. Eltaute inatcria ilJa multis <Sc uiitatis nominibus ap
q.i.ar.i.Scc. pcllata.rcilicetterraf^abyfsi tkaqujcne vnires tautum forma rece-
May. Dur.q. piiua putaretur, (S: vt rudcs;'quibus loquebatur Moyresyfacilius do
1. Kicar.q.4. cereniur.Tencbrx autcm ille,que fuper faciem abyfsi fuiffe dicun
^^'''^<^'<r'"" tur^ia»» lucis fi^niticant abfonnam, & nihil funt , lam vero aerem
ca . Niiira
Trad. 2.p.i
por.i.q.um
ca.
D.i j. Suma.
De diciu o-
peiuniq; di-
ltiiiCtior!C,et
primo de o-
pcre prima:
dici'D.Tho.
I p. q.^Tv.ar.
L\.hon. .May.
iiac.Aiic. Au.'
q.i.RiC.q.^
INiilJj. Ui.tt
i.p. 2.por.2
q.l.
obfcuruui,c>ctunc funt aliqua creatura . Nec tamen fupra diclum p
materiam luformem fuilTe hoc modo accipienduni eft , quafi omni
forma pollea dinmgucndam.Hrat aute illa matcria vbi modo mun-
dus ell .i^ cxtendebatur vltra locum iirmamcti,in inferius quidem
grofsi()r,fupra autcm rarior. Vnde & aqua* ilJar facls funtjqu.-e fu-
pra firmamentum eile dicuntur. Sic ergo Deus lcx diebus iiiateria
crcatam dillinxit, & opere perfecto,^l'eptima dic quieuit , fcilicet a
facicnda noua creatura. Nihilominus tanicn >Sc vfc^ue raodo opera
tur. Non eiiim foluta omnia in verbo difponcndo ^ tcmporalirer
creando ac diibnguendo operatus Q^,(td dc aiia ex alijs produceii
do; quod vfquemodo facit.
Tnmum mLitcriesfub inerti pcndeye rerum.
Conditihpcrfcrcs enrenunatadics, I
Inopere diQin^lionis Deus primo cogruentcv fcct luccm , qua:
alia habet mafiifeilare. Quae quidcm lux oc fpirituahs uiicliig. pol
tel^.fcihcet angelica natura pracedenter per c^lum llgtuficata : liicj
autcm per Juccm,idefi,per gratiam for.matax poiefi 3c inrclhgi cor-
poralis, fcilicet pro nubccuia ahqua lucida de preiaccnti niatcriai p
producta, in ea, parte vbi modo iol eli: feu mouv.tur cuius cSl vicesj
habuit, nodem 0<c diem illo triduo diitmgues . Qiia: nec ab aquis
impedicbatur propter carijdem tunc raricatem. Potell: autem dies
tunc dicia.uitclhgi aut Juxpra'dicta,aut ipiius liluminatio, auc fpa
tiuni viginti quinque horarum. Arprima dies naturahs a plena lu
ce exordium fuincns, aurora 5c mane caruit, & per vefperam m ina
ne caiuir, (Scper vefperam in mane iequctis diei tendens. excrcuit
in fpatium fupvadidum . Poftea autem in myflerio d^es a ucfpere
incepjt . Di«Sia vero lux, fohim iupcriores iJluminabatpartes ; nec f-f
ita cJare vt foJ modo facit. Vnde nec frudva poti quarta die io\ for
matus c(l , Hr hoc auc de eadem luce, ueJ IhJtem eam coniunctam
habcc . Porio Deus pater mundum producens, nulium vocis fbn!-
tum edidir.fed verbo fuo (idciifilio) no cjuidcm ut in{irumentum,|
fcd VT'o fccCi opifice,ex lcaternaliter genito,cunc1a creauit. Quod
incidenrer dicic Magiilcr conr.ra Iiereticos, quim icripturafum in-
teiJvdta enormiter oberrabant.
Tempora
^A
B
Pars fexta.
32S
Tempora quo certis Deus intercederet horis,
Mox d lucefuuni nobile cjcpit opus.
Sccunda die Deus fecit firmamentuin fic a firmitate.fiue raouea
tur,fiue non,clictu quod fecundum Bedam dicitur celum lidcreum,
habes fecundum fcripturas aquas fupraiSc fubtus fcquod cjualiter-
cunque fiai,dminje tamen virtuti posfibile no dubitatur. Nam etia
ii moueatur fecundumfubftantiam, tamen eftfirmum quod fi non'D,Tho"™p.
moucatur, pofsibile tamencft fidera inipfo moueri. Extra textum'q.(J<J.ar.*ar.2!
tamen diccndum eft,ipfum vna cum fidenbus fixis moueri, plane-j^' S.63..-im.
tas autem fingulos fuos habere orbe$,cum quibus moueantur. Dic ^«"^•'^•^.-•q
vero .tcrtia Dcus aquas que fub celo funt, in vnum locum congre-
gauit ; aut aquis mfpiflatis,aut partim terrc concauitates,qiic ^ oc-
cultis mcatibus fibi continuantur vbi tunc alia corpora cI,ariora ap-
parueruntjherbae & ligna fruclifcra producla funt . Deinde fequen
fibus tribus diebus ipfum ornauit Nam die quarta ornatum cftfir
mamcntum S^^le, Luna &ftellis, vtper cas illullrctur pais inferior
muiidi, per quorum motum , tempora, dics , 8c anni de{i2;nantur .
jQuinta vcro die aer volatilibus aqua pifcibus,terra iumcntis,rcpri.
'hbus (!k beUijs ornata ert,poftqiie vJtimo homo, de terra fotmatus,
fed adcelum pofsidcndum ordinatuseft.
D
Sidereos crhes lux admirata fccunda effy
Tertius cbjiupuit- fadia elementa dies,
Hinc firmameyitum fiatuit,mox difj^ulit ^ndas t
Trotulit ^ (juarto lumina magna die .
Die quinta Deus creauit volatilia,5c ea m acra furfum Ieuans,pi-
fces vero in aquis rclinquens . Scxto terram lumentis , rcptilibus ik
bcftiis de ca formatis ornauit . Animaha tamen nociua ik uenena-
ta,crcata fuerut innoxia ; (cA hon Jiic pcccartc , facta funt noxia .
vt per ea peccata pun]antur,(Sc bonorum probetur patientia. Ha ve
ro quar ex putrcfaclione nafcuntur tuncproduda non fuerur.t nifi
matcrialitcr. Nouifsime vero tadtus tft homo tanquara omniu»n do
minator ammalium. De crcatione autem rerum quidam dicutper
intcrualla fex dicrumres efletormatasiSc diftin<^as,quod & fcriptu
rae magis videtur c6fonum,& ab Ecclefia approbatum. Ahj autcm
dicunt omnia fimul fad:a efle quedam formahter, quxda vcro ma-
terialiter taiitum,&poRca diftincta : Die aute fcptimo Deus quic-
uit opus fuum dic fcxto fadum,fanctificando quia crcaturam noiia
non condidit . Vnde dies ille myftica quadam ratione dicitur fan-
clificatus .
^era quinta dies, tduremfexta rephuit.
Septima completum fan^ificauit opus.
In eo quod fcriptura dicit faciamus vna opcratio triura pcrfona-
D.i^.Tnqua
de operibus
lecundx,tor
tije, & quar-
t£ dierum.
I. art. 2.Sco.
Ant.And.q.i
Ric. d. ii.q
S.May.d.ri.
q.j.Dur.d.iz
q. I. NiHri
trad. 2. p. 2.
por.2.cjvm-
ca.
TT
rum
D.iy.Deo-
pere quir.tac
diei & iextc
hoc eft de
produftione
reru mixta-
ru & fenlibi
liutn . Vide
D.Tho.i.p.
q. 76. art. 4
Sco. Mav.n
i.Bacc. j.d.
ip.q.r.
D.itf. Suina.
De ^dudio
\J26
RhetoricA ChrtftianA
JTrac.r. p.i
•por.j.
pe crcaturae rum oflenditur : in eo vcro quod dicit ad imagiticm noftram , vna
c5poli:x ex ^ aequalis fubftantia carundem monllratur. Expcrfonapatris hoc
ipiritua^j^ ' dicitur ad filmm *^ Spiritum Saudlum.non (vt quidam putant) An
D. Tli. I r.p. &<^l*s, quia Det & Angclorum non elt cadem imago & (imilitudo.
q.77.art. i. Ncque homo fa»f^us ert adimaginem vniusperfon^,fed totms Tri
Bonam.Sco. nitatis . Vndc falfum eft quod quidam dixeruntperimaginemfi-
^^''^'^^'^•^"'ilium intelhgidtbere, <?cnon hominera . Nequc approbaturquod
^' ' ' *aUi dicunt pcrimagmcm intelligi filmm.& per fimihtudinemSpi
ritum Sanilum . hllergo homo faftus ad Trmitatisimagmem fe-
cundum naturam,fcjhcct annnam ; Ck ad limihrudinem, quoad fu-
pcraddita.vt funt uirtus 5c mnocentia . Fihus dicituriniagopatrii,
non ad imaginem : quia non crcatus, fed narus xquahseft patri, &
m nullo difsnnihs. Homouer6,imago Dci 6c ad imagincm djcitur
qiua non acquahs \Sc creatus : & per lioc legc diftansa modo exi-
ftcndi imaginem,quomodo filius cfl'.
Optmim ad exetnplar prx/ianshomo fa^us,imaga
Vmus ij Trini dicitur efe Dei,
Animara hominrs Deus non de fua fubftantia infpirauit,ncc fau
cibus aut manibus corpons,fcd eam de nrhilo creando , & corpori
de tcrra fadoad modum flatus infundendo . Quidquid fic de pri-
mi hominis anima,de ahiis tamen certum eft quad in corporc crca
tur, & fic creando infunduntur,& infundendo creaniur. Eflautcm
homo non vrrtutc natura:,fed diuina inacrate virih & extra paradt
fum crcatuSr & lic pofitus in paradifum, vt ficquia inde pcllendus
erat,agnofc€ret ex gratia,non ex natura jUic fe fuifie. Qui quidem
locushcct fccundum quofdam fit corporafis {n-aecife^secundum au-
tem ahos fpiritualb , porcft tamen dici effc virunque . Corporahs
enim eft locus a terra habitabih longe diflansr, altitudine vfquc ad
globum lunarem pertingens , gerens fpintuah'ter typura Ecclefix^
pra;fcntjs uel fiiruraE-. In quo erant hgna diuerfa,mterque vnum fue
rat didlum hgnum vitar, cuiusfruftus diuinitus accepcrat virrutcm
confciuandi a morte & infirmitate . Fueratautem, &ibih"gnum
fcicnria? boni & raah.ab euentu fic diiftum dum homo de eo prohi-
bito gufians boni & mali diflantiam experimento didicit.
Trimns homo yalidijub tempora conditus£ui,
Delicias temiit quas paradifus habet,
Inrra paradifummuher formataefta deo. Poflquam cnim Ada
ille pofitus eft,& animahbus ad cum addudis,nomina eisimpofue
rat,immifit Dcus foporem in ipfum,ei cx una de coftis eius dormie
tis nc dolorem fentiret & Deus potentiam fuam non cxcitando eii
oftcnderet,vt qua? facramcntorum proccffus de laterc Chrifti figu-
rarentur Huam non dc capite,aut pedibus vt no domina aut anciUa
i ___ j^
D.17. Suma
De jpdu6tio
ne hotninis
quamuno ad
principia c6
ttitutiua fcili
cet, corpus
& anicnam
Niiila.Trat
i.p. 2.por.:;.
q.IO. & At!L
And.^.1-
D.TS.Sumx
In qua , Dc
prodmSione
niulieris,
Nuil.2.rrac.i
p.2. por.j.q.
j.Sco.Bacc
AncAnd.q
H
B
Fars fexta.
327
D
fed fociaillius haberetur, formauit. Noiuitautem Deus muliere
fimul cura uiro creare,& ad conftindendam diaboli fupeibiam,qu]
principiura aliud a deo efTe voluit, iSc vt fimilitudo Dei qui elt om-
nium rerum principium , in homine per hoc fieret manifefta. Nec
ad cofta illam aliqua fuit addita materia, fed (ut quiiique paiabus
faftum eft) materia illa Dei virtute fuit multiplicata . Licet autem
Angeli ad hoc rainiftrauerint.folus tamenDeus quod creationis cft
effecit . Neque organizatio corporis illius fuit ex aliqua ratione fe
mmah,iicut in rebus a natura produ6i:is fieri folet,fed uirtute diui-
na fupernaturali . Anima uero ipfius mulieris non (ur,quidam fen-
tiebant) de anima Adac, cum indmifibilis fit ac incorruptibiIis,fof
mata eft,fed creando (vt cseterxjinfufa, & infundendo creata.
Olimformofigrauidodecorporiselfe
Scilicet enata e/ifoomina prima yiri.
In innocetiae ftatu homo mortalis quodammodo , 5c immortalis
erat . Potcrat enim mori, poterat «Sc non mori . Habuit ergotunc
pofle non mori,poftpeccatum habetnccefTe mori, poftrefurreftio
nem autem non poterit mori . Tunc corpus ipfius hominis anima-
lcjcibis indigens crat,vnde & mortale : fed poftca fadum cft mor-
tuum,necefsitatcm moricndi habens,poftrefurredionemuer6 ent
fpirituale, nec cibi egens;necmoripotens. Quam ramenimmorta
htatem, non ex conditione natuias , fed dono gratiac habuit homo,
ex cfu.fcilicet hgni vit?,de quo fi non cdiffetjpcccaftctjeo quod de
hoc aedere pracceptum fibi fucrat , vnde & moreretur. De hoc etia
hgno quidam dicunt.quod no fuit totalis caufa immortalitatis, fed
coadiuuans . Alii autem ; quod immortalitatem omnmo habuit,
homo ex vfu ligni uitae . Sed dc quibufdam videtur quod a natura
quandam habuifiet immortalitatem , &peife£l:ionem eiufdem ex
ufu di(^i hgni affecutus fuifl^et . Magifter autem fentit quod ex eo
demetiamprimam immortalitatem habuerit.
Dum paradifiacis diuerfaretur in hortiSt
T>{uUa mortis erat lege reuinHus bomo.
Etiam in innocetia? ftatu horaines cotra falfam quorundam opi-
nionem filios generafrent, abfque libidinofa cocupifcentia: genita
Iibus mcmbris ad hoc opus, vt cetcris,pro voluntate vtcndo. Quod
autem no generaucrint,inde cuenit,quia Deus hoc nondum pritce-
pcrat,& paulo poft muliens formationem peccauerunt . An fi in
paradiso generaffent^parentes illic rclii^a poft€ritate,ftatim transla
ti fuiffeni ad rcquiem beatitudinis,vel expedaflent quoufque bea-
torumnuraerus compleretur , ex fcripturis facris certum non eft,
vt Magiftcr.dicit . Tamen extra textum coramuniter primum am-
ple<Sluntur doclores. Gencraflent aurem etiam in hoc ftatu paruu-
Bon.&Diir.
q.i.ar.i.Ric.
q.j.
D.ip. Sun.a.
De ftatu ho-
mims m na-
turaintegra.
D.Th.i p.q.
$>7.ar.T.Bon.
q.i.ar.z.& 3
Sco.Ric. An.
And.q. i.Du
ran.q. i.Niif
fa.Trac.i.p.
i.por.j.q.j.
TT
los
D.io. Suma.
De ftatu na-
turcE per A-
da ante pcc-
catum jPpa-
gandi.Lt Je
coferuatio
ne nature hu
man^ p na-
tur.iie gene-
ratione ni na
turaincep.ra.
\S2S
RhetoricA Chrifiiam
p. 1. por. 3.
q.3.
D.zi.SuniJ
De lapfu pii
!nii homiaii
fi>.Tho.r. i.
iq.5'3.ar.3.B()
j !!*.<]. 3.ar.3.
jSco.Ain.Aii.
cj.r.arc. q.i.
DuTati. «j. 3.
May.d 3 i.q-
vn)Ci.NiJlia.
Trac. J.p.i.
por.i.cj.i.
D.TK.i.p,q.\losfiiios pro Itrictuudine uteri materni, quifilii fccunduin magis
.ioo.ar.i.Sc.|pj.y}j3|jj|eni opiiuonem in itatu corporis , loc^uela , aliisque humf-
.Ant. n -S- j^qJ, pgj.j.g(j,pQj.j5 fuccefsionem profecilTent . Nam vt fupradiclu
ll.Ricar.q.3. ri \ j ,\ J 1 c J V ■ - 1
iDuran. q. 5. cft.cibis quoc]ue m eodem Itaru mdigebant. oed oc m pertmetibus
i:\iiitri trac.a ad animam cum tcmpore protecifTenr, neq,- tamen p^nofa eis fuif-
fct rerum inlcitm,nec ob id ignorantJa diciporu!net,eo quod refpe
£lu eorum (]uaf nec fcire tenebanrur, fuifTtt. Paraucrat ergo Deus
homini ficut bonum. temporale ik. vilibde pro natura corporis, lic
umifibile »Sc fpirituale pro anima . Vnde fi [>ra:ceptum Dei feruan
do perrtitiffer, vltnxio ad recjuiem beaticudinis line mortis interuen
tu ipfe Ck tota poltcritas fua fuiffet translarus.
Spumat pcrpetuo caro fj;Ja libidinis co^u,
Qjidm rimuum primus commandauit homo.
Inuidcns diabolushonuni quem pcr obedientiam afcenfurum
fciebat vnde per fuperbiam ipfe corruerat,m debiliori eum partc,
fcihcct mulicre, tcntando aggrellus cR, dolo fupplantare volens ,
quosvirtuie fuperarenon poterat , apparens eidem m fpecic non
qua voluit, fcd qua permillus eft,in qua tamc fraus ems facile per-
pendi palTet,per ferpentcm , quafi per inftrumentum cidcm locu-
tus, vt Angelus bonus per afinam Balaam , quem ramen mulier lo
quelam a DeoacccpilTe credebat.Hmc ergo interrogarione fohci-
eauir, vt qua via tentando incederet, ex iphus difceret refponiione.
Vnde dc cum quali dubitando refpondcret muher , llatim mtuht
quod voluit, metum, fcihcet mortis, fi comederent mendaciter ex-
cludcns, 5c digmtatis excellentiam falfo promittens. Tentauit au-
tem eam de gula, cie vanagloria , c^ auaritia per dictam promifsio
nem . Ellncmpe duplex: tentatio, exterior fcilicet,<Sc mrerior.qux
vhima quandoque a carne : «^ tunc no eft (ine peccato.qae & qu|a
ditficihor etl: qnnm exterior qua liomo cecidit, ideo grauius punie
dus erat. At quamaisleuein habuit ad peccandum occatione, quia
tamen ad alterius fualionem peccauit, ideo remediabilis fuit : non
aurem diabohas,qui-nullo fuadente peccauit, praeferrim enam quia
won tota angehca narara ceciderar,vt hum.mi, per quam & Angc-
hca ruina fuerat reparanda . Praceptum autem dommi de non co
mcdeado vtrtque datum,ad muherem per virum couenienter per-
uencrai,eo quod ipfa viro fubdiia clTe dcbcbat: quo« &Deus fe-
eefat, vt inuicem loqui poffcnt, Sc ab nhis ''li efrcnt) difcere.
CaUidus acccndensmulicbru pedoKi djemon,
Verfuafn mifenzfumere poma necis.
Protoparcmum primi peccati origo fuitquardam pr.Tfumptio-
nis clatio repnmenda, ex qua prrmo muiicr, polt hoc vir m pecca-
tum confenfit, non quafi illa clatio diaboh fuggellionem.fed opus
D.z».Suma.
De genere
peccati pri-
\au, quoho
H
pcccati
Pars fexta.
S29\
B
peccati praecefTeric . Quae tamen ahter inanimo mulieris fuit quae mo tentatm'
ferpcnti credebat, non autem vir, unde <& aliter quam mulier iUe- iapfus eft.
£tus fuit . Hinc etiam & grauius peccauit mulier , tum quod fer-j'^^"^'^'^"*
penti contra Deum credidit,tiim quod elate nimis fe cqualem Deo f' ,1 ^"^*
henpofleputauit, quod uir non tecit : tum etiam quod nedum in' /\,k. And.q.
fe «Sc proximums vt uir ; fed etiam in Deum peccauit . Nec obftatji.Muira.trac.
quod paremfaif^umin vtrifque fuifle, Auguftmus dicit Hoc eiiim!?-P'i-por-i'
de excufatione inteliigitur,fed non quoad praedida. Sed nec hi qui ^' 5*
& virum Dei aequahtatem appetiiffe dicunt, muhere in hoc magis
exarfifre tacent . Denique etfi muher peccaiiit ex ignorantia quo-
ad hoc quod feduda efl,vir autem fedudus non efl>n6 tamen igno
rauit Dei pra^ccptum: vnde nec per hoc excufari potefl. Non enim-
orrtnis ignorantia excufat, fed inuincibihs tantum. Vituibilis autc
potius aggrauat. Porro cum homnns naturabona eiTet fine vitio,
confenfus mah ex hbero voluntatis arbitrio procesht , diabolo id
fyggerente . Vnde ncc voluntasmala inquantum adus, peccatum
pra'cefsit,licet inquantum quadam natura , feu naturah potentia.
Effe Dei fmilis dumfalfa cnpiuerit uxor,
i DeguHanda Viro noxia poma dedit.
Quanquam Deus hominem cafurum praprGiuerit, tenrari tamcn
eum pe.mifit ad digniratem homiuis ollendendam , qua potior efl
ille qui tentari quidem potefl: oc non confentire,quam necconfenti
D
Ad^ante lap
funi.liona.q.
i.art- I. Sco.
l^ic Dur.Bac
con.Ant.An.
q.r.Nii(ra.8£
D.ij. Suma.
De t>ei per-
mifsione in
re.nec tentari pofle . Quein 6c hcet malum futurum fciret, creauit di,&^fci?cia
tamen ob bonum quod mde nouit euenturum. Nec eum impecca-
bilem facere voluir,hcet mehus eflTetjCO quod hoc fit fanftoiu an-
gelorum Neque a confenfu eum pra?feruauir,vr ficnec infructuofe
I effet bonus, nec nialus impunne . Sed nec vohmtatis diumx pra^-
rcripfama'ia caufa efl qu^trenda . Dcdicautem hominimoxcum
ipfum creauitjfcientiamrerum creatarum,fuiipfius,«Sc crearorisjpcrltrac. z.p.z
quandam interiorem infpirationem, infra tamen eam qu.T in patria'P'-^'^-3-q-2'«
crt; qua quide fcientia quid vtique dcberet,fat!S agnouit. Etquain-
uis agend )rum tancam habuerit fcietiam, cafustamen fui praefcius
non fuit,vt fupra de angelo malo divflum efl .
Vrimum bominem ornabat numerofa (cientia, quamuis
j Tyy n fuerit cafus p rtff ius ipje fu i .
I Pcr potentiam naturalem homo ante lapfum potuit peccatum|n\o ante l.i
vitare.hcet non mereri : ahoqui peccatum non fuiiret libi imputa-iP*^"^. ^^l^
bile . Hincfuit volunrasiHa re(f^a per mah carentiam . Nec fequi-!t°u'^''^"
jtur, per eam malo reiiltere potuit , ergo ocmereri, cuin hocipfum yp.ar.s.p.i i
refiitcre (it mereri . Hoc enim non in primo homine s fed tn nobis Sco.Anc.An,
:tener,qui ad malum incitamur, quod m innocentix ftatu nonfuit. *!• ^- NiiflTa
iFuit auiem auxihum hoc, ipfum hbcrum arbjtnu jrratia adiutum , ' '^'^•'' P ^
I; -■ .. ■ -' -_^_ i . J2. _« por.j.q.j.
quod|
0.14. S'jma.
Dcadiutorio
Der quod ho
D.t^. Suma.
De conditio
nibus iiLeri
arbitrii. D.
Th.i.p.q.77
$f r.x.q.5».et
j.p.q.ji.Sc.
Ant. And.q.
i.Niifla.trac.
r.p. z.per.j.
q.J.
J?J?C)
RhetortCA Chrijitan&
quod quidcm eft facultas voluutatis 6c rationis,quo *5c bruta caret,
qu3E fenfum tantum habent & fcnfualitatis appetitu.Nara id quod
cum brutis communehabemus.perrationem excedimus . Quae <Sc
in portionem faperiorem & inferiorem diuiditur , non quali dua;
(inc potentix.fed propter diftincla porcntiac,vnius officia: quae funt
intendereacternis,&clifponere cemporaha . Contingit autem mno
bis peccatum ad inftar peccati primorum parentum, vt fcihcet vice
ferpentis habcatur fenfualitas, ratio inferior vice muheris, & fupe-
riorviri. IVlotus crgo peccati fiinfola fit fenfuahtate, erit vcnia-
h's: quod fi ad fuperiorem rarionem perucniat, fit mortale : 6c hoc
eft uirum comedere . Si vero in infenori fit , nec diu teneatur , fed
ftarim repellatur, manet veniale , ac fi ibi diu voluntarie teneatur,
erititem mortale,etiam fi perficere nohr, (5choc eft comederemu-
herera. Aduertendum c|uoque quod ratio infcrior quandoquc pro
ipfa fumitur fenfuahtatc quod intcr lcgendum audoresperpen-
didebet.
^rbitrium,fumni£ pjrtem rationif amxnam,
Qjio mald uitaret , primus habebat homo.
Apud philofophos hberum arbitrium diciturefrc liberii de vo-
luntate ludicium eo.f quod hbere ad hoc vel ahud moucri pofsit,
& hocrcfpe<^ufuturorum contingentium. Quod quidem ahter cft
in Dco.f.ab omni fcruitute pcccati liberum : & in angclis beatis.f.
per gratiam confirmatura ; 6c in nobis.f flexibile ad bonum dc ma-
lum. Nam & in nobis fccundum ftatus diuerfos diuerfa quoque in-
uenitur hbcrtas.In ftatu nanque primo potuit homo peccare, & no
peccare,in beatitudine non potentpcccare. An:e reparationem no
poteft non peccare mortahtcr,poft reparationem autem,ueniahter.
Vnde patet, per peccatum vuhieratum efie hberum arbitnijj quo-
adnaturaha:3c fpoHatum, quoad gratuita: a quibus finc gratia re-
parari non poteft, ficut in fimih patet de occifo, quia implicat . Eft
autem tnplex hbertas,fcilicet a coa£lione qua; manet homini fem-
per.&a miferia,& hanc libertatem habuitinftatuprimo,& habe-
bitin gloria ;5capeccato,quamper gratiam afi^cquetur in via: ca-
rentia autem iuftitiaf,non hbertas,fed fcruitus eft dicenda,Quanuis
autem & poffe in bonum <Sc malum, vtrunque, fit a libero arbitrio, n
tamen alcerum habet ex fe : primum autera a gratia,linc qua in bo
nura non nifi raultura debilitcr poteft . Hinc & liberum arbitnum
per peccatura quodammodo corruptum eft <5c imminutii, eo quod
ante pcccatum potuit fine diiificultate moueri ad bonura, poft au-
tem non fic. Neque enim libertas naturse feu a coa(5lione fufficit ad
bonum agendura, nifi gratia concurrentc . Ncrape non eft currcn-
cis,ncc volentis,fed Dei per gratiam miferentis,
__ _ ^gr
B
Pars fexta.
ssn
D.itf.Suma.
De adiuto-
riis gratuitij,
quse habue-
rutprimipa-
rentes ad re
/iRendu ma-
io Angelo .
D.Tho. r.p.
iio.ar. 4.
Bona.q.j.ar.
I. Sco. Ant.
An.q. i.Ric.
q.4. Dur.q.i
^rbitrij fosdo pulchenimamunera lapfu.
Trimi hominis quodam funt temerata modo.
Duplicem Deus gratiam libero confert arbitrio , opcrantcm,fci
licet qua voluntatem pracparatjVt bonum vclit,& cooperantem,nc
fruftra, fed eflFe«^ualiter velit. Hinc maie fentit h^reticus , putans
hominem pofTe & velle bonum operari ex libero arbitrio fine gra-
tia,cum dicat Apoftolus . Non eft volcncisneque currentis.fed mi-
ferentis Dci . Neque enim,ideo Deus alicuius miferetur,quia velit,
& currat ; fed ideo vult & currit, quia Deus fui miferetur; ita vt
totum Deo tnbuatur,qui hominis voluntatera praeuenit & praepa-
rat adiuuandam,& adiuuat prxparatam ad efficaciter operandum:
licque gratiam comitatur bona voluntas, nongratia voluntatem .
At eadem gratia qu^ dida eft operans & cooperans»quandoque &
preueniens <Sc fubfequens nominatur. Quae operans feu prxuenies,
fides cum dile<^ione exiftcns,voluntatem bonam non quidemtem
pore, fed natura,& caufafitate praecedens ab ipfa voluntate,n6 ali-
quo merito acquiritur, fed a dco gratis datur, habita tamen gratia,
(Bc ipfa voluntas cum eadem multa alia Yy^i dona prscedit . Deni
que, & (utcx verbis Auguftini colligitur) gratiam prauenientem
3c operantem,qua bona in homine voluncas preparatur,bona que-
dam ex Dei gratia & libero arbitrio prxcedenter , qusdam etiam
cx folo libero arbitrio, fcilicet, vt videamus bonas efte Dci iuftifi-
cationes; deindc vt eas defiderare concupifcamus,& tunc tandem,
faciente gratia carum deledet operatio.
Hoc opus humanum merita bonitate decorum eHy
T?r£uia quod ^yef^it gratia, quodque fequens,
Vna cft efTcntialiter grariaoperans, tSc coopcrans, fecundum di-
uerfos efifeclus aliter& aliternominata. Inquantum enim volunta-
tem a malo liberat,operans dicitur : inquantum autem candem ad-
iuuat ad bonum vltenus faciendum , cooperans appellatur . Sunt
aurem hominis tria bonorum genera, magna.f.vt virtus quibus ne-
mo male vti poteft : minima, vt bona temporalia ; & mcdia, vt po- ^^^ ^^.
tentiac animae,quibus vhimis duobus & bene &male homines vtijijjona. q.i.l
poflunt .Inmediis autem bonis etiamliberum arbitrium contme-lar.i.Sco. &
tur,cuius etiam bonus vfus,virtus eft-: qua? in magnis bonis compuj^nr.And.Du
tatur,qux omnia a Deo efle conftat. Proprie tamen virtus non ^^f ^''^"^'^if^'
adus, vel vfus, fed bona menris qualitas, qua rcde viuitur, <5c qua|^'j,_J^ ^,]
nullus male vtitur, quam Deus folusin homine operatun quod fe-jpor.i.q. i.
cundura magiftros de virtute luftixiae Sc iidei aperte ex fcnpturis^
probatur,fic quod virtus non eft animi motus,.veI afFe^us,fcd qua-
Iitas feu habitus . Quod <5c de gratia cenferi deUetV cum ipfa quo-
que virtus quandoque nomiuatur. Quanuis autem nuUum litin.
I homme|
D.i7.Suma
De virtute
eiusq, a6iih'
Pr^uia quod
uellitgratia,
quodq; fe-
ques.D.Th.
D
332
RhetGrtc^ Chnftian^
h imine meritum finc libcro arbitrio, principalis tamen merendi
caufa eRgratia gratum faciens , qua voluntas hominis fanatur «Sc
luaatur . Vnde ex gratia <^ hbero arbitrio bonus animi motus, 5c
meritum procedit. Vnde & per gratiam virtutes mereri rede di-
cuntur,cx quarum ad:ibus iurtc viuimus . Hinc quod fupra didum
eft.ufum liberi arbitrii viriutem efrcpro aftu virrutis eft accipien-
dum. Hinc etiam malc opinati funr, qui fidem & charitatem *^ ii-
miles motus animi fore dicebant , cum fint virtutes annim ad adii
mouentes : iuxta quod ^ uerbum Auguftmi accipiendum eft, quo
dicit hdem effe credere quod non vidcs: hoc eil^fides cll uirtus nio
uens ad crcdendum id quod non vidcs.
Onme licel meritum cjpiat deuota i^oluntaSf
Hcctamen in primis gratiafola parit.
Indubitanter tenendun\ ed, hberum arbitrium (ine gratia prie-
ueniente 3c adiuuante ad falutem non fufficere , nec meritis noftris
gratiam aduocari, ficut tamen hcrelis afferuit Pelagiana : qua-
adeo gratie Dei contranatur, vt omnia iphus mandata implcre ho
minem hne eapolle dicat :nec 2;ratiam dari vohnr , iiili vt faciliusi
unrin.q. 3- ea impleantur ipfum arbitrium per naturam illam fore erariam af-
Niifla.Traclr . n .-.i.:i i : r ^._i n. i .l' r. .
Diftin. iS.
D.Tho.i. z.
q lojart.S.
Uona. art. i.
Sco.Ant.An.
q.i.Ric.q.2
■|ferens,(ine qua nihil boni faccre valemus,Deo per lcg
'^' inftruente Itaque per hcc concedebanrpelasiani dari
em fuam nosj
an quidem gra
tuito {cientiam,at non fic charitatcm dc gratiam.fed quali ex meri
tis eam acquiri . Deflruunt autem & per hoc Ecclefias orationes .
tt infuper paruulos fine originaHs peccati vinculo nafci contende
bant . Aui5loritates vero Auguflini quibus erronci innitcbantur ,
ad fanum inteilciflium accept3e,nihil pro eis faciuni vtin textu.Igi-
tur hberum (vt Hieronymus inquit) fic confitemur arbitrium, vt di
camus nos femper indigere Dei auxilio : ik tam ilios errarcqui cii
Alanichco dicunt hominem peccatum vitare no pofTe , quam lilos
qui cum louiniano alTerunt hominem non pofle peccare . Quo fi
mui 6c crror Pela2;ij eliditur.
T<lemo implere poteH leges, aut yincere criment
Cuius in arbitrio gratia nuUafedet.
Indiguit homo primus gvatia operante , no quidem vt ea a malo
De potena- feu pcccato (quod non habuir) hberaretur, fed vt ad bonum voiun f|
[cc Mctiarbi -.^g eius Pricpararctur . Habuit autem (opinione contrarianonob-
tri. ante U- n s ' ^ j-n ■ e /• -i n i-
Dlum. vide ita"iejvirtutes,vt mltitiam oc limiles,quas tamen aaualiter pccca-
Sco.Ant.Aii.ldo amifit . Hinc^cin peccati poenam a voluptatis Iiorto cxclufus
4-I- ifuit , fimiliter ab efu ligni vitre prohibitus . De c]uo (non quidcm
pof} peccatum,fcd ante) comedens viuere in acternum poterar.Vn-
de quod in Gcncfi legitur, videtene fumat de ligno vitatr <!kc.Acci-
piendum cll , fcilicet quo indignus nunc ell, de quo dum anre pec-
catum
D.tp.Siama.
i .
Pars fexta.
333
B
peccatu orj--
giiiis & tran
luu euifiien;
in pc ftcrot.
Sco Ant.Au.
D
catum comedifTet.immortalis effe porcrat , Ec in hunc etiam modu
pofita ell cuftodia,nc ad paradifum homo rsdiret . (^!.jt!quam au-
tem deipfo ligno vitic ante peccatum mai.ducafTe probabiliter pu~
tari potef},non tamen flatim imnortalitarem pernianliuam alTccu
tus elt,quia ad hanc confequendam requirebatur f^-^ e iterata emf-
dem ligui comef^io.
£x turbatushomo fjiUcibus exuluthorth ,
Mcx 'vetitum cupido dum ojpit ort cibum,
Peccatum, quod per inobedientiam primi hominis inmundumD jo.Surra.
intrauit, non adualc, vtquiclam volebant , fed origmale d''bet m-
telhgi , Quod nec foliim im.itationis exemplo , ut Pelagiani dicc-
bant,vt iic fit aduale cuiushbecjed virio propagationisinpoderos
peruenit Ef^qiic culpa quaedam a prin^o parente in quo per fcmi-
nalem propagationem cramus , per ongmem in pofteros traducla .
Rt non efla«^tus hominis, fed concupifcentia qucdam vitiofa habi-pl'"^^*^
tuaHs,cocitans mipfo dehdcria prauitatis. Duiturque laneuor nal ^'^" ^'^'^
turc,lexmembrorumy romes peccati, Jcxcarnis,concupi{centia,co
cupifcibihtas vel tyrannus. Quod autem magifter adiicH de ali
mento in humani corporis ventatcm nihil tranfire , & id quod dc
ipfius veritate eft,m Adam a^lluahter fuiffc, non lenetur.
yt Generis noflri primo deduLla parente,
f/i caro„fic prim<£ uuhura carms hubct.
Contrariura cftfidei Catholicic,quod quidam opinati funtorigi
nale peccatum trahi,fecundum anirrjam,non foluni fecundum car-
inem : dicentes aniuiam quoque cffe cx tvaducc , qusp tamen fecun
dum ventatem cxcreationc cff, vt fuperius paruit. Trahitur autcm
originale a parcntibus fecundum c.irnem^eo quod in feruorc Hbidi
nis concipitur, & in corpus fi^nnarur, ex cuius contadu infufa ani-
ma Ck ipla polluitur ficc]ue rea concupifccnti^r iliius, quae fupra ori
ginahs vocatur. Quod quidem dicitur mancre in carne non licut in
fubie£lo,cura ipta culpx fubiectuin cffe non pofsit, fcd ficuc in cau
fa ipfum virtuahcer continentc. Ktl itaque ipfum origmale quidam
carnis defedus «5: foeditas,que iphus vuium &: corruptio rede dici
potefl,quam &incarne ante animc mfuhone efTe,hincpareT,qu6d
ipfa infufa illico commaculatur. Nec mirum filios onginale trahe
re a parentibus baptizatis quorum. lam onginale dimifium eff,cum
■^ ab homine CKCuncifo filius habenspraputium nafcatur, & ex
grano purgato anlla . Vocatur aurem origmalc iioc peccarum, eo
Cjuod ab jngine fua proles iplum contrahit facieiite hoc carnis fe-
minali commixtione hbidiuola
Eil cdro cju£ mijeram confburcjit arigifie prokmy
"K^mpc animam fubvU n:-:: d.: ongofeqiux.
l^
vv
R
emit
D.ji.Depe*
cato ongin.i
h,quomodc
traieata pa
tribus iii po-
rteros. D.
Tho. I. i.c.
gj.ar. y.Sco
R.ic.DUr.An.
And.q.i.Bo-
na.q. 2. ar.i
Niilla.trac.j5
p. 2. por. 2.
q.2.
f
D ^i.Sams.)
\3S4-
KhetortCA ChrifiianA
Re:Tiittitur in baptidno originale,qu«iuum ad culpam ; quinuis
Dc lolutio- jcocupifccntia ctum poft baptifraum rcmancat, quat tamcn pcr ip
orii'inilii'*p^"^ minuiiur 3: dcbi!uatur , ficut m tchiali pcccato r^atus manci
bap^ir.Tiaoi . aitu trinfcuntcvt m hoinicidio vci confimili An vero etiara ipfa
Bona.q.i.ar. caroaixditate qua'a conccptionc contraxit , baptifroo libcrcrur
i.Sco.Kica'. qmJam coiurana fentiunt : vbi Sc Migiftcr dechnat ad partcm af
Daran. An:. £j.,,^^^j.j2j^ D;)iiares vero al j oppofirum tencnt. Diciatr auicm c6
^* * cupifccntiac Deum caufam cfTe inquaiuum potna cft» non dubium:
icet inquaniam culpa eft a dtabolo fic 6l a primo peccantc. Impu-
tatur infuper anima: origmalcnjn quia in fui infufione earni macu
latxcodcleilciur. Etenim licactualcpcccatu efrct, fed ob id quod
primi hominis anima peccatrix cnrnem in fccu, a qua viterius^ am
ma prolis inficitur . iili autcm pcccacum originale ncccfrariura.pro
eo quod vitari non potcft : at voluntanumcft idco, quod cx primi
hominis voluntatc procefsit: vndc <!k aiii ipfum contrahunt. Quo
non obftantc,Dcus animam carni conuingit fccun<ium fu^ bencpla
citum volumatis, vt (vc falueturpropag«ioni$ humanx mftuutio .
Ex quibus «^ patet animasdum cofponbu.t infundunturmonofnin
notalcs mancre quales a Dcocrcantur.cum ex mundisfiantinqui-
natac , Qua: nec acqualcs a Dco crf antui, fcd aliar a.li)s m naturali-
bus quoquc potiorcs»
Sit purgau fdcro tjuattulshaptifmate cutpa,
Ts^» tamen mfjndfomite wemhra carent,
A^ualia parcntum fuorum vcl etiam prioTum, paniuli ab origi-
nc nou coiurahunt: alioqui non-cfTetmitifsima pocna coru qui finc
baptifmo m originali deccduut, vt tamen AuguibuHS affcrit.Qiian-
uis autcm idcm in quibufdam dnccrc v>deatur, cos ctra a£tualia pa-
rcnium contrahcrc , hoc non aiTcrtiuc, fed magis inquiliriue dicit .
Quod criam in pfalmo dicitur, In iniqufratibujconscepttts fum, no
elt in comrarium. Ibi enim plurale pro iingulari iuxta morem fcri
pturac ponitur. Quanquam etiam priorum parcntom pcccarum ma
ximum miulit nocumentum, non tamen imt crrmiium grauif^imu,
vt patct de pcccato in Spiritum Sanitu , quo<t nec in futuro rcmif-
fibilc dicitur. Deniquc quod totam naturam corrupn, non rationc
grauitatis fuar prouenit,fed quia \n Adam tota tunc ronftHebat hu-
mana natura . Quod etiam maiora damna intulifTc dicrturrnon quo
ad pocnam ^tern.im, fcd quo ad defettus cx co fcquetesrapccipi At-
bcc. Porro m filijs parcntum pcccata non puniuntnr, nifi lo miibut
corundcm filij imitantur nequitiam. Et fic intclligi oportct fcnptu
ras, qu^ dicunt infiins parcntum pcccata vifitan . Nam <Sc alia fcri-
ptura dicir, Fiiiusnonportabit iniquitatem patris.
t """^ Muha
D.j j-S'J'"*
D« peccito
originaiiquS
tvj ad nume-
rum. D. Th.
I. i.q. tl.iV
X. Dur. q. i.
Niitfa.trac.3
p. t. por. 1
H
r— *
B
Parsfexta.
Mutta Hcet nofircs dan.nent errata partntcSt
JJJ
D« pe;:caro
NiKfa. traft,
J.p. i.pcr.r.
q i..5c trac.i
p- i.por.;.
q.j.
Sola tamen pueris tri/iis origo nocet
Origo & caufa pnnia , primi peccaci res bona fijit , cum ame id
maluin nullum exncerit, ^ hoc in primo angelo pcccante mitium
c^pir. Sequentiumwmeu pcccatorum cauia fuit prmia voluntas ^*^"^'' *^ *'*
mala . Ac pcr hoc caula peccati prima , bona cft,non autem fecun- 5vr!r'\,S°*
daria »Scproxima. Oinnei^uoquc maiumliuc poen^ Hue culpe, m " ^ ^ ^
bono efltf oportct.nec rubiectmu mali cfTe potelt nili b'jiium,cum
malum non fit nili boni corruptio feu priuatio. At vbi bonum non
cll.ibi nec ems priuatio. Ac pcr hoc nec malu effe potert , (icut nec
morbi aut vulnera funt nifi in corporibus . Hmc ciini homo malus
clicitur,permde eft ac fi dicatur bontim malum. Kec habet ibi locii
dialeclicorum regula dc cotiariis.quar m eodem non liiuul exilHr,
quanuis m ahis contrariis tcnere compcriantur. Keque etiam cotra
cftquod prophetamiprecatur, Ve djcentibui> bonum cflc malu.
Hoc ciiim inteUigJtur dc co.qui cfiufam qua bonus malus etficitur,
vt fornicationem , bonam dicercc; nou autcm, qui dicat hommem
natura bonum cx vitio maluin elTc.
H.tc trala <fH<e primum nimis iyifccre parenimy
'Uon niji primipio defdiere bono.
Definiturpeccatumjeftc diitum vel faclum vcl concupitum co-
tra legem Dei. Vel,cft volunras volendi vcl rctinendi quodiuftitia.^w ^v.v-i
Ivctat. Vei eftpracuaricatio legis 5c ccleftmm inobcdientia pr^ce- •'^^"'sli S'J>
iptorum . Quarum dctinitionum pnvna & vJtmia aclus tam intenorr?^ quiditatc
A^iquam extcnor, fecunda autcra mterior oftendicurpeccatum eftc.lj^'"^^* ^' T*
' £c cum peccatum fit m aclu tam interion quam exteriori , non ob-
ftantibus opinionibus cxtraneis quorundam, pnncipaiius tamc eft
m a£tu intenori,procedens vt fiuctus malus ex arbore inala.f praua
voluiitate. QuaiiUis autem voluntas <^ ipfius actus , mala quaedam
dicuntur, inquantum funtcontra legem L)ei, quiatuncnihil funt;
bona tamen qu^dam mquajJtum funt a Dco , a quo nihil mah elTe
poteft. Adeo autem ecs elle puter, alioqui ad ipfius non pernnerct
^ rouidentiam. Adult6:rmm ergo homicidium,& huiufraodi.actum
j^ quidcm nominani,infuper ik actus deformicatcm, dc fccundii hanc
a Dco non funr. In pcceatis ciuoque omifsionis licet negatlones im
portarc videantur,tamen aliquid pofitiuuui in cis inteihgirur,rcili
cet,rccciTus a bono. Ncque tamen pec<atum tale raalum eft,quale
['Ocna,qutj.f a Deo eft: (cd eft corruptio actiua.cjua? nihil eft. V^ndc
fic a Dco uon eft : corruptio taincn paisjua cHLiUis ci\ peccati, Na
pcr ipfum amma fpohatur gratuins, J-c homo in naturahbus quo ad
animam vSc corpus vulneratur . £tpcr hc c ccllant quorundain obic
6boncs,vcin textu.
l'"
VV
inunr 1
De pcccatc
cauram.Sco.
Niiili. Trac.
?.p. I. por. I
\ss^
— ■ ■ ■ t ■ I lai ■ ■■
RhetoricA ChriftiariA
finnur 'vsdi jcderii ji4bf\Antu lege »
Q^udin mins hoc ccrnplet.quod la'et intHS,f)put.
iD.?<s.SuniA.| Vnms pcccati pccnam clTe peccacu aliud, Intelifgendum cft dt
Dc eftcittu 'peccaro,non inquanium tale: uuia lic cft malum ncc c!t a Deo : feJ
ipCCCati. iJ. :• ■ j r r I rr
1 rha I. i.q.l*"^"*^"^'^^"^ corrupno qwacdam icqucns pcccatum . hi licet eilc cor
;8 7.Jr.i. Bu-.ruptionc omni peccato conucniat, non tamen omnc cfl poenapec-
|na.Sco.Ric.|cati: fcd illud tAiiram,quod abaiio caufatur, ^^ crt effedus xphus
jAiic.Aud.q.i
jNiiira.rrjct.
3.p.i.por. i.
q-5
D.jr.D.Th
i.r.q.yp.arc
i.tiona.^^co
Ric.Dur.An
And.q. I.
D. ^S.Deir
•tiisn .id p >te
,t4.lS a C,l)l "LIS
fpro jucp.tur.
'VJ. rho. i.p
Abfaiduin tanien non eO, liquis d:cat etiam alia quafdam pcccata
poenas elle i:orum quorum eiTcc^.is non funt , f^^d efTentialitcr efle
aliorum poenas, vt dc rcbellionc carnis Aug. dicit Sed ^ ira, inui
diajfuperbia tk {imiha,rptntualem quandam poenam annexam ha
bcntjqa.Tramenpeccatam non eil. Ciim autcm Aug. dicatpccca
ta qua.'dam hcri ex nccefsitate . Hicronymus vero dicat fempcr in
hominis cllc poteliate pcccare ucl no peccarc : non tam.m intclii
gend; func iibi cotradiccre.cum hic de vcniahbusiHc vcro dc mor
taUbus loquarur grana: auxiii^) fuccuricnte, vel de ilatuantc pccca
tum vulc •.■icclligi . Sunt igituraitusalic]ui, boni quidem eirentia:
■nali autcm , mqnaucain dcordinati, vtpeccata: aliqui vero bom
funt ex genc;re. vt opera mifericordi^ : quidam ctum abfolutc b.^
ni fuiii txcaufa Sc fifie,3c hi runtperfcde boni.
S£pe fcelus fceteri comes iniiulfus adhxret,
Vtfiit jceleri p<2n.i fubinie fcelus .
Omnium bonorum eR Deus au>f!lor Vidc au£loritat-s in textu.
\d intcihgentiam vero quorundam diccntium, Deuni elTc audo-
rem mali poenc -x non culpar. Doclores cxtra textum diftinguunt
mtcr petcacum inquancum aclus, ^ inqaanrum deformitas: Secun
dum quam eriam diilinclione dmerfx au-fl ontatcs accipi polTunt,
jk c oncornari . Porro cum dicitur, Deum mah caufam non eife ,
quod omnestencnt, iiomine mah poena inteil genda non eft, fcd
occcatum . Ahoqui verum non effet quod dicitur . Noii ell mala
in ciujtate «paod Deus no fccit . £t, ego fum Deus crcans malum .
P(jC:ia! emm ma!c quidcra funt mahs.mquantum autcm luft^ iunc,
.1 D':o fuiit .."k bnj.e . Sicut ^ Deus dicirar moitem non tccirre , id
cli, hoc pro quo m.' rs nifligitur , fcihcer peccatum , <Ifc tamrn fcri-
^)£u;a cif {nortcin .i Deo clTc, fcilicet inquantum pbena crt.
l^liilLi Deo querqudrn pr^mit aufpicc cnlpa tametft
Caufxyolhntcttisfit Dei^sipfe mcdjz .
Exfine fu ) volunias retStitadinem vel peruerfiratem accipitjVt a
bono bona liat,Oi a m.ilo mala. H,it autem iinis bonus charitas , qni
ramen ad" vlrcrtorem finem ordinarur, fcihcetad Deum . I^Iinc bo
tu? volunt3tis fimscll chariras,bcatitud(;,vita .ttcn.i, i>c Deus ipfe.
Fip.isauccin nialus cR dclccfjiio m aliqno viriofo . PoHuat trgo ta
H
bon(
Pars fexta.
SS7\
>Jiiira.trac.z
p.i.por. j.q.
8.& (\.6,
D.^p.Siiaia,.
De fubicai
ua poteitia
adus. Sco.
bonaequam malx voluntatis eOc plurtsfines iniermedu, qui funr'q. i.art.i.&
quafi iter quoddam dc uia ad vlciinafn finem perueniendi . Cui nec q.i S.ar.z. j.
obftat, quod Auguftinus dicitnonpoHe duos fimul fines conflitui. ^v^u^.q.^
Hoc cniin uerum cft, ubi vnus in alterum non ordinetur , quod la-
mcnfitinpropofito . Notandum ctiam non idcm efi^e omnino vo-
luncatem,qu5 nominat potcntiam : ^ intentionem , quae motus efl
quo ad ipfiim fincm tendimus,5c finem in quem tendimus. An etia
idcm aftus fit quo quis vu!t finem,(Sc ca qua- funt ad finem,vel fint
a(5tus dmerfi^Magiftcr fiib dubio rehnquit. Scd dodores cancediit
vtrunque fiib diilind^f^ne.^ Porefi: cnim in vtrunquc volunras abfo-
lutc 0<c fecundum fe ferri , & fic funt duo motus voluntaiis : vei in
vnum proptcr aliud, ^ fic erit vnus .
B^Bd uolumatcmpiofm intentio reHam.
Et prokunr intcnti regnU finii&pus.
Voluntas qmdcm de fe bona ct\, inquantum , fcilicct, narurab.s
pote!Uui:maia tainen dicirurob deordmationem qu^c in ea Gotum-
n gtt.Bt hic quidem eft modus dicendt feu fcmcntia eorum,qui dicfu
omnia efit bona inquantum furir, fed fecundum Mas«fi:rnm qua^riL . .
tunc ab eis pot:e(t,cur non ita ht oc in ca-tcris amme potentns.vt me;q_ i.Mnda
mori.i , «^ccxteris. Vbi vltcriusilli dicunt , quod inadhbas har4im'trac. i.p.
non co;;tingit dcordniatio eo modo , quo in ailu vokmtatis, fedra-ipo'^- 5- 4-
tione niordinatar voiuncatis adus corum mah fiunt . Quod quidem
indc eft,quod carundem a^us non funt eiufdem 2,eneriscum acli-
bus volunrans , pro eo quod ad CDticupifcendum vel rcfpucndum
non ordmantur, vt aclus voluntaris,quatnuis aitibus corum volun-
(^jtas aburi pofsit . Vtrum autcm ideiii {]z voluutaris morus , quo bo-
num eligir ^tnalu n ;efpuir , ue) diucrfiTS , Magificr rcfcrt contra-
rias opmiones , nec dcfinir : do£tores autem cjmmuniter fentiunl
quod iintdiuerfi.
SoU yoluntJtis maU dicitur aBiOyrjuim^^iis
Cxterj,yirtutimfttm2:Hhtdcohors.
A(5tiis exrcriores boni funt qnidcm omnes,inquatum funr, iuxta 0.40. De a-
quod lupra fecundum opinionem niasis probaram dicVum ciVMo tiibus exte-
rahter autcm boni auc maii,exrcda vti mcrduiata voluntate-iudi-.riorib'. Sco.
£) cari habcnt, ficfeilicet vt hi boni liinphcircr dscantur , cjui bonara '^"^ "^*^^"'
ac redlam caufam habcnc, ex bona fadi nucntione , hoc elr, ad bo-
num tendunt finera : mali vcro hniphciter.qua,' cx peruerfa procc-
dunt inrentionc ».Hic 0>c donanus voluntateui arbori , 5i frudlibus
opera comparauit..Ha:c op-riionibus ahis dnrijfsis de onnnbus acti
bus vniucriahter inteiiigenda funt,exceprjstamencis qui dc fe ma
h funt, vt adtiiicrsn Jc iiusufaiodi . Hi enim pcr voltmr.itcin bonr
jfieri i)on poiTIint:ma!am nempe enam h pia inrennone fien vidca
D.^i.Suma.
*idel:urji. D.
TIio t. 1. q.
I S.ar.j;. Be-
33^
Rhetonci, ChrifltanA
tr. I. Ric.d
40. q. ^.Sco.
Ant.Aad.q.i
Niifla.trac.i
p. r. por. 3.
D.41 . Suma.
De afiu pec
cati. Tho.i.
iq.7j. ar.i.
tur.bonam ramcn caufam vcracircr haberc ncouit.Ncquc cnim bo
immpoteftcrTc ftirtum.ctiam fi ideofiat, vt paupen fubucniitur,
licqi rapina, & fic de aliis.quamuis bonas caufas habcrc vidcatuc.
Trjicipud conmerddt opus bemtate -roluntas
(luamuis ^ propriaftt ratior.e bonum,
Kon omnis iiificlclium adu) , peccatum clt , fcd multa in gencrc
bona operari pofliint ctiam fide carentes, quamuis pcr humfmodi'
vitam bcatam non niercanrur , vtpote extra sratiarr faclam. Bonii c
nanque multipliciter diciiur: quandoquc, fcilicctquo^ ellhcJtum,}
rj.Dur.q r. quandoque quod vtilc, quandoquc etiam quodeftaut figncm bo-
ni,aut {pcciem boni habct. Ahquando autem hoc bonum, dicit,ur,
quod d|gnum e{} rcmuneratione vitaf, quo quidcm niodo hccj ca-
rentesfidc bonum agerc non pofsint , prxccdentibus tamcn pof-
funt modis . Vnde <5c opinio contraria non vale^r. Porro peccatum
omne voluntarium cft.ira qu6d Cmc adualc fii morrale, iiue vcnia-
lc.inio 6(. originalc,voluntas tamcn ahquo modo m co concurrat :
quod cum in originali minus videatur,volunrarium tainen iii volu-
tate primi parenas. Dcnique «Sc fic volunrarium e{> peccatu, quod
nedum adus rnalus pcccatum dicitur,veriim <Scipfa voluntas qua
peccatur, pcccatinommc pcr Auguflinura cenfcaturtJett pccca-
tum dicatur.
Hcnfatis cU fccijfe honumymfi feceris spte,
Isfolus merituniycjui henefecit hahet.
Voluntas mala 6c actus malus non funt duo pcccata , fcd vnum
rantum, quia ex vno fiunt contcmptu . Quod vero plus punitur, fi
quod intus conceptum e(l malum,opcrc pcrficiatur.quam G in fola
q 88.ar.t.^r. perfidatco^itatione , nonidcocf}, quia diuerfa funt pcccata , fcd
Ric.qi.Niif quiaexplunbushoc peccatum procedit . Ncc ctiam obflatquod
.^■^''*'^ ^P'3'diucrfispraccptis,peccandi voluntas, <lk opus pcccati prohibentur,
por.i.q»!. y^ j^ furto vel adulterio:qnod a fimih patct dc charitarc, que cun>
una ht, dmcrfis tamcn mandatis cll prafccpta . Tranfeunte autcri
aiflu pcccati fimul 6<. peccandi volunrate, peccarum tamc reatu ad
pcrnam obhganrc , mancrc dicitur. Notandum etiam quod omnc
peceatum fi mortale cft,proucnit aut cx cupiditate male incendcn
re,autt,more malc humiIiantc,<Sc fit aut vcrbo.aut fa(^o,aut cogita H
tu. Ht hoc aut in Dcum proximum,aut feipfum. Dicitur i^utcm pcc
catum a fa(^o,dchclum vero a faif^i oraifsxone.Infuper pcccatum ii;
fcptcmcap..Greg partitur, fcihcetinanem gioriam, iram, inuidia,
acediain auantiam.gailrimaroiam atque luxuriam: cxcpibus inor
titcrc corruptcicomiies quaii tx fontibus quibuidam manant.Vn
dc <k capitaha vocanTur.nec tantu prr hoc m.mns rciSle ex fuperbiaj
fimiliier ik auariiia omnia mala onri dicuntur diuerro refpe^u. j
— __ _-.
Pars fexta.
SS9\
B
Q^i luboY externus mentii fecretus ab aciu eH
Hmc eademfcderis noxifHbejfe poteH,
Peccatuon m Spiritum San<tiam , fic Indurat^ mcntis obftinatio
8c aninms pertinax in malitia, pcr quam homo fit imp^ nitcs vcl dc
Dti mifericordia dcfpcratio,malitiam fuam cxccdcrc putans dmi
nara poteftaicjn.-clt omniura pcccatorum grauiGimii. Vt de Cayn.
Vidc Magirtri literam & dx^ores.
Tunc animam Vidat eierrivM culpi nocentem
Flaminis irridet cum pia donafacri.
Scripturis contrarium e(t, quodqmdam opinati funt pcccandi,
fciljccr,pjtentiam a Deo non effcfed a'nobis 5c diabolo . no cnim
cft po^ciks nifi a Di:o vide litcram . Neque vero per hoc mahtia
voluntatis , C^d potcftas qua male agcns volens abutitur,a Deo cf-
fe dicitur. Ncc cuiufqua rci potcfta> ahunde cfTe potcft nifi a Deo
^qao,qu3nuis ^quitas illa nos latcat. Ncc valet quod obijci potcft;
trg j potcdati tyranni, vel diabolo non cft rcf]ftendum,cum Apo-
ftolus dicat, Qui poteftati rcfiftitj, Dei ordinationi refiftit . tifi po
tcftati obcdicndum C\x , non taracn abufiue & in malo ; quia tunc
[ipfi Dco obediendum potius ,
Omnis ut £terno yenit ex nuBore poteflas,
Tatrandifcelerisftc yenit ipfe yigor,
LlB. II. riKis.
De grauifst»
mo oniniuni
peccatoruni
Sciliceci Spi
ritum. S. D.
Th.i.i.q.iri
Art.l.Sc 5.Sc.
\ot.And.q.I
NiiUa. tr.ia.
<.p.j.por.i.
q.j.
D.44. Suma.
lt*otetiapec-
candi an &t
i DeoBoiia.
Sco.Kicar.
Dur.q.i.
H'
TERTI/ L IB RI SENTEN-
tlarum iGcattonis declaratioy
In quo 4o.dift*mdionibus contemplatur Deum in tcm-
pore plenitudinis incarnatum , mundum
fuftcicntcr redimcntem .
Vm in prioribus duobeshbris dctcrminatu fiTjj^g''-^"^'^"^
tionc verbi,
feu Tnione
naturan'' ex
parteaflTume
tis perfonar.
D.Th.j.p.q.
i.ar. I. Ant.
And. NiifTa.
trac. 4. p. I.
por.i.q.i.Ji
de rcbus diuiriis,fcccndum,quod a pnncipio cgre
diurtur : nunc dc iifdem rcbus fccundum quod
in Dcum vclut infincm rcdcunt agcndu cft.Poft
quam crgo vcnitplcnitudo tcmporis milit Deus
filium fuum,inicmporispleniiudine,grati?, fcih-
cct <ik vciiraiis,inquopcr charitatem lcgis fiat irapleuo Sx. vcrificc
jtur patnbus dc Saluatorc fa<^3 proraifsio . Eft cmm h^c raifsio fil«i
I incari atio . Qt'3c quidem filio magis quam ahjs pcrfoms congruc
bat. Vt licquemadraodumin fapientia Patrisoraniacodita funt,
requcntibuj.l
— , — '
340
RhetoricA ChrtfttarfA
tc nattir^ al-
funiptx". r h-
j.p.q.M.ji.
i.Niiila.crac.
4.p.i. por.4.
D.j.Sucnma.
Dt coi.ditio
nc natuiu; ^i^
rumjjta; J h.
j.p.<].Z7.jr.
1. A.r. Aiid.
q.i.Nilla.tia
cta.j.p.i q_.i
trac. 4. p. 1.
^or.j.q,'!.
lic ^ pcr eaiidem omma reltaurarcnrur: 6r illcc|'ji tfl a folo pacre,
primo mittcretur, ficcjiic is qui m deiiate fiUus erat , fieret (5c filius
hommis . Perquod lamen noii abnurur.quin <!k parer ik. Spiritus
San<5^us nicarnan potuerint ac pofsint . Qni & cum filio afTumptio
nem carn:s kcerunt , fcd ea ad (olum fi.mm tcrmmata eft^qua: fo-
lus homo f.idus eft .
Impleto tandem decrctl tempore mijfuf
fgremio pitrii filius ipfefui eH.
D.i.Summj. Natiiram humanam,idcft corpus 6c animam filius Dei toram af-
Dc incari.a- fumpljt, vt lic cam totam curaret qus protopaientis peccato tota
e V pjr j.Qj.pjpj3 fmj. Qtiod enim cfl in alTumptibilc cQ mcmabile . Atta
nien carncm, ordine narura' non temporis, mcdiante ai-ima alTumi
congrutbat ob diuina fimplicitatis fubtihtatem.
Totum ^t curares hominem Deus optitnd,totum,
C rederis d mbis affociaffe tibi.
Verbum afTumpfic naturam ab omni peccato Spiritus Sancli
operatione, vt reliqua virginis caro, m vir2,ine, immunem . Paticn
di taincn pofsibiiitate , non ncccfsitate , kd iibera eius voluntate,
jne.xiflente. Nam vlk ipfam virguKm Spiriius Sanitus pra-uenicns,
a peccato fic purgauir,quod & a fomite pcccati,aut ipfum totalitcr
autcrendo.quod ma^is videtur : aut ipfum ficattcnuado vtnullius
pollca pcccati occaiio fibi tfict.eam hbcrauic. Sibiqiie potcntiam
gcncrandi abfquc vin fcmine contulit. Q»iamuis autcm Chriflus fe
cundum corpuientam fublL^tiam in lumbis Abrahc ficut 6«: Lcm
facrit : tanunnon in co dccimatus cfJ vtillc,quia non vtille fecun-
dum fcminalcm rationem ab co dcfccndit , ncquc fccundum lcge
communcm,fcd fupra natura? vires 6i fine pcccato . Quocirca pri-
mirias noftra- irafla' rede afluir.pfiffc dicitur. Hinc ^Sc caro cius f\-
milis fuit carni noGrsc non in culpa,fcd pcnalitare Qji^ eriam mox
in conccptionis fux initio membrorum dcbira ciQindione formaca
cfj,limul ckammata atquc airumpta,quamui:)pcr fucccffum tempo
ris fumpicrit corporis incremcntum.
Inhiynhis .Abiuhx quanquam pie Chrijlifuijli.
Vt l.eui tamen esnon dccimatus ibi.
Incarnatio tnbuitur Spiritui Sando fpccialius, licct fitopu- to f{
uotoi^mlwl Triniratis. Ntque ramen ob id Chnllus fihus cfl Spintus San
, -U iiatLiraal'*^^ ^o^ cnim dc eo ficut de patrc genitus efl. Virgims autcm fi
I jmpta. I). jlius rc(5te dicirur,eo quod dc ipfa gcnitus c{\ vt matre. Neque vero
\ fh ?.p.q.;z quicquid ex alio nafcitur,filiuse(t,vtpatet de pihs hominis , <Sc ba
II ia. tiJct. jpfjff^gjp rcnatis rcfpcdu aqux. Dicitur autem Chnltus incarnatus
^p.i.por.j. I j c c '\ > > !*• • r lA
'.•4. itlc ipiriru bancto, co quodincarnaiio ipla non pro mcnta, ex Uci
jdono ert,virtute vidclicet Spintus Sanfti cffcda . Hinc iiec Spin |
•D.^.Summi.
tus
B
Pars fexta.
SjA
D
Duran.May
Bac.Ant.^n.
tus San£lus quafi feminalis mareria iplras accipi poreft . Hrfi eriam
de vifgine Cliriflus narus lir, fadus lamen pcr Apofloluai dicirur
ex maiiere ^ ex femine Dausd, pu:a per virginem c^ua; de Dauid
femiiie fjic . Et hoc dicitur ad I]gfjificandam eius (ingularem con-
ceptionera,qua;opere Spintus.S laila eil,quod aliisuo competit.
Diuini jij,tus fuit incarn.itio donum.
Q^uanuis non dccrant filiiis atque pater,
In incarnationis myfterio nec pcrfona ailumpiit perfonam^ necD.y.Summa
natura perfonam,fed perfona diuma narura.f.humana. An aute di-|^.^ modo v-
uuia natura humana natura alluaipfcrit, videtur efTe m aiiclonbus it'^'"^^ "^tu-
oncuiumnanque 1 oletanum dicit,quod iolus nhus fTc r.. ,(ii.,„
r - T (* I A n lllbjCX ailUUI-
carnem feunatuia allumplic numanam . Auaorirarcs aure qu;cda!ptc.D.Tho.j
ah:e dicere videtur,naturam diuinam aframplifle. Tencndum tame !p-*q-5« art-y.
ell: perfonam diunnm naturam airampfiile humana. V nde ilJx au jBon.i.q.i.ar.
dlonrates capiede funt.quod diuina natura humanse naturarm per-!^'._,?;\^.'.'^/
fona fi!ii fit vnita,<!k fecundum hunc intelledum dmina natura di-
catur incarnataf in 6hi perfona.Vnde 6c cu dicitur folum fihii car
nem affumpriiTe,natura qaide non cxcludsrur/ed mcarnationc ad
'perfona aur patris aut SpjriLUS.S.terminata no ciTe,defignarur. Nec
tame pcr hoc dici debet diuma natura caro facla,nc couerfio naru-
r^ m natuta (ignificari purerur. Neque eria natura diuina homo fa-
i^a,vel effc dicirur,quia no fic in vmrare Sc (ingularirate fui vt pcr-
fona verbijhumanam affumpfit natura. Manet emm in fingularita
Ite perfonx naturaru diftin*^a proprietas. Porro perfonam homims
jverbumnon aflumpfit, fed aiTumendo fibi naturam vniuit, tk vnien
do affumpfit,ncque perfonahrarc prxuenit . Qjiod vcro Au£^urt.di
cit vcrbum aflumpnfle homincm , inrelhgirur ptr liosnincm non
perfona.fcd naEura Quod etiam Migifler di{it,animam feparatara
efTeperfonam.non renetur.
7<[ec credas aliam qmd fnmat hypoP.afis yna.
Etfi naturas contmst yna d^tas.
Prouide loquendum e(l in exprefsione eorii , quar cocernuntin-
carnationcm verbi gratiofifsimam . Nam de propofitionibus liliSs
Deus flidus eft homo, dc homo e(t Dcus, Ck (imihbus, atq; an per
hoc Dcus ficlus fit ahquid^vel non t.ic(:iis : ircs funt modi diccndi
feuopinioncs,ad cxprimendu modd vni>ms pristajS;ar. Quarupri
ma intcr alia efFcctuaiiter dicir inChiiito duo efle fuppoGra, ^^ vna
tantiim perfonam,6c hec efl: faifa.Secunda,qu6din Chrillo unii c(f
fuppofitu tantiim,ac vna tatum perfona. Na corpus <5c anima Chri
fti, fimu! tcmpore vnitafuerunt,tk aflumpta,arq; per hoc vnu fup-
pofirum,feu vnaperfona in ipfo,in duabus fubliihr natuns.Hinc Ck
proprer vnione duplicis ipfius nature ni vno verbi fuppofito,nomi-
XX
nai
D. 6. In qua
de opinioni-
bus& ioquu
tioniLus ver
bi irariiatio-
ne D.Tlio.
j.pq.iy. ar.
j. Sco. Dur.
q.?-.Ant. An.
Bac.q.i.Ric.
^ NiifTa.
Traft.j.p.i.
por.^.q. 5.
34-^
Khetoric& ChrijiianA
I>.7.D.Tho
1 j.p. (]. i<5.ar.
'. i.tfona.Seo
• Ivic.q.J. & q
•z.ctiam.Mii'
'fa- tiadt 4.p
Svpor^.q.l.
t)c coiequt
til'us^ iacar
' na vtriufqj natura: proprtetates lign;ficantia , de Chnrtoprxdicari
pofluntjita vt vere tlicatur,L)cus pa(Tuscll,ac homo ille ell eternus.
Ex hoc quoqueinfcrtur , poft mcarnatiojiem, perfonam vcrbi elTe
c6pofitam,cumprius fimplex fuerit, non quide c5pofitione, quafi
ex partibus, vnde totu refiikct;fcci quia pcrfona verbi quar ante in
vna tame fubfifttbat natura pofl incariiarioneni in duabus fubfirtit
«5c h^c benc intellcda, habetur vera. Tertia de hinc dicjt, verbum
humanamnaturam,vt habitum feu inclumcntum afiumpfifle.
Sed hac hcrctica a do^flcnbus reputatur,cx: abncienda,quam tame
iMagifter per longum, ficur primam profequitur :^ indecermtnata
tandcm lelinquit Quod eiiam Magillcr in hac diflinitione anima
fcparatam dicit cfie perfonarum ab aiiis non tenctur.
Corporisac animx qualisfortt unio Chriffit
Vrenciere dociores non potucre priuf.
Locutioncs iUa' de quibus diftii dione pra^cedenti divlumeft,fe
cundum trcs diccndi modos fimihter habitos,diuerfimode determi
nantur. Nani iuxta primum,Dei?s faclus cft homo 6c ec6uerfo,*!?cc
eoquod Dcus fubllantia rationalis clTe cepit,que anteno fuerat,3c
fic fadus cft aliquid; ac Hia fubftantia cepit efle Dcus,quod ex gra
t>a habuit non cx meritis TiCC natura. Quod cu ab arterno prcuifum
fueritjideo Cluillus pradeftinatus cfte fihus Dei dicitur. luxta fecu
dum vero iPodum,Deus eft homo *?c econuerfor quia in incarnatio
ne ex duabus naturis <Sc tribus fubftantiis fubfiftes efte c^pit; ac fic,
quia humana afrumpfit natura,fecundum hanc hoino dicitur efte a
Deoaftumptus . Vnde Sc fecundum huuc modum Chriftusetia in
quantum homo eft alii]uidXex corpore & anima coftitutum. Et fe
cundii quad hiimana natura vnita cft deitati rn tepore,qu^ vnio ex
gratia facta eft,6c ab eterno a Deo prardeftmata, & fic ctia eft prc-
deliinarus cognitus . Sed iuxta tertia,Dcus homo fa<Stus dicitur> &
econra: quia Deus homine accepir, ik homo airuraptus eft a Dco,
!ta quod habens homine,cft Deus.Per hoc autc Chnftus no eft aH
qujd fccundu quod homo, fed aiiquo modo fe habens . Sccundum
qucd ctiam liomo,predeihnatus dicitur efTe fiHus Dei,eo quod ab
ct^rno preuifr.m fit di in tempore per gratia collatii.vtipfe ens ho-
mo,fitfihusDcj Ncquevcro Chriftus dicitur homo dorainicus,cu
»Sc Aug.ohm fic locutas,noftea hoc retratSbauir.
Quaiiio tniiliipHci uerfans .vinluge mjgijlrof,
Clncd pAYte ex arKjuafcBio fexta docct»
Q^utdyeri tcTieatJilpe3is cmnlhus, ifihxe
Septima demonfiifat [atque fuperc^tie tibi.
Ccncediiic dcbctnatura diu;na,nata de virginc, nifi inquantitm
pcticna nr.ra dc cadc dicitur . Nam inqiiantii natura ftat pro cflcn-
H
B
Pars fixta.
D
S4-3
tia,nec c!c virgine, ncc de patre r.ata dici potell: . Quo ctiain modo
fupra di(^ri elt diuina natura mcitriiata,n6 nifi pro quanto in perfo
iKi nicarnata dicicur. Affirmatur autem Chriftus bis iiacus fe duas
habuiffe naiiuitates, diuinani, fcihcet, ex patre, <3c temporakm ex
matre,ob diflinttasillarum natiuitatum propiictates.
. In Chrijlo natura Dei ne uocetur,
7s(j modo perfonam ftgnificare '^oles.
Opinione quorundam caro vel amma Chriili feu eius humani-
tas adoratione illa quac latria dicitur, & diuinitati debetur, c\\ix in
leclione cordis & facrificioru exhibitione,<Scc.c6fiftit, non efi ado-
rada,ne idololatria coraittatur. Hor.oranda aute eft Chrifti huma-
nitas fcu adoranda duha excellenti,ac fuper omne creaturam vene
randa, & dil!gentia,Sccundu alios autem fine omni periculo eade
Chrilh humanitas latria re^le adoratur,no quidem ratione fui', fed
fuppofiti.inquantum fcilicet a Deo in vnitatem fuppofiti e!^ afiTum
pta,nec ab ea vnquam feparara. Quac quidem fcnteiuia vcra eft, &
dn^is fanftorum in litera confirmata.
liimqiiam facra Dei -verbum caro deferit ahfens ,
Ohque idcuUo pari femperhonore fuit.
Non cft coccdendum Chriftuin fecundum quod homOjcfTe per-
fonam, alioqui verbum non natura, fed perfonam , aflumpfine fe-
qucretur,quod fupra cft improbatum.Scqucrctur etiam quod fecu-
du quod homo,cfTettcrtia in trinitatc perfona, quod pateteiTe fal-
fum. Kec oppofitu argui potcft, eo quod cft fubftantia rationalis.
Non cnim hoc fufficit ad ratione pericna?, quse diciturquafi per fc
fonansjncc alteri coniun^la^ ficuttame eft natura humanain Chri-
fto. Ncquc etia vulgaris perfone definicio perfonis diuinis coucnit,
fcd aliis. Scd <Sc nec imptdit eum fecundu quod hominc, pra^dcfti
natum eflc film Dei qui cft pcrfona . Non.n.quo eft,co homo filius
Dei eft,fed pcr gratia hoc accepit.Deniq; nec filius adoptiuus Chri
ftus dici debctjfcd naturalis. Non enim prius cfi^e c^pit, & poft hac
in filium adoptatus eft,fcd femper fuit filius aeterni patris. Virginis
quoque filius cftpernatura & gratiam, no quidem adoptionis, fed
vnionis.Poteft aute dici,perfona qu^ femper fuit , pr^dcftinata effe
fecundum horaine aflumptum, vt.f.ipfa cns homo , eflet fiiius Dci.
lce &naturam humanam, vt verbopatris perfonaliter vniretur.
. Q^iod Chrifio nomen perfon^ conuenit,hoc fit
J pfms haud hominiSifed ratione Dei.
Simpliciter 3c abfque dcterminationc dici no debct Chriftus fa-
clus,crcatus,vel creatura,quippe pcr qua omnia fadta funt, arqj per
hoc ipfc fa£tus abfolute dici no poteft . Ec alioqui ipfi euangelium
prsdicatii diceretur,efletc]ue fubieitus vanitati. Hacc etenim fecun
natloTie . D.
TiK).:!. p. n. '
Kit.ii^i.Sco,
Ant.And.q l '
Dur.q.j.Nii
fa. tiad.^^.p.j
i.por.j.q j.
D.s>.summi.
De iis qii^
c5uer:iu: r.A
ture huniar.c
ratione natu
r^ diuio^ vni
tcc.D.Dho.j,
p^q. 15. ar.i
Bona. Sco.
i^ic.Ant. ikTi.
q.i.Dur.q.z.
Niifa.traft.4
p.I.pon^.q.
10.
D. io.D« lis
q coueniunt
Chrillorone
iiaturje hu-
man^.o.Th.
j.p.tj.i^.ar.
4. Bona.<!j.i.
ar.z.Sc. Ric.
Ant.And.q.i
Dur.q.i. Nii
fa. traft. ^.p.
i.por.^.q y.
D.ti.De iis
q coueniunt
Chrifto ro-
ne humanx
naturc,quan
tum aci «iefe
XX
duml
^34-^
Khetortc& ChrifliariA
jp.l.por.^.q.
Y^X< Ant An.
I
p. Ti.Tho.
.j.p.c^.i^.jr.
i..Siifa.tFac.
J4p.i.por.4.
iq p.Sco. Bo-
!nj. Kic. Anc.
JAnd. ql.Du
ria. (^. 2..
aui 4 n3tu-\clurn rcriptuia<* onuu conueiiiunc creaturs. Acde Chrirto c.i abfo-
,ra iccjui tur.^1^^^ ^^^^ ^^ abfurcium. Vcruntanien ccccdi potcJl addita determi-
Niilxtrait.4' • rw-i - i t i rr
' ^ natione. blt cnim crcatiira,inquantu homo:>x mquanfum tahs, ellc
ccpit.Per quod quidem non (cquitur , eum fimplicitcr clTe ci'eatu
raa),au£ ccpiffe.Na hoc eflet proccdcre tropice a parte ad torum.
7^(0» qmt ftmpHciter CbriftusfiHura ^(>ocari
iluamitishoc certaconditione cjueat.
Ad hanc vel (imilem,an ille homo.f.Chriilus,e{re ceperit,no efl:
(ine diftintlione refpondcndu. Nempc C\ ad pcrfanam refpicias, ve
rum elt cum femper fuifTe; (i vcro ad naturam humana, conceditur
eum ccpifTe. Per quam dirtindionem & auvtoritates quar cotrans
vidcntur,vt quod Chnllus eft recens homo, 5c quod puer ifte crca-
uit rtellas,abfolui porfunt. Potuit autc Chriftus hominem aliundc
aflumere, quam de genere Adam: led ita fieri , magis congruebat,
vt Cic diabolus vinccrctur pcr aHque de genere eius qui vidlus tue-
rat. Tametd autera de gcnere Ada ailumptus lit hoiuo, tamen nec
pcrfona ipfius,nec natura affumpta, vt verbo vnita,peccare'potui:,
quamuis vt in fe confiderata. Nec obftat liberum eum arbitnu ha-
builTc, cum nec in angchs coiifirmans hoc peccabilitatem arguat .
Q^iod etiam fcnptum efl:, qui potuit rranfgred!, ^ no efl tranfgref-
fas,de membris Chrifli potius intelligendii eft totum , aut folupro
vltima parte de Chriflo. Q^ii dc fexum muliebrcm alTumere quide
potuit, fed virilem exfoemina eum aflumere, magis erat congiuu,
vt fic vtrmfquc fexiis liberario per eum fienda oltenderetur.
Tion potuit Chnitits quamuis committere culpamf
^t potiiit fieri fminayfa^Hs homo.
Plenus fuit fapientia,5c gratia.ac ommbus donis Cbriflus,fccim-
dum honiinem,mox ab inltami, quando conceptus efl, adeo quod
licc amplius accipcre poffet.Non cmm cft ei datus fpintus ad mefu
ra;n,cx tie pbenitudine iplii«,vc ptiia caoitis , fecundum quanda fi-
n-:ihtudinem omncsacccperunt. Ncc contra hoc eft, fcnpturas dice
re cum in hisprofcciirc . Namhoc fiebaino per augmentu tahum
i . 1 o.^ .p. fuccefsiue accip-endu^fed fecundnm extenorem *Sc ampiiorem ma
^ ^Mteltationein^Quo etiam modo mteliigendii eft, quod Ambroiiuy
diccre vidctur cum fccundu fenfum hominisprofecitTe,iuxta quod'
fcriptura rnfinuat eum parcntcs ignorafTc.i. fic fe ad eos habuiffe ,
quafi agnitionis eorum tunc expers eflet.Vel extra textum dicipo
teitjde cx.perimentah hoc fcientia accipiendum.
ChnUum Virginea quam mox conceptus in aluo eH,
Sic,nibit^tfupra,cun^a habiiijfe fiir.ul.
,j.,^.^.. v^. Omnia c[vx Dcus fcit, anima Chrifti per fcietiam fibi collata in
ipnratione fi vcrbo cognofcitrncc tamc per hoc fcientiae Dei cc^uaiur , quado no
D. ij.suma.
(>e ptrFcttio
liibus nicur'^
htimanaj m
Chr^iiO ro-
jiie vnionis
id verbum
uiJ.Sco. Ric
Dur..'Viit.An.
q. I. Nnisa.
traft. 4. p. I.
p 0^.3.(1.3.
D.T^.Deco
H
tta
Pars fexta.
S^.U
\
^p.q lo.ar
i.8<: ^.Boiia.
^l.j.ar.t.Sco
Anc. Au.(].i<
D. if.Chri-
itus aliquos
ifteclus alsii
plit cum hu-
:iiana natu-
ra,f<: ahquos
no.Sco-Anc
And.q.T.Th-.
5.p.qi5.ar.5
ita pcrfpicue, vtDeus ea iijtelhgir. Nouir igitur oiiiuia qua- Deus hiad fapien
quo ad numerum fcitorura,n6 tamen quo ad fciei^di modii.Ex hocf-ia Dei. Th
auteai no fequjtur.eam creare quid polTe . Quamuis enim creandi
habeat fcienara^agnofcens quomodo mundus ell: creatu$,no rame
creandi habet potentiam,cum fit creatura, quaecapax no eflomn»
potentix.qualis m creationc requiritur.Veruntamen iuxta Ambio
}imm,Chriltus omnipotentiara quam fihus Dei femper habet natu-
* 'raliter,hanc dum filius hominis fa£tus eft, ex tempore accepifTe di
citur, pro eo qnod perfona qus verbifemper fuit , futura quoque
eratperfona hominis.
Omnh Cbrifii anmam nouijje fatebimur cmnes
T^n tamen omnipotens ipfafuijje datur.
Veram hommis naturam tam quo ad corpus quam anima pafsi-
bilemChriria» afTumpfit cum vrriufque dcfeciibus penahbus, non
quidemomnibus, fed ijs quosipfum fufcjpere decuit, «Sc falutino-
rtrae €xpediuit;fccundum quod v5c inrelhgende funt, {\ que fcriptu-
n r^ occurrunt,quae eu omaes defeclus prerer peccatii aflumpfifle af-
fcrunt.Hinc dicere dolorem in carne,Cx in anima triftitia vera paf
iionisremporc Chriftum no fenfiffe^a ventare afienia tii Sc hxreti-
cum:ac Ci dicaruripfum no hommem verii.fed eiustantum fimshtu
dine alTumphfre. Hinc verba Hilari) quar oppofitum dicere viden-
tur, fane mtelligi oporter. Quos tamen defectus penales no coacle
affumpfit, fed uoiuntarie,fccundum quandam pro pasfionem, quo
fcihcet mens ipfius a re£litudine & Dci coniemplationc eifde paf-
fionibusnon fitdimon.
Suninuit nojlr£ ChriRus difcrimina "v/fcC,
Qji£ fihi pro nob-is ccngrua "yifa path
Nedum monendi aprirudincm, verii 6i. patiendi in anima 5c mo-
riendi in corpore ChriRus alTumpfir neceisitate, no quidem ahqua
coaclione, fcd fpontanea voluntare. Namncc nobis ha-c necefsitai
prouenit ex natura, vt primo inibrura efl fcd vt vitiata e{\ cx pec
cato , quod Chriilius no habuir Accepst aut dcomra f^atu hominisU-Bona.q^j.
ahquidipfe Chn(lus,vtde innocentie ftatupeccatiimmunitaterdej^''^-^ ^'^^-
rtatu poft peccarii, defeclus «Sc poeiia:de llatu fub scratia.ciufde ple-j^"^' "J, "'
nitudinem, oc de ltatuglorie,impeccabihtatem oc Dei coiiteiBpia-
lionerD perfedara.
Sint tua CbriFie nsii ^uamuis cbnoxia membra »
Hxc tamen inuitus non capis.imolibens.
Secundumduas in Chritto na,ruras,piures in eofuifle volunratcs
oflenditur, fecundum quiurum ahquam a parre petiuit quad no ini-
petrauir,ac non fe iinpetratarii pra^fciuit^cu «Sc nec fecundum aham
hoc voluit In eo nanque voianras diu.uia erat '.Ik humaiu, -^c hcc vl riiio TKo
D. i5. Chr
ftus arsupfir
aecefMtatc
paticdi.Tho
j.p.q. i4.a-r
tract. 4. p-s.
por.i. q^i»
D.rr.De po
centijs &i o
p-erationib^
ixmai
34-^
Rh^toriCA Chrijlians*
D.i8.De me
rito Chrifti.
rho.j.p c^.
19 .irt.ij. Bo-
na.Sco. Aiic.
And q.i.
t Bnn.i.vo. r^t^uv,^.|33j qy^^jj tamtu fccundum diuinam voluntarcm,6c raiionis
f\Md.q I. j"""'^''^' volcbac. Ncctamenpcr lioc m eorcbcllio carnis ad Ipiri
,tum erat vlla.quia nulla cancupifccntia. Erat autcm m co fenfuali-
itas, vtm ipfo naturac humana: veritas comprobaretur. Hinc & ora-
uit,vt nobis orandi m nccefsitare excmplum relinquerct.Quanqua
autcm A patre fub conditione aliquid petierit , & ob id quafi dubi-j
talFc afan6lis<li<5lus videatur,boc raraeninteliigifane debet: idcft,'
adraodum dubitantis fe habuide . |
Exorjjje patrem fcmper nc credito Chrinum,
Ouando nec horroris trayfiit ifie calix.
Meruic Chnllus perpafsionem fuam ncdum nobis , vt quicJam
diccbanc.fed criam Ilbi: nobis quidem redcmptione & regni aper
iioncm,«^c.{ibi vcro corporis immortahtatein,Ck: amraae impafsibi-
litatem.ac nominisclarificationcm,quani ^' animaf irripafsibihtate
mox poft ipfius a corpore fcparationem adcptura eum clTc, qu am
uis Magifier fub dubio rclmquat.per alios lamcn aftiuitur. Ha:c au
tcm pradida 1.6 faiuum m pa^lione, vciii ck a coceptionis fus ini-
tio mcruit: quod ita polTc,ex giatia- 6c virtutu habuit plenitudine.
Vnde nec in metito proficere potuir,quo ad meriti cfficaciam, fcd
folu quo ad numcru merirorum, idcm.f pluribus modis mcrendo .
Hinc Cx licet acceperit impafsibilitatcm poll morte,aiite tame ab-
folute loquendo,non minus bcatus fuit.quauisfecurduahquid.Cfe
cundum onus miferia: immunitatem. Hmc etiam quod Deus voce-
lur ante moite habuit.Ht quod Apoftolus hoc fibi perpafsionis hu
militatcin colla' iJ dicit quo ad innotefccncia intelligi dcbet.Quod
eria Ambrofius dicit idipfum nomen donatii fibia Deo, Aug. au-
tcm homini,diuerfo id dicunt refpcdu.Primus nanque loquitur re-
fpe£lunatur;:e,altergratiaj.l:a aute que iibi Chrifius meruilre didus
ertjfine mcrito (ruppoiita mortahtate Ck pafsibilicate quam aflum-
pfcrat) habcre non potuit: quamuis talem naturam afTumere potc
rat,vbi illa fimul accepiflet,»;5c ficnecmeruilTct, tknomcn fuum ah
tcr potuerat clarificare . Sic 6c rcdejnptione noflra intelligendum
eft ipfum alia via.quam per pafsionem procurare potuifle , illa ta-
mcn videiur congrucntior. |^
Cum tibittum nobis meruifli Chrifle nec ortu,
rx A ^ I Qiidm neLecrcdiderim tenieruiffeminus.
Chrini paf-l Perpalsioncm cc morte luam Chnltusnosa pcccato,oc diabolo
fioneno lo- redemit, quo & charitatemin nobis vuifsim accer.di voluir, vtper
lum iuftif)ca|fidcm pafsionis Cx; mortis ciusqui fe facrificium pro nobis obtulit,
niur,rcdaraMj<c^orum malorum euafioncm adipifcanmr.Fadus enim cft homo,
UP..T tentaL,^ mortem fuam diabolum iufie vincerct m natura prius vi<fla,
'^>
fic
que
Pars fexta.
S47\
\
A
B
ficque & a pocna aEierna nos libctauit ; quia culpam pro qua poeiiafutnqj posna
dcbetur.fua morie deftruxit, temporalem quoque tandem ablatu- liberamur.
rus El^ proinde ob vfum poteftatis <5c operis explctionem,Chriftus fh.^p.q 48
proprie humani generis rcdcmptor,quamuis primu (?cpatri <^ Spi ^^•^•^°"^ ^*"
ricu].S.conucniat,qua propter vel pater vcl Spiritus Sa<5lus redem- Sco.An^An!
ptor quandoque nuncupatur . At mediator Dei <Sc hominum folus q.i
ipfe eih non paternec Spiritus.S. fccundumquod ctiam nec Chri-
ftus diciiur fecundum diumitatem , fed fecundum naturam alTum-
ptam,qua 3c minor patre, & caput hominum efle probacur.
CuY -voluit Chri0usfoboks dtterna parentis.
Fadus homo,mortis "vincere morte ducem»
Vicla in naturafuperaret 'vtiecjuius hoftem,
Et nobis tanto charior inde foret .
Alio quidem modo quam per Chrifli pafsioncm, Deus cuius po
teftati omnia fubfanc,homine liberare potui{Tet,fed nullus alius in-
firmitati nollrae fananda: fuerat conuenientior. Hoc enim modo vo
luntas hominis per amorem magis in Dcum dirigirur,<Sc iuflitia ma ^^ ^& d"°'
nifcftius eftobferuatain viclona diaboH , qui ciim Chriltum occi-Lru'
D.io.De pof
fibilitate aU
terius raodi
iitate mo.
D
dcrit nullam in eo mortis caofam repcriens,pote{l3tem vfurpata inidi accepti.
omnes fidelesiure a.nific. Nequet.Tmen etia fi Deus (quc)dpotuit)jE)-Tho. j.p.
vno nutu hominem rcdeminet, iniuria aUcui cfret illata, quippe inn^'^-^''-^^
cuius manu vniuerfa confiftunt . Chriilus er2:o hoftiam <k pretium 1" °a 'j ^ '
j ■ ■ n r ■ r cc ^ r- r ^ r Ant.Aad.q.l
redemptionis noltra* leipium orterens , per palsioncm luam caula
fuit effetliua & auclor reconciharionis humanae^pro omnibus qui-
dem fufficienter, cfficienter vero proele6lis tantiira . Qui 5ccum
adpafsionem traditus fit a feipfo , apatre, a luda &aludaeis:hi
tamen vltimi quamuisopus eorum operatum bonum cfTct, atha
bito refpe*51:u ad operantium intcniionem, pefsimum cgerunt faci-
nuSjinnoccntifsimum dominum ex iniquitate ofFerentes,qucm pa-
ler ac ipfemet feipfum ex maxima obculerant charitarc,
Quam^uam humana falus alio pa^o ejfe yalebat
( £ nihilo quod enim cut.cia creauitMem
Omnia long^ alitcr potuit) modus haud tamen yUut
(hii mige qudm tua mors Chri^e ijuadraret,€rat.
In Chrifti pafsione diuinitas ab anima ipfius fiuc etiam a carne d ^,, x)e lis
'feparata non fuit . Quod autem Chriftus in cruce dercli^lum fe cla quxad mor-
raaca Deojintclligedum no quod vnio perfonalis foluta fuerit: fcd temChnfti
quia auxilium defenfionis humanitati ad tempus erat fubtra<Stum. pertinet .D.
Et hoc etiam modo capiendum eft di^um Ambrofii^quodoppofi-i^^^^t^P*!'/^
tum videtur lonare. Quad etiam Arhanahus dicit hommem real-j^j^^ ^
fumptu in refufrectione,*^ fic in morce depofitum, dicitur no quafi
vnio perfonalis fucrit foluta,fed quia annna a corpore per mortem
l
£iic:;
u^-^
RhetortCA ChriJlia/iA
D. ti.De co
fcquentibus
morto Chri-
lli. Tho.j.p.
q. 50. art.4.
Bona. Sco.
q<J.
iuit feparata . Viide dk vere mortuus probatur. Kinc ^i^cfiliasDei
pafTus dicitur ^Sc mortuus.propter propnetatum vrriufq; naturdc c6
iiiunicationem , qui tamen rccundum diuiiuratc inipafsibilis ell <Sc
Hiimutabilis.Ex quo eriam pafTus (3c non pafIus,mortuus «Sc 116 mor
tuus dicipoteft.diucrforumrefpedu.
Q^anquarn mon animam Chrlfti de corpore trufit.
Ipfa tsmen dcitas mjnfit -vtricjuf comes.
In triduD mortis fu^ Chnllus fccundum Magiftri fcntctiam fuit
verushomojvera jpfius morte no obftante: nec tamen dicedus fuit
tiic iiomo mortahs vc! immortalis.quod ipfe f)'um in puris homi-!
nibus renere dicit.Ex quo & concf dir, quod in fcpulchro di. limboi
Chriftus tunc tuit homo.quia ibi erat fecundum liominem, non ta-i
Ric.Dur.q.i jmenperhoc vbicunque fuithomo, eo quod non fccundu quod ho!
Nn a.tratt.4|j^p f-^j^ fccudu.m quod Deus,eft vbique . Hxc autem vultfequi ad
' mfeparabilcm vnionem humanitatrs Chrifti ad perfonam vcrbi, re
fpondens ad rarioncs in oppofitum. Sed in his non teiietur ab ahis,
qui 6c vt vcras rariones illas affumunt.f quia Chnflus iiiquantii ho
mo.vcre mortuus erar,homo aurem mortuus, no eft homo,ilklic de
ahis. In illo tamentnduo Chnftustotus fim in fepulchro, ck totus
jn lymbo,quamuis non totum.Per ly totus enim rcprefentatur per-
fona,per tocum autem natura. Pcrfona autem ipfius cum litinmfi-
bihs,non fuit maior coniundis inter fe anima <3c corpore,, quam fe-
paratis qu? tamen ipfa per mortem non rehquit . Sed & fihus ho
mmis,feuille homo.f Chnftus,venit de c^lo & eft vbiquc&filius
Dei crucifixus eft,&c.per comunicationem idomatun,rcfpicicdo.f.
ad perfona: vnitatcm. Ettantum de verbi incarnatione .
T^n tibi -vcrum hominem perfujdeat ipse Magiftcr
Chrijiumfub turnuli coUcfuijjefuri.
Occafionc diclorum de plenitudme gratie Clirift],inquirendum
eft de fide, fpe (Ik charitate. De quarum pnma aduertcndum quod
ipfa eft virtus qua creduntnr qua* non vidcntur ; quc quidem capra
vel pro credibili vel habitu \n formi.non eft virtus,fed dum eft ha-
bitus charitate informatus, quomodo eft in folis iuftis. Cum etiam
aiiud flt.credere Deum,& crederc Deo,ac crcdere in Deum;primis
daobus modis eriampeccatoribus imo & d^monibus ciedere copc f-j
..'^*.|J^^, *^^"!tit,^ eft nihilominus donum Dei.Tertio autem modo non coperit
& ii no'nTpJ"'^ ficiem formatam habentibus . Hoc enim modo credcre eftper
retlum iit tn'^P^''^ bona in Deum ire.Atin habente fidem informem charitare]
abhabete vj ■fuperucniete, vtrum ea maneat & formetur, vel ea depulfa alia fuc
denp6t,Th.jcedar,primum magis dicendum viderur. £ft autcm vna tantum co-
i.i.q, •^'■•r-ffitenda eflefides.fiue pro credibili fides capiatur, fiue prohabitu.
Sco.Ant.An.lLJ^ » r • j j r r 1 j
rlic enim elt in uno idem numero , m diutrns aurem laltem idem
D.»5.Haae-
nus de my-
fterio verbi
licarnati,nuc
devirtutibus
& donis qui-
bus ruos illu
r.rat. Vbi fi-
q.i
fpccie.
A
B
Pars fexta.
D
J49
fpecic. Quamuis aiitem ca qu^ credimus.aperte uon videmus , cre"
dere lamen nos inteiledualirer cognofcimus. tft enim fldes (fecun-
dum Apoftolum) de Iperandis C^ non apparentibus. (^i.t etiim fi
dcs conucmentiam quidem a-iquam h.ibet cum fpe , magis tamen
ab ea differt. Vndc 6z defrinitio fidei , fpeipropric nou conuenit.
Quod autem Magifter mducit de charitate hominis , qu6d fit Spi
ntus Sandus,non tenctur,vt «Sc fapra m prirao habiram eft.
Q^ukquii ad xtcrn^jpeciat decreta falutis.
Hoc fi oculi ncqu.emtiiudic.it clnid fdes.
Fides i5c fi iuxta pixdicta propne non (it niii de non vids , cam
tamen large fumendo , quandoque etiam credere dicimur qu:e vj-
demus,quomodo Chriftusait: Vtcumfadlum fuerit, credatis.Ve-
rum hic agitur dc fide propnc didla.Quod ctiam Augu.dir it fidcm I
efie de rebus prxfentibus, accipit ipfc fidem pro mercede fidei m
patria accipienda. Hinc Petrusfidem pafsjonis Chrilb habiiit.non
quia h jmuie mori vidit,fed quod huncDcii elTe credidit, ficut nec
!r. )bis por hoc fi ies mcretunquod credimus hominem crucifixum,
fniortuum, fed quod eam ciednnus efTe Deum. Quamuis aute fides
jnon fit de cognitis vifu exteriori,oportet tamen credira (fecundum
(Aug ) per mtcllet^lum ahquo modo apprehendi : quod tam de his
qua: fciri non poffunt nifi credita , quam etiam de his qux nifi fcita
aliquo modo non creduntur , vcrum effe probatur . Creditur ergo
quod ignoratur.non tamen penitus»
Credita,fint oculisciuamuis inco?nita noflris,
T^u alicjuo certum efi attamcn ejje medo,
Omni tempore mundi , fides hommiad falutem fuit nccefTaria:
nec fufficicbat credere Deum efictSc m fe fperantium remuneratio
nem fore,fed ^ mediatore fidem habere oportmt que camenfides
articulorum diflmiSla cognitione,<SkCredentmm,conilantia 5cdeuo
tione creuifre probarur. Qux <Sc dc vcteris teftamenri hominibus
mtenigi debent.quorum nuUus fine fide mediatoris faluari poterat,
quamuis quod nos in hjc fattum credimus, ipfi credebat fiendum.
Veruutamen fimpfices implicite hoc credebant in fide maiorum,
quibus hoc cxprefsius erac reuclatum.ficut & modo maiores ea ex-
prcfbUTS credere oportet . Crcdi autem tunc fccudum quofdam ex-
prefse oportuit mediatoris natiuitatem,mortem,rtfurrcdtionem, &
ludicium : fecundum alios autem, fufficiebant primum ck vltmium
cum fide tnmtatis Quam hdem (Sc Cornehus Centuno hjibuit:vn
de CJc Deo acceptus erat, quamuis Chnrtum ism venifie ncfciret,
pro quo & denuniiando Petrus ei mif us fuit . Vbi & aducrCcndii,
tidem,fpem,dc charitatem , fecundum operarionem interiorem in
pixfenti equahtcr mtendi:intcr quas tamen chantasmaior dicitur,
YY
cuia
D.24.Deh-
cie qu3:u ad
eius obieitij
line materia.
Tli.i.pq I.
•irt. !i. Ant.
And.q.T.^^ij.
fa. trad. y. p
>'-por. 3.q,j,
nu"! de hde
quo ad e' ei»
tiain fuafti&r
obiedu, nuc
de ea quoad
fubieftu fiue
credentes .
Th.j.i.Am.
.And.q.i.yii-
fa.traft. y.p,
?.por.j.q.j.
3S0
Rbetoriat, Chri(t;Hm
I
D.rtfDTh
i.i.c[ i7.art
5. ^: 6. Ant.
Aiivi.qj.Ric
q. 2. Nn{-.
trjft. 5. p. 3
por.j.cj.i.
Dt7. De cj
lefieiitiam A
'dchiuuone.
iTh.l.i.q.i?
iart. 4. Ant.
And.q.r.Nii
fa.tr ail. j. p,
i.por.j.q.i
quia aliis euacuaris m hitura , ipta iiiaiict, dc elt iOdCcr a!ia.;ui«.Di-
cuntur autem hdcs <3c fpe*; cUantaccm prxccdere: nonquidv-m cau
fa aut iemporc,redquiA illa lineipfis eihck non cc >ntra.
Qjiifquis ai xthere.xs [eics conceierit 'v[qujirn,
llunc mediitoris luult apertn fides.
Spesinquarnu viri"us eir,rpirtrualia,.!^;ctcrna refpicir bona,cum
ilt ccfta expeclatio futurz beatitadmjs : e>c Dci gratia ^^ rnerms
pnecedeiitibus proueniens . Nam line meritis eam fperar«,no fpcs,
ledprxfumptio eiK Et hcc cum fide quidem conucnit, eo quod c(\
de muifibihbus.de quibus tamen fides eii, vr nan viilsrfpes autem,
vt no habjtjs,m quo dilfcrunt,[icut iSc m hoc quod fides indit^eren-
ter e(^ debonis >::^mahs,priefentibus,praeterins Ok futuris,de fuis ac
ahenis: Ipes vero de b >iJis tanriim Jc fucuris ac ad fe pertinctibus.
Porro in Chrjlio etiam pro huius vitx (Utu ncmra haru fujr , cum
clarifsrmc Dcum videut.tlx. bona arterna coprehenderit, qua t^ ra-
tione nec funrin bcatis. Chnftnsaurem quaedim fpcraire .Sc credi
dilTe dic itur quia firmiter eis afTeniTr . Ad patres in luiibo cas uirtu-
tcs habebanr,quGufqne Deuin non vidcbant.
Spesfjcrata ixdcm comitatur p.iffibiis £qiiU
: Ouam de non yifis rebus habere fGles.
^ Cum ram exmiiam ocincomparabilem Chrirtus charitatem ha-
ntatc quau 'ouerit.qua maior etle no pofsit,qua & animam fuam pronobispo
tum ad eius jyj^ g^gj jjj^^jyjygj^ „Q5pj.^jUf3j.3yj{.jj^j3 jjg charitateprimo fcic
dum,qu6d ea eft qua Deum diligimus , & proximu propter Deu :
qux quamuis vna fir, gemrnatur tamen ob duo dilecta , Deum.f.<5c
bominer vndc <5c duo de ea dancur pra?cepta, quia <Sc duo funt pro-
pter motum duphcemin ipfa dile(5ta . Hoc tameti quod Magifter
dicit dile(Slionem elTe Spiritum Sanctum,accipiarur vt fupra. Pra?-
cipirur autem nobis & chariras habenda, &modusipfius feruadu^
inhnuatur^quiert vt toto corde,*3cc.Deum dihgamu^:proximu proj
pter Dcum qui licet rebelhone carnis impedietc in hac vita imp'c-|
ri perfeclc non pofsir.non tamen fruOra datum e(l mandatum Ne-|
que enim ahquiscurreret,nifi fcrrer quo currcndum efret.Tn patria
ergo hic inchoatum implebirur . Ambo deiWquc charitatis prarce-
pta adco connexa funt.quod vnum abfquc altero impleri nonpo-
tclK Vnde 5c ununi pro vtrifque quandoqucponitur.
Qu£ duo prxcipite tibifunt adamandj,docerif
lfthic,y yirtus qmnta fit ipfvis amor.
Qiiicqmd dihgiex charitatcoportet,indJclis duobus dedile^tio
ne mandatis contincrur, Quaruorcnim cx ea dihgenda tradit Au-
i.2.q. 2 ;.ir.|gu(hnus. Qua? funt.Deus fupra nos,proximus iuxra nos, aiifma no-
i.Sco. '^nt.jJ^j.g^^^Qrpy^quodcft infranos.de qutbustamen vlrimis duobus,
And.q.i. \ i ' ' ■■— —
prac-
D.i3.DentT
mero d'iir;c-
doru . Tho
H
«
B
Pars fexta.
S.U
D
pr^cepta dari non oportuit; quia in alijs iniplicatur, dc jpfa dilige-
re naturaliter honmii infertum eft. Neqj cnim viri lufti corpus ma
ccrantes,ipfum ob id,fed corrupciones ipfius odiiit.Nomine autcm
proxnni quilibet cui beneficium conferendum eft , atque per hoc
omnis homo intelhgi debet, quod &:cxparaboladomini dc (emi-
umo patet.infuper (Sc a quo accipitur. Hmcangeliqui multa nobis
bona nnpenduntjproximi noftri ccnfendi funt.ac dihgendi Quam
uis autem a Deo omnia habeamus.ipfc tamen proximus nofter no
eft,fcd nicomparabilitcr exccllentior. Hinc dileilio fupra nofmet-
ipfos, <5c maxima ipfi debctur.Homo etiam Chriftus quamuis nomi
ne proximi contincatur.magis tamcn cum quam nospro fui exccl-
lentia diligere debemus,minus tamen quani Dcum : quia in hoc eo
minor eft. Aduertendum quoque quod alter alterius proximus di-
ci poteft,aut.f conditionc primcua- onginis vr funtomnes homincs:
au: fpc conucrfionis 5c faluationis,vt funt nedum ad fidc conucrfi,
fcd etiam conuertibiles : aut propinquitate cognationis, vt funt no-
bis fanguine fpcciahtcr iundi; <Ikrationc bcnefica' fubueiilionis ,
quales funt fancti angeli.
Demandata furct quamuisdik6iio nuUay
Corporis ac anirn^ certa tenenda tan/en.
Dile^lionis ordo depofcit^vt dihgantur diligenda,aliis poflhabi-
tis. In dihgendis quoquc plus dihgttur quod plus diligibile eft, fic
quod primo 6i. fuper omnia dihgatur Deus,d<;hinc anima propri?,
deinde proximus,<5c vltimo propiium corpus . De proximis autem
cpinantibus quibufdam,qu6d affc(5tuquidcm omnesa^qualiter di-
ligendi funt, non autem effcdu : alns vero , tam aflfcclu quam effc-
du aqualiter eos diligendos, dicentibus: Magifter rertiam ample-
clitur viam,vt.f.nec atfeclu.nec effe(Stu arquahter fint diligedi,cum
ordo abfque inaquahcate efTc non pofsit, So. effe<Slus affeclui catc
ris paribus rcfponderc debeat. Ha autem quac in oppofitum vidcn-
tur, intcUigcnda vcniunt, proquanto adidem beatitudiiiis bonum
omnes dihgcrc dcbemus: non tamen ^quali oportet affcdtu id fiat,
fcd meliorcs amplius . Sunt proindc boni cxtranei in hac vita plus
dihgcndi,quam parentes malijcum vinculo charitatis fint nobis c6
lunttiorcs. Inimicos quoquc dominus nos dihgerc lubct ob bonum
natur3E,quod inomnibus diligendum cft,Lk vtad bonum morisco
uertantur; vitium autcm incifdem, immo 6c mparciuibus odicn
dum. Itaquc funt hi charitatis gradus quatuor .
Qjiemiibet a^e^ufmih deaniarc^vel acjuo
Quendibet effeduj lex data nuUa iubet.
Amicoru dilectio fimul cuin inimicoiu dilc<^ioncmagis eftmc
ritoria, quain ca qua clt amicorum ad vtrafqj comparata: ii tamcn
YY
quae-
D.19. Deor
d«ne diligen
di relpeftu
dilijendoru.
rho.z. 1. q.
itf.ar.r.Niil-
fa. uiGa. y.p.
J.por.j.iq.i.
D.;o.Decha
ritate quan-
tum ad mcri
\35^
KhetoricA Chrijiian&
•9
li perfeftio-^qaalibct per fc coiUideixcur, magis meritoria elt ea c^v\x e\\ amico
."'^"^■^ *• rum.cjuia feruentior. Ouod autem Au2;uiti.eara qu^ eflinimici.di
• f<oNufaubi^*'^ eilemcliorem,intelligcndu ert fimui cum amicorum dileclione
acccptam. Nec valct opinio,qua quidam putabant charirarem ha-
ben poffe abfcjue inimicorum dileclicne,occa{ionem fumcntes ex
veibis AuguQn»i,qui dicere videtur inimicoru di!c(flione effc per-
fedoru,6cc. Pr^ccptu cnim de dilectione exteudit fe ad omnes ge
uerahter. Ec quod Augufti. dicit,intelligendum cQ de perfecta ini-
uucorum diledione, per quod non cxcluditur quiii & aiii fuo mo-
do eos diligere pofsint 6c teneantur.
Mjiushabet maiturnchan dileclio fratris,
Oujm tenet dduerft frigidus hofiis amor.
Non eftneceOarium^chantatcm femel habitam remperperma-
ncre: fed habira amiiti potel^,»Sc amifla recuperari.-ficqiie a damna
dis quandoquc haberur, ^ik i pra^deftinatis quadoque temporahter
amittitur,no auicm finalz:er,quin gratu Dei recuperetur . Qiie ve
ro ex Apoflolo ■^ ahis contra allegari pcfTunt , intelhgi dcbenr de
charitacc pcrfccta.Ck fccundum finalcrn charitatis clTcdlum. Licec
autem >Sc fidcs ^^ fpcs in patria tam quo ad habicum, quam a6lum,
lint euacuauda:,ficuc sk fcictia quo ad aclum deilructur, fubrtantia
ipiius manentCjcharitas tamen quo ad vtrunque manebit . (^iaf *!k.
charitas fecijdum modum patri^ m Chriilo fuit. Vnde v5c modum
charitatis eorum qui funt in patria » ipfe adhuc in via feruauir , ita
fcihcet, vt clecios licuti fe.f ad vitain a^ternamj dilexerit, corumq;
faluiem iuxra diuinam optauit voluniatem.
jtate qujcutn
[ad duratio-
neni Tho.i.
t.q.i^.jr.i I
t^ifd.q 5.
Tf It.ne cha
ntate Dei
jqua dihgit
' HoiTiiiies. Sc.
iRjc.Dur.An.
1 Aad.q.iBo-
Dd;q,5. ar.i.
Sxpius in tenis diuinum perdit amorem.
Qjfcm tamen in cxlis perdere tufiit homo.
De diledione Dei dicere volens MagiRer.ponit eande effc cHa-
ritatem incrcatam,qua ipfe Dcus nos dihgit,& qua nos eum diligi-
mus.f diuina vfiam fcu ciTentiam : quod quidem ex parte Dei cer-
tum efh^x parte autem noftra.nifi (k habitum cfTc cocedac charita
ccmiti menic diligentis a Spiritu Sando infufum,n6 conceditur:de
quo <!?c fupra d dum efi . Prafata autcm diledlione Deus vna ea-
dcmqiie omma creata abacerno aqualiier dilex r.ipfam in fe ccfi-
dvrado,vtputa quic eflaterna & immutabilis Dci eiTcntia:qua? nec
Tna2;is nec minu-i fufcipere poteft.Sccundii effjcicntinm autc id ma
«iis ab atcrno dilexifle dicitur, cui in tepore abfque fui mutationc
plus boni impartiCur.Vndc >ifc fecundii efFcclum vnum plus vno te
pore auam alio diligerc dicitur . Quod autc de elcclis ailii^uicur.ab-
foiure Deum eos ab eicrno dilexii]c,dcrjpr'»bis no coiiceditur,uiii
;Cum additioiic.f mquantum opus eius crant futuri.-
l ■ - -^j
G
H
Pars fexta.
SSJ[
"hl^n efi ynusamor,licet ajjerat ipje Mansier
Qjio calet omnipotcmytij pius ardct homo.
Virtutes Cardinales fcu principaks , cjuatuor fiint, fciljcet iuni-
tia.qua: (ut Augull. loquicur) eltin fubuenieudo raifens: pruderia,
cjuae eft n\ prxcauendis inJidijs : fortitudo, in perferendis molcdjjs;
iemperaiuia,in coerccndis deledtationibusprauis; c]uibus quidem
in hac vita bene viuicur, iSc poft lianc vita peruenitur ad icternam.
£t harc m Ghrifco plenisfime fucrut fecundu vfuin que habentin
patria, atque cua f.cundiiiii eum que habentin via, quo ad pafsio-
ncs abextrinfecj illatas. Qjx eaam virtutes in parria remanebiit,
quantum ad habitum , quaumts aUum ibi vfum hnt habiturx.
OuatuoY egregi.n[inti£ moderamine '\ntx
yirtutes, Chrifium nemo habuifie negat.
Secundum Ainbrorii fententiam de d )nis Spiiitus San£ti,dicen-
duni ea virtutes effe, operationem videlicct humana pciiicientes :
quq? funt fwptem; fciUcet donumfap;cv.tiar.intelleclus,confihi,for-
titudinis,fcienti<c,pietatis,&timons. Q.u2e Sc in patria nedum defi-
tura, no funt,fed immo abundantius a bcatiSjfeciJdum aUos tamen
a£tus quam in via habentur. Q^x & ipCx m Chrillo erat,iuxta Ifa.
vaticniium,Requiercet,inquit,luper cum fpiritus fapienti^e.Ea ausc
in j)atriaperm;iiui:a,cum de alns minus dubi) habeat,de timore (pe
cialicer oftenditur, de quo tamen 3c fcnptura dicit, Timor domini
fandlus permanens in fcculum fcculi . Vnde 6c ipfe ibi erit,nedum
per etfeiaum,verum (^ feciJdum habitu . Sed cft timor mulnplex:
Nempe alius raundanus (iue humanus dicitur , ck hic raalus eft &
deuitandus. Eo enim contra Deum timentur carnis pericula,<?c tem
poralis amifsiobonorum. Aliusaurem dicitur feruihs,quo fcilicet
a peccato fe quis cohibet ad poenam vitandam: qui bonus quidem
efc, fed infufficicns.Initiahs.quo quis iam amare incipit quod durii
videbatur,(Sc ficpro Deo peccata dcuitat,refpe(ftumtamen (5c ipfe
adpoenam habet. Etille efjcum charicate^quac feruilem timorem
cxcludit. Eft deinde timor caftus *3c filialis feuamicabilis , qui de
amore procedit,quone dileclu quoquo modo Oifendat, qu^s timet.
Hec ergo funt quatuor timoris genera,quarauis aucfiorcs quida paui
J) ciora diftinxerint. Hinc »5c diuerfus loquendi mod.is prouenit. Etli
autem timor feruihscum chantate no iit , ei tamen locum praepa-
rat, 5c ei cedit.vt in fnmli de feta (k filo apparet.S^^.b hac dift-Miiaio
ne id quod loanes Apoftolus ait timorcm lu ch aricare r.6 eilc, Da-
uidauiem dicic tim.>re la feculum permanerc-^pfrta eft jvrriufque
ventas, fipnmum de fcriMii, aiterum autem de cafto accipiarurti-
inore. Q^ioraTi etian diiniiclio accipi p otcfta fimih de muliere
vna adalcei-iati d-'ai:ante,fie a viro dcpi-.^hend.irur: k alrera ne abl
D. j^De^.
Virtutibus
CarJinalib".
rho. i.i. q..
)0.ar.j..Sco.
D. j4.De7'
Donis Spiri-
cus. S. Niira.
craL^. ^. p- 3.
por.iu^.ir.
I
•?r^
RhetortCA ChriJiiArs,
D.jf.Dedo
nis m fpccia
li.
ij^fo dcTeratur.Initialis aurcni U'Tior mtcr hos mtdius cft cjuodam-
modo. Nam peccarc cauctpartmi peccati horrore.partim <ik. virtu
tis amorc ; qui ctiam vna cum fcruili mitiam fopKiuia^ dici potefr
alio tamcnrefpc<fi:u:cjuia,fci]icct,cum fa-}^>ientia fcu cliaritate venir
Cjua feruilis, vtta^tu cft-,mducit . Porro donum. limorisinpatna, vt
prafatu e{l,pcrma!ifuru, m Chnfto fuit ftcundu aclum rcucrenti^.l
Qui «i^c quauis poenam iimucrit^ no tamen pcr hoc mfidanus vel fcrj
uilis vel ctia mitiahs in eo efle pctuit.ob perfcclifsimam ipfius cha! p
ritatcm . Pocnas autcm timuit cx naturah quodam timore , qui ex'
peccato inoleuit quem ipfe ficut Cs: aUos defe^us , fine lamcn pcc-
caco,voluntarie pro nobis affumpfit .
In Chri/io patrix ca/ium nituijTc timorem,
Yhminis ytfacri C£tera dcna, recr.
Es fi tam fapietia quae fcientia prout dona func Spirirus.S.diuina
rii humanarumq; reru noiitia dici pofsint, proprie tame fapictia di
umatii.fcientia aute eflrerum liumanaru. Quae etia fapietia theofc
bia appellatur, e([ Dei cultus, quo vidchcct DciJ agnofcimus <& a-
mamus,rcietia vero a mahs abfiincmus.Hmc ad fupcrnorii contem
platione illa pertinet, if^a vero ad temporaliii a£lione . A fapicntiaj
ctiamintelle<^us per hoc diltinguitur , quod cum hcc dercbus fit|
^tcrnis,ifla de rtbus cfl tepore ortis.quodq; fapictia dc cogniiis per
cam deleclamur.-at non fic mtelledu , quo rcb tanium apprehendi
mus. Sic igitur fcietia valct ad temporahu rcrum rec>a admmiftra- j
tionc & ad bonam inter malos c6ucrfarioncm,inteIiigctia vcro ad '
creatoris & crcaturaruinuifibihu fpeculatione , fapieniia vcro ad
foliusaternc veritatiscotemplationem ac dele<5lationc.Qu^ quide
vt dona funt fancti fpi itus,ab eis qux a natura funt nomimbus eif-
dera appellatis.ex hoc ipfo difJerunt,>Sc ea perficiunt.Nec dida fa
picntia Deus efi,fed magis donum efl ipfius.
I ER dijitn^j alijs pr^clarafcientia donis.
Tiumine (juamfacro dicimus cjfe datum,
In charitate quar virtutum omniu mater eft , & totius plenitudr
cgis,vircutcs reliquac,infufe videliccr,illa conex^ funr,vt qui viiam
trad. c. p. , 'jhnbuerit,habeat omnes:<?c omnibus carear.qui carec vna. Ncc tan
por i.q. lo. tum hoc modo concxe funt virrutcs, verum dcfunt ^quales , iia vt [-{
D.jtf.De co
iiexione vir
tutu. Niild.'
!i.
Sco.Arjt.An,
Bona.q.i.
vna iiucfa,«5c rcliqua? proportionabihterintendantur, vt qui part
funt in aliqua, in ahis quoque pares crfe coprobcntur .Qua- tai^en
accipi debct quo ad habitum in animo cxilfentcm. Ac iu a6tu extc
rius hoc ficri non oportet. Hinc q) Abraham in fide,in patictia lob,
in manfuctudinc Moyfcs, <Sc fic de aliis,cxcelluifle dicitur: C|Uo adi
vfum (k pcr coparatioi.c ad alios.vcnit intelhgendii : no autc quafi
fingulis finguias has virtutcs intenfius habucrini Hac tamen exiiai
tcxtum
I
Pars fexta,
textu de arqualitate proportionis oportet luteliigere ; vnde per hoc
no exduditur, virtute vna alia efTe maiore, &: charirate omnm pri-
ma.Neq; per hoc peccata oaria eOc opcrret.cum vnu charitati am
phus cotrarium inueniatur. Porro ad Oei dc proximi charitatc om
nia decalogi praecepta reducuntur, ad que ^ moraha omnia ex dc-
'calogo manantia,ceremoniiHa quoqueiegis veteris ipiritualitcr in-
tellecia,referri habent .
lunguntur 'Vdlido yirtutum germhia nextty
lam periere omnes,ft perit ~vna t.ibi.
Deccm funt dv-calogi pr<Ecepra,quorum triaCfcilicct primctabu
l^ madata) ad Deu.-rehqua vero feote (qua? fecuda: tabule)ad pro-
xiiuu nos habent ordinare . Vnde primii prime tabule pracceprum
(quoddecultu vniusDei exiltens,quamuis Ongenesdmidat, Aug.
tamen unum cffe oftendit ) ordinat ad patrem, m quo eft vnitas \k
auiftoritas. Alteru autem.quod eil de no arfumendo iu vanu nomi-
ne Dei,aliegorKe fihu patii arquale fignificas , ordmat ad filium,in
quo eft a:qualiras.Tertiuin vcro, quod eft de fabbato fandilicado,
3c fignificat ablbiientia a vitijs fienda profutura quiete, ordinat ad
fpiritum San£lu,cuius charirate eam obtineamus, per quem & fan
dificamur.Secuud^ vero tabuJe primu preceptu honorera ^ m ca
("u pr juifione parentibus cxhibendam indicit. Secundo prohibetur
corporale & Ipintuale homicidmm.Tcrtio mocchia exploditur,iSt
omnis membrorum geniralm abufus. Quarto cauctur furtu (?c rapi
na &omnisiniuriofi aliene rei vfurpatio.Quinto crime medatij 6c
periuri) interdicitur.De du obus rehquis Magifter pofterius dicit.
'hiil prscepta iuhent tabulis coyifcripta duabus
Oudm tibi perpetuus rite colatur amor.
Tria funt mendaci) gencra ; ofhciofum.f quod falutc aut c6mo-
do fit alicUiU:> abfque maiignitatc : quale fuit lilud obQctricum «Sc
Rahib lericuntinc.locofam.quod nec fallit,fed fcitur caufa ioci di
«5lu.Etpernitiafam,quod.fex malignitate v5c fallendi animoproce
dit quod oranibus modis fugiendu ell. Prima autem duo etfi leuiar^^^p^.por.j.
funt,nontamen funt fine culpa. Q^iod aute dominusobiletricibusjq.^.Sco.Ant
&ipfi Rahab bene feciffe lcgitur,hoc no ficbat propter mendaciu, A«d.q.i.
D fedob mifericordiam populo Di.*i exhibua. Neqj vero idcirco hocl
^de alijs peccatisin conf^quentiamtrahendum e(t, alioqui deteiUn
da f^qui manifertu^n e({. Aug.aute octo mendaciorii genera diicer
nit,que lamen omnia ad cria reducuntur prxfata. Ell autcm differe
tiainter mcntin Sc mendacm dicere,cu id quide ilne falfirate,illud
autem nequaqua.m fieripofsit . Scd <k quifquis mendacium loqui-
!tur,meatictur,oc non econtra. Hinctalfum loquens verax efTe po-
tcll.cum.f VK]airurquod coidi fibiefh. Hinc 5: ecorra lud??us Chi-i
D. J7. Poft
derermin>-
tione de ha-
tibus rirtu
cuoi Scdono
rd , nunc de
peribus nia
datorH, per
qus in aftib*
uutucu diri-
gimur. Tho.
1. 1. q. loo.
ar.i.Sf S.Nii
fa.traa.f.p i
por.3.q.i.
D.^S.Dcde
hiiitione Me
datcj,& cius
multiplicita-
te.NJifa.trac
uuin
3S(>
RhetortCA ChriJlianA
riiirio . Sco.
i Ant.^nd qi
Niifa. trafi.
(3.5:.
j.poi
ituin dicens ello Oeu n, mcnnciu' quidcm, quia noa credic : non ta-
men loquitur nicndacnim,qui,i vcrurji e:t quod dictt. Omne igirur
mcndacium peccatum c!l, vnum tamcn alter o grauius, qui «rauita-
tis ordo pcr compararionem ad id quod fi; m d )ctrma fidci accipi
potcft.Ex his etiam pater, non idcm efre mentiri *3c errarcjcum hoc
abique peccato quandoque elfe pofsit.
Impiafe pandunt, o3o 7}ien.Ucii rirniy-
Crimine qiijsfemper corda ferire fclcnt .
Comires fiios iuliurandum leu luramentum habere dcbetjvcira'
tem.f.iudicmm (Sc miliriam : qui ii dcFuvriit mramcntum fic pcriu j
rium Hincpcierare eum coftat quj fallendi volutate falfum luratrl
eumq; quiiuramenro falfum firmat, quaniii:sipfe veru'n putet:c{i
quoque,qui cum vcrum fit quod lurat.putat tamenfiilfum ellc,vbi
qnamuis mcntiatur lurans, nontamcn c(t mendacium, vtexfupra
dictis patet. Permrat autcm mhilominus ta'is. luramenru ci.im fa
cit fallendi mtcnrionc. Qu-. autc mrar fe ahqnid praeftiturum,quod
tamen non dar, periurus non elinifi mu^-ando propolitum , aut ter-
mmum tranfgrediendo. Q^ianqua autem lurare non femper ht ma-
lum feu ilhc!tum,iurare tamcn faifum ei^ grandc peccatum, nec fi
ncpcccato efl.citra neccfsirarem etia verum lurare . Hk necefitare
autcm fuper ahquo hciro lurare, bsne licet , cum innoccntis probi-
tas pcr hoc oftcndi debcr,vi^ fic de aHis. Per crcaturas autem lura-
rcperfeftis quidcm Magiltcr dicic licirum,non aurem imperfeclis.
Per cjuastame iuransminus obligarur, quimiurans perdcum.Per
falfos quoque deos etiam vcrum lurans infidelis peccat : quo tamt
cius iuramento finc pcccaro ad bonum fidelis vti poten. luramcnta
autem in raalum exiruin vergeniia,obferuanda non lunt.Neque ta
mcn caliida arte verborum dcccptoric iurans,neque altcrum pcie
rarc fcicter cogcns,a rnortali cxcufarur:fccus autem, h cxigat idco,
vc fidem de rc lurata habeat.Hoc enim humana ell tcfuatio . £lt au
rem iuxra Ecclefia! decrerum, ad iurameniij folcnne ieiuno lloma
cho ac^cdendum,nifi pro pace fit, aut pcriculum fit in mora.
Q^i iurAmentis mendacia di^a tuctur,
Is periuro animam polluit ore fuam.
do implen-) Sextum vlrima! rabulc p.a'ccprum vScordine dccalogi nonum,
tur, nunc dcjquod clt dc iion cocupjfccnda proximi vxorc, & praecepium fiiiak
a 11$ q!ic aniL.jg j^ - appetgjj j j quahber rc alierius , diiFcrunt a duobus pnoribus
jmoperhcin-! \ -> r - 11 i r , 11 r
ttir.Tho.i , 1'T^ccciijam vX turtu pronibcnribus. Inliiscnim prohib;ra (unr opc-
<].io7.art 4. .''a^iniihs vero c6cupifcenria,ac pcr hoc aclus intcriores . Qnod au
INiifa.tradi^ jtcm lex vecus maiuim tancu n comprimcre dicitur,non aMmiJ,quo
p.r.por. i.q.jad ceremomaha iitelhsii poteit; vel ctiam cuod ro ita scnerahs lic
S.Bona.q. '.f i,- r r , 01
irt 1 iL>r jnjoicio concupi{ccntic,hcut in lcge noua,quc oc idco vtrunquci
i l com -
D.^o.Hjcle
nus de prs-
ccptis <\UT
uerbo ^v' fi-
f
B
Pars fexta.
S^/^
coprimere dicitur . Litera auf e occidens lex vetus cluitur,eo c]uod
concupifcentia quidem maiidaro occalionaiiter auo^et lucgrariam
tnbuit qua? per Euangelium darur abundanimi . Hic 6c litcra Ie2;i3
ab euangelio diftare dicitur,quia ni cis diuer[a promida, facrameii-
ta diueifa, dmerfa quoque non quidem moraha , fed ceremonialia
mucniuntur pr^ cepta .
Furti ij adulterij prchlhet lex edita jaclumt
C^uum defiderium lex^triujque yetat.
FINIS TERTII LIBRI,
O^FARTI L/BRl SENTEN^
tiarum locattonis ieclaratio^
In quo yo. diftindionibus contemplatur Deum, fub fignis
8i iacramentis.meritum Chrifti in carnati,SC
pafli diftribuentem , ac demum iis adiu-
tos efficaciter beatificantem.
I V M in hoc quarto Sententiarum libro cle facra-jj?^-^"^"'^;!
mentalibus fio;nis tra^landum fit, adiecto de fina- a^,, "T*
.... ^. -1 j n. ii-icramenns,
lis mdicn retributioncm primis aduertendum elt, Sco.Atn.An.
quod facranientum(vtfumitur)eft facr^rei fignu.Jq. 2. Niifa,
Neque veroomne fignum, facramentum eft; fed^^"<^-<^'P- ^
quodexinftitutione fignificar.gerens.frei fignaC^jP^'^' '•*!• ^*
fimilitudincm, ngnum fimul cxiftcns 6c caufa . Hft ergoinuifibilis
gratix forma vifibilis, ciufdc gratie gercns imagincm Ck caufa exi-
ftens.Eapropter & vcteris legis fac amenta qu.T folum lignificant,
non dicunrur proprie facramenta . Qiiaquam autem abfque facra-
mentis Deus nomini gratiam dare pofter, ob humiliationem tame
horamis fub fenfibilibus crcaturis ac cmfde eruditionem , qua pcr
hec ad muifibilia cognofcenda proficiat, <Scob ipfius exercitatione,
ne.f.per otium ad peiora dilabatur, mftituta funt facramenta in re-
bus 3c verbis confiftentia.Dcnique cum nou? legis facramenta a ve
tenbus m hoc diftent,qu6d hec falutem conferunt, lUa aute folum
promittebant, interea tamcii circuncifio cgit, quod modo facit ba-
ptifmus , quo ad culp.x deletionem, non tamen regni aperrionem .
Qus data Abraheiam adulto,o£lauo naiiuitatis die cultro petrino
pofterius fieri debebat : fine quA ^i pucr ai.tc diem odauum deccf-
fit,dc eo vt modo de paruulis non baptizatis fiebat. Quamuis m ca
fu mortis anticipare forte circuncjfi )nem licebats ante cam tamen
ZZ datam
\3SS
RhetoricA ChrijiianA
dataminfiJe pareiuum pueri faluati potcrant.
Qjdidfacramentum yelfit -\>el proftt, abundg
Enodat quarti feHio prima libri.
jp.t Summa. Septem fuiit uouae legis racramenca.-baptifmus.rcofirmatio^cu-
yjc ^^^^^^^'Q\yj^uih2i,peniicnzi2L,vnilio extrema, ordo, Sc coniu^ium. Quorum
ci^ nouj; le-i
„^5 1 f,o , p'jc|ui(lemalia remedhim contra peccatum pra-bent, Ck gratiam con-
i^.6i.ar.5.»L J^f^^rmit adiutricem.vt bapdfmus:: aliu vero m remediu taniiim funt,
ar.4
D.^ Deha-
pziGuo Cfiri
fti vide Ant.
And. vii^j ad
4.d.
v.t CQniugiumi alia vero ^ratiar 3c virtute nos furciut, vt ordo & eu-
chatiftia. Qitx ideo po(lChrirti adiientum inflituta funt, q.uia ex
ipfius paGione efficacia fortita funt.Comugium tamen etiam oHm
ante peccatum inrtitutu cft, in facramentum f.«Sc officium.-poll pec
Gatu verOjCtiam in carnahs concupifcentix ordinatur remedium.
Dc baptifmo autera facramenrah notandCi cj> ad ipfum baptrfmus
loanniseratprxparatorius: ille etiim in aquatantum lauabat, non
autem p-eccata reiaxabar, ficque ad Chrilti baptifmu homines di-
fponebat Bapcizabat aute loannes in nomine vencuri.f.Chrifti. An
vero baptifmo illo baptizati.rebaptizandi efTenr,necne .^lVfagifter
;de eis qui in ipfo fpem non ponebat, perfedam de diuinis perfonis
fidem habentes,negatiue refpondet,quamuis de ahjs concedat.Sed
in hoc ipfc Magifter non tenetur. Nam baptifmo Chnfli baptiza>
ri oportebat)Cecundu ahos doclores) omnes indifferecer,etia bapti
zatos loannis bapiifmate,qui.f baprizabat innomine ucnturi.
Enimerat feptem prsfentia dbnafalutis
Sacramentd noujele^ii amAtorhomo.
Baptifmus etl ablutio corporis extcrior , fa£la in aquaTub ccrta
verborum formaprefcripta.Nam accedente verbo ad elementum,
fit facramenrum : ficcjjinverbo & elemento baptifmus confiilir,
qu.T.f.funt de eius fubltantia.Caetera vero ad ipfius decorem 5c fo-
lennitatem inllituta funt,qu^ fi etiam omittantur,non efl minus ve
rum & fanc^um facramentu. Quod vero apoftoh in nomine Chri-
fli baptizalle in A(5libus leguntur,difpcfatiue liebat ad tetrrpu^ad
diiiulgationem nominis Chrifli,in quo & tota trinitasintelligitur.f.
pater vngucns , ^filius vn^lus &Spiritus.S. per qucm vnilus eft.
Q^ianuiis aute & in nomine vnius perfona:,ahaf intelliganiur, qua-
propter pra-fcrtim c*^ in mortis articulo vna perfona tatum expref-
fa.quis baptizari pofTeti habita intentione baptizandi :tutius tame
efl.omnibus exprefsis. Inuocando autem trinitatem, non debet di-
ci in nominibus, nam tunc facramenti forma mutaretur: fed in no-
mine.quia tota trinitas^ fimul ibi operatur, qua; Sc in ChriOi baptif-
moapparuicquado.f ChriHius taclu mundisfimx carnij fuar viui re-
generatiiia aquis concuhr, vbi Sz ipfum iiifiituit . Sub pr3?dȣ^a etia
forma apoflolos ante pasfionem Cbtini biptizafle intelligi poteft,
H
l
qn.^t.auis
B
Pars fexta.
JJ9
D
quauis fcriptum no fit.Eft auce huius facramcti materia, aqua pura,
inquali & Chrirtus baptizatus eft, decjua <Sc Nicodcnjrunrtruxit,
qu3C <5c ex jpfius latereincruceprofluxit.Et hoccoriuementerpro-
pter elemenxi c6m'unitatem,<Sc locutionis fignificatione. Poteft au-
tem baptizandus cer vel afpergi fecundum morem patn^,l!cet pri
mum melms fit,Chrifti fignificans mortem ik fepulturam,in qua &
legalia terrainata funt. Caufa vero inftitutionis baptifmiieft homi-
nis a peccato (quo infe<S:us fuit) innouatio,<iua baptifmus habet ex
dominica pasfione.Qu^ quide mnouatio eft res ilhus facraraenti.
Teccati maculas pura detcrgu in "vnda
Baptifmus mmbris integer ipfefuis.
Intcr cos qui baptizantur.quidam fimul accipiunt rem & facra-
mentumjVtadultidifpofiti.&paruuhnte baptizati .Quidam aute
facramentum tan:iim,&: non rcm,vt adulti,qui fi£li & fine fide, &
fine contritionc acccdum:. Confequuntur etiam quida reir» baptif
mi fine facramcnto , vt hi qui fanguinem pro Chr.fto in charitate
fundunt.nec facramentum habere pofTunt; aut cotriti non poten-
teshal)erc,decediit. Quodaute Apoftolus dicit,Quotquotin Chri
fto baptizati cftis,Chriftu induiftis,loquitur de rite difpofitis , quo
ctiam Auguftini inquificio reduci debet. Porro audontates qua? di
cerc videntur.quod line aqua baptifmi falus conftarcno pofsit, de
contemnentibus facranictum accipiuntur.Neque h^c taniu[in fun-
dentibus fanguinem vcra funt, fed & in aliis fidem & chantatem
habentibus. In paruulis autem quibus ahcna fides oportet fuffrage
tur,fecus eft. Hinc nifi m aqua baptizcnlur, pereunt . Quod Ci quis
antc baptifmii niodo prxta^to gratia, &. fic peccati dcletionem af
fecums fit,non eft per hoc baprifmus fruftra . Na obligationem ad
pccnamaufert,& gratiam adauget,fomite quoque reftnngit, & in
numerum fideliu cxprefse ponit:immo nec fine baptifmi voto gra
tiam quis afTequcretur . Manent autem poft baptifmu p^nalitates:
tum,vt vitam futura vbi he penitus cefi[ant,ftudiofius inquiramus,
tum etiam vt virtuns exercenda: materia habcamus. Patet cx his,
rcm facramenli.f.grariam,idipfum quadoquc prccedere , quod ncc
inconueniens reputatur,cum & quandoque longe poft fequatur, vt
patet inii£te accedete,poftea p^nitente. Quanquam autem paruu
li vfum arbirrij nondu habeat gratia tamen in baptifmo habituale
accipiunt; qua & vti poterunt adulri, nifi pecc?ndo ea extinguant.
l(em pius interdum, fluuio baptifmatis abfqucy
Manyr purpureo fanguine lotus habct.
Aeque verus 6c fanctus baptiimus a bonis datur & a malis mi-
niftr'S,necplus abono,ncc minusa mala. Neque enim hominis mu
nus eft baptifraus, fcd Dei , qui pnncipalitcr baptizat . Vnde nec
Z Z 2 Petri,
D. 4. Dt fu-
rcipieiKibus
facrifi baptif
mi.Sco. Ant.
An.a q.i.ufqj
ad 8. Niifa.
tia&. ^. p. 5.
q.4.
D.j.De minf
ftro baptif-
mi. vide An.
And.q. i. &
i.Nufa.trac.
(J.p.J.q.U.
36 0
RhetoncA Chrtfitan^
t>.
^cfolemnitJ
ce hui* licr..
merrri . vicJc
Aivc. Aid
,q. I. vf(j: ad
p.7. Defa
|i rameio c6
firautionis .
Pctci.ncc Pauli baptilrnus dicitur, lcd Clirilti:qui iibi baptizandi
potellate retinuic.munlteno alns collato.De eis vero c]ui baptifmu
recipiunt,diccndum cp hereticus vel fchifmaticus quauis baptifmu
recipiat.non tamen virtutem eius potellparticipare. Quod Ii eccle
tije fe coniungat , non quide reitcranduselt baptifmus, fedipfe in
vnitate catholica elfeclum ipfius confequetur. Addit ctia Magilter
cpChril^us audoritatem fiue poteftatem baptizandi homini com
mumcare potuit , (i voluillet , ficuc Ck pocellatem creandi . Scd m
his Magiller a doclonbus communiter nonienetur.
ClHoi nihil interfitibaptiq^et ini(juus an^qnus,
Fidus an infiduSimafculus .in mulitr.
Dum nifi -^erborum feruetur iufiu slatorum
Formula,dum^ue obfians nil ali.mde ftet,
Extranecefsitatis cafum baptizarc non conuenit nifi faccrdoti-
bus.In necefsitace autem permirtitur etia laicis ^ mulieribus. Qui
iietiamextra necefsitatcm ad baptirandum fe intromittant, fcrua
tis alijs feruandis, verus bapcifmus elt,nec iterandus,licet peccct lic
baptizans,(icut nec rebapciziri debent, ab hcrcticis fecundam for
mam ecclefi.e brptizati, fcd func reconcilia.idi.Quod aute Cypria
nus in oppofituin dixit, ex igno.antia procefsit,qua? per martyrium
m ipf j e vpiata c.t . N^eque elt nili vnus baptifmus, qui cnna fit im-
merlione propcer inyitcrium trinitatis . In vteris aucem maternis
etiam (i mati-r baptizecar,puerum baptizari non contingit Opor-
tct enim hominem prius nafci quam renifci . nec valet obie£lio de
fanct.ficatisin vtero: quia hocper pnuilegium faclum ert, vbi 5c
an vfusratianisacceleratus fit,in dubio relinquicur. Neque etia ba q
ptifmum impedit in cogrua baptiz.uiris locutio cx ignorantia pro-
ucniens. Quia fi quis ignorarec baptiz.nus. fub codicione baptizari
•debct: nec reputandus eft tunc baptifmus iteratus.cum nefciatur da
tus.Si quis auce folo ioco tingatur.ctiam prolata forraa, baptiiinus
non efl fecandum fapientes , cum intentio lic necelTaria . Quod li
paruuius fpe comodi offeratur, nihilominus baptifraii rccipji. Pj-
tell autcm baptifmus dari omni tempore,licet couenientius in fab-
bato Pakh.Te & Pentecortes . Et quidem ii adulti lint baptizandi,
pro fe rcfpondeant: fi vero paruuli, alij refpondentpro eis,at par- W
uuli illa rcfponfione tenentur cumadoleuerint . lEa aucem quap
funt probaptifmaris folemnitate , ctiam ii omittatur bapiifmura
nonimpeduint,
Yoim.x folxcifmo turpl hcerata iuuabit,
Jnte^ra yerborum dummodo fenfa m.inent.
Confirmationis ficramentumquod inltitutum eftad fidcifirmi-
tatcm ^i^ gratie profcctum,ab epifcopis &. his folis conferendu eft,
v3c hoc
1 l
Pars fexta.
36i\
iT^r
& hoc fub forma determinata.f.Conligno te ligno crucis, &confir.videAnt.AnJ
mo te chrifmate falutis, in nomnie patris ^ filij v5c Spiritus San6li. q.i.i.^Sr 4.*!
In quo quidem facraraento donatur Spiritus Sanilus , ad roboran-| Niifa.traa^
dum eos qui baptizati funt,qui & datus eft in baptifmo ad peccati P'^'^"^*
remifsionem . Q^amuis autem presbyteri confirmaffe legantur,
hoc taraen fuit temporaliter ai^ura ex fpeciali cocefsione, nec iam
vltrafien debct . Videtur autem hoc facramentum baptifmo ma-
s lusjvtpote a digniore <3cin potiori corporis parte, fcihcer, in fronce
datum , quod Sc force mams prarrtat virtutum augmentum , quam-
uis baptifmus plus valeat ad peccati rcmifsionem . Debetautem
accipi a ieiunis,fi non obftei necefsitas. Ncc iterari debet, ficut nec
baptifmus,nec ordo.
Mirijicum robur tibi confirmatio prxfiat*
Intrepide Chrifti quo fateare fidem.
Daminici corporis & fanguinis facramentum, quod euchariftia?D. 3.De fa
(hoc eftjbona gratia) vocatur , per quod fpirituahter reficimur, in;cram£to Eu
D quo 5c nedum gratie <& viitutis confertur augmentum, fed <:k fumi chinfti^.An
D
II
euchanrtia inftituta a Chrifko in vhima coena poil efum a^ni pa-
fchalis , qii Chriftus prsefentiam fui corporale vifibilem difcipulis
erat fubtraclurus^vt fic memoriar difcipulorum arclius infio-eretur.
quo & veteris legis facramenta terminabatur. £t hoc fub ceria ver
borum forma, ad quamfiat conuerfio panii ■Sc vini in fubftanttam
corporis >^ fanguims fui . Cartera vero quar milTa dicuntur,ad lau-
dcs Dei pertinent Cfc orationes. Etfi aute poi} coena miKcutu fit hoc
facramentu,vttamen a ieiunis fumatur, ob fui reuerentia rationabi
liter ab ecclefia efi; ordina:um . In quo quidem facramento tria ell
confiderare.f.facraraentum tantum, quod elt fpecies p^nis vSc vini :
facramentum 6crem, quod eflcorpus Chrifli verum ; *i<c rem tan-
lLim,quod eft myrticum corpus eiufdem domini I e s v Chrifti.
Contuht hinc abiens pr^cepta (alubria ChriHus ,
Corporis inflituens myfiicafacra.fui
Duplejcefl huius facramenn manducadi modus, facramentali- D.pDc tu-
ter.f.^ fpiritualiter , duplici rei ipfiuscorrefpondens, fcilicet cor-jchariftir? fa-
ponipfiusmyftico & vero,dequibus diftinitione praEcedenti. Su-I'^'^™^"^^
miturnanqae corpus domini in hoc facramcnto vere (Sc realiter S^o^'^^"^'^'-
a bonis dc roalis : fed a malis facramentaliter tantum , a bonis fa-^ a' , A„ri''-, t
cramentaliter hmul oc Ipirituahter : quorum pnmus confilhr iniMiifa.traa.i
fufceptione ipfius fub vifibili facramento , alter vero m vnione adjp j.qrii.
ipfum fub facramento contcnrum. Secundum quos manducandil
■ .^
modosl
D.io.Dc fa-
cramctotu-'
charifl:]^ qua
tum ad vcri-
tatc.Bona.q.
4. ar. 2. Sco.
Ant. Aiid. q.
Niifa.trac.tf.
p.j.q. i.
$62
RhetortCA ChrtfitanA
D, ri. Con-
uerfio quc
ht in hoc fa-
crameto, 116
eft formaliSj
fed rubfiaii-
Itialis.May.q.
r4.Niifa.tra.
k.p.j.q.^.
inodosdilhngueiirfaruiit quxdara doctoru verba,quialiQ ^uiam-
biguc lo<]iii vidcmur ik contraric .
Corpus idctn curcios x(]ue jlbifumere Chrifii,
7\ahcifLifru^us haud tamen indt pares.
Infana eft & execranda hxrefis.qua quidam iuxta fui obtufita-
tem in facramento altaris dicunt verum Chrifti corpus reahtcr non
contineri, fcd tantum reprefentatiue,fruftra inniteutes ci quod do-j
minus dicit ; Spiritus eft qui viuificat, caro non prodefl: quicquam.
Et pauperes fempcr habebitis, me autem no femper habebitii &cj
Quorum primo dicitcorpus fuum non difcerptu per partes come
dendum.altcroautemnon vilibiliter fumendum . Hi autem no ad
uertunt alia,quac dominus de huius veritatc {acramenti dicit.-Caro
mca vcrc eft cibus: &, hoc efl corpus meu,&c Vere igitur 8c rea-
htcrcorpus eius verum in facramento continetur,inui(ibiliter tame
Okfub fpecicbus,panis & vinioccultatum.Ecqui au6lor efl mune-
risipfeefttertis veritatis. Quod mulciscxeinplis dc aucloritacibus
in textu oftcnditur .
Suh [pecie panis Janftiffima memhra teguntur,
Et mutatafacro "vina cruore madcnt.
ConuerGopanis incorpusChrifti,& viniinfanguincm cius,non
cftformalis reraanentibus prseexiftenribus accidentibus.ffaporc ,
pondere,figura <Sccolore,fed porius fubftantialis a quibufdam dici
tur feu tranfubftantiatio,eo quod fubftantia panis & vini in corpus
<Sc fanguinem Chrifti conucrtuntur;nec tamen hoc fit pernouam
corpons formatione vel pr^cxiftentis augnientii, quia quatitas ma
|nct, necpanis fe habet vt materia rcfpcdu corpcris eiusficquod
fub accideniibus fub quibus prius fuit fubllantia paiiis, transfubfla
tiatione fa£la,ert corpus Chnlh : quod tamen iliis accidentibus non
afficitur,ncc panis annihilatur,fed (vt didvi eft:)in corpus Chriftj c6
uertitur. Occultantur autem idem corpus tk fanguis fub aliena fpc J
cie: tum ad vitandum horrorem fumentium, tum irrifionem infide-
lium,tum etia ob fidci mcritum,qua'.f cft de his qux non videntur.
Sub duplici etiam fpecie conficitur, vtfilium Dci corpus Sc aniina
aftumplifTe fignificetur, & virunque nobis ipfe tueatur . Quod nec
vnitatem ipfius toilit,quia fub vtraqj fpecie totum fumitur . Neque f|
vero de alijs fubftatij^ quam panis 6c vuii coiifici debet aut poteft.
Cui tamen vino aquaj^ mifcenda eft , ad vnionem populi cu capice
Chrifto fignificandu. Et quidem difcipulis Chriftus niortale <Sc pa
fibile adhuc corpus tradidit . Nos autem tale quale modo cft, acci
pimus,q» nec intindii in fanguincm,fed liccum populo tradi debct
Mirificum fermo panem dcmutat in artus,
^udeat yt Chrifiifumere corpus homo.
Acci- I
Pars fextd.
363
j.q. 7.Ant.
And.q. I.
Accidentia panis & vini infacramcnto poftconfecratione rema'D.i2.Accidc
nentia.non funt in corpore ChrilH, quod videlicet eidem no eft af-'tia fine fubie
fedum: nec funt in pane (Sc vmo,quc tunc nec cxtant.fed ftant {inel'^^ exiftunt
fubieclojcx potentia fuftenrante diuina remanenr autem ad myftej'"-^°^p^^^?^*
rij ritum & fidei fuifragiu ac orisguftii.De fra(5lione autera (faliisjIJ5"& parti^
refuratis opinionibusjdicendum.(pvera eft fra«ftio in ipfo facramenicione fufci-
to noj quide in corpore Chrifti,quod impafsibilceft,fcdin accidejP'^"^'^-Nii-
A tibus remanentibus ad fignificandum diuerfum ftatum corporis ip- ^'^* "^^* '^ P
fius veri.r.m mundo, in fepulchro «5c in celo : atque ad fignificandii
Corpons ipfius myftici partes , quarum aliqua \\\ beatitudme cu ea
reg^nat, alia in mudo ambulat,alia autem in fepulchro quiefcit. Eft
auteni totus Chriftus in fingulis partibHS fractionis, quotiefcunque
frac^tio fiat cx eodem fundamento. Denique hocquodquotidicfa
cir facerdos, & facnficium (?c immolatio prop^ie dici poreft. Eft.n.
lignu mcmorialevSc figura immolationispro nobis femel fade.Hinc
Ck quotidie fu nitur in charitatis augmentu 6c medrcinapeccatoriL
n Subiecio quodinef[efolet,fepermanetipfo»
Suhiecloque datas^ glifcit hjbere Vicer.
Sacerdos quilibet etia prauus in moribus, in vnitatc ecclcfi^ exi- D.ij. De po
ftens,euch:iriltiac facramentum caficere poteft,malitia fua perfona-jl^^^^^ ^°""
li nonobiUntcNon.n.in merfto cofccrantis, fedin verbo efficiturij-j^^^l^^j^lg^^j^
crearoriSjCuius virtus fubtegumeto vifibilium rcrii falute fecrerius!>jiini.trac.(J.
operatur. Ar iuxta xVfagiftri fnlam hcteticus ab ecclefia praecifus fa'p.j.q.ii.An.
cerdos,conficere non poteft, eo cpoblatio iUa fit cx perfona cccle- And.q.u& 1
fiaf,aquaille diuifus cftv3cc. Secundii alios autemcofecrarcpoteft
hereticus,ficut 6c crrans in fidefquod vltimum «Sc ipfe Magifter co
cedit)fi eft facerdos,feruata forma, & intendens facere quod <5c alif
faciunt feu ccclefia facit. Dicit etiam Magifter,a brutis animalibus
corpus Chrifti non fumi,etiam Ci fumere videantur: fed nec hoc ab
alijs tenetur. Hxreticum autem facitpraua intentio in intclligentia
fcripturarii.Etincurriturh^refis ex verbisinordinate prolaiis.Hin
hxreticus temporari commodi v?c maxime glonae principatusque
fui gratia,falfas ac nouas opiniones gignit vei fequitur.
Schifimticos pla^:mt non confecrare Magiftro
j) H£refis ij" ciptoi quos malefuadit tenet.
P^nitentia dequa-nmicagendii eft.neceftarra eft hominibus per.^-I^-Depf
peccatum aDeo longe fcparatis. Eft enim fecundatabula poft nau'^'^^^"^^^^.!^''
fragium,ficut baptilmus: pnma . Nam poft baptifmii lapfi per pe-\ibuli.traft.
nitentiam reparari pofranc.At baptifmus eft facramentum tantum, 6. p. ?. q.i.
p^nirenti.i autem eft oc virtus f.,ea qux" eft interius.A penitenria au' AncAQd.q.i
rem ic Chnftas 5c loan-iifs orxxuvfar ipfiiis pr.-rdicationem incepe
runt,q'ic a puniend> dicli,.i tnnore. iniriatiir. Eft igiturpenitenna,
1 pva:-
D. if.Pluri-
bus irretitus
P
pot p^
tiam tm de
vno haberc.
1 ho.4. q. j.
art.i. Ric.t].
f.NiiA q.j.
de pjni.
sU
RhetortCA ChrtJltavA
pratcnta mala plangcre,^ plangeda tterum non comitrere , quod
cum fimilibusaccipiendu c(t in propofuoplangetis. Vnde erroncu
e{i,c]uo<l quidam dixcrunt vcram pcnjtentiam non fuifle, vbi plan
gentcm contingit irerum peccare.V eruntamen pcr peccatu feques
p^nitentia prior & alia bona Tnortificantur, attamen fi peccator ite
rum refurgat per penitentiam, opera m chantatc fa(f>a reuiuifcunt,
quamuis non ea quaf in peccato f afta : nunquam enim viua fueriJt,
per qux & fanus habetur intelleftus ems, quod Auguffinus dicir,^ p
inanem eflc p^nitentiam quam fcquensculpa coirqumat. Simih-j
ter & id quod de relapfis dicil , non eos vcnia confequi, (Scc. Quod
etiam dicjt, Pcnitcnte dolore gaudere dcbere, dc peifc6loru mtel
hgitur pci.itentia. Quod vero Ambrofius ait penitcntia non reite-
randanijde folenni pentcntia acopitv.r.Hinc conciufiue tenedum,
p^nitcntia toties reiterandam ef]e,quoties quis peccat . Nec contra
eft audoritas Apoffoh,cui erronei quidani inniicbancur,fi re^c in-
telligatur,vtpatttintuenti.
Qjiiijquis famiteat.qum ia^at crlminis ynda
Ccmprendet tabulam,qua ratet ipfejeuem.
A vcrirate longe dcficiunt, qui putant vnum mortale fine altero
, dimittijfeu dc vno flne altero penireriam a2;i pofTe.Quod aute fcri-
percatis no • r^ 1 \ r n 1 n 1 '
pot penitcn P iJcum non punire bis in idiplum intelligendum cit de
his.qui cx flagclhs (qi.ac qujdc quintuplici caufa infiiguntur) emen
dationem accipiunt . Sicut <Sc accipiendum efl, qucd Hieronymus
adducit aliquos leporahter punitos ne ui ^ternum puniretur. Nam
extra textum fcicndum,<]pin non penitentibus etiam lcuia ^ternah-
ter faltem per accidcns puniuntur,qu)a f cu cis fimul 6c mortalibus
dccedunt. Quod etia dicitur,ciuitatcni coplui in vna parte & no in
aha.non eft in contrarium,quia no quo ad criminis veniam, fed ah-
lcuius peccati defcrtioncm qiiquc hoc contingit .Sed & illud Am-
brofij.Si fides dcfit,poena fatisfacit, intelligitur de peccato ignora-
10. Nam fidcs hic Oat pro fcietia. Vnde de vno peccato mortali fi- |
ne alio farisfaclio fieri nopotefl.ElKn.(atisfacere,peccati caufa exci
dere,5c earu fue;gcftionibus aditu non prebere; quod non facic,qui
vel in vno remanet mortali. Hinc nec blandiri fibi dcbent de elee-
mofynis, quinon deomnibusp^nitent, eo q>dicat dominus, Datc f{
clecmofynam, & ecce oia munda funt vobis . Elecmofynam.n.feu
mifencordia oportet fibi ipfi homo primii impeiidat.f.de peccatis
penitendo. Bona autc in flatu peccari fa6la,non remuner^none glo|
rie,fed tcporali aliquo copenfat Dcus. Sed nec bona in charitatc fa
dii, pcrpeccatii mortjficata nifi per p^nitcntia reuiuifcunt .Tgitur
VDU peccatu moitale finc altero non dimittitur, ficut nec Chnffus,
iiomine nifi totu aliquado fanauit; ahas Dcus inimico, & ei qui no
habet
B
Pars fexta.
S6
O.lff.Pjnite
D
habet tiirorciT«,veiJiauj daiec; nec plenanj,feci dimidiam.cu d m-
conuenicns efle paier. Dcinque «Sc ad vera p^nitentjam, malc abla
toruna reftjtncionem ficrinccciTarium e(],dummodo facultas adfit.
T^cfceUri cr:d.is,ulio fine,parcier ymSt
T^c de hoc ahfquc iilo pxnitnijje yeUs.
Tres ponuntur partes ptrfedtx p^nitcntis.Ccordis cotritio, orjs
c6fefsio,»Sc operis fatisfa6tio,nani & corde,«Score & opcriscofuetu-jt'^ »ntcj;rat
dine fpintualitermornnur. Incumsctiam fio;ni!tres mortuos domil'^?"^''"'^'*'"*^
nus fufcitauit,vniiin don:o,aliu cxtra portam, tertium lam foetidui^!-'^^^'""^^.»
in fepulchro.Eil aute poenuentineceflariadifcretio/vt.rconfidcretlne.N tia^Vs
qualiiate crimin!S,tenipus <Sclocum,perfonam,&fic de aiijsdrcun *
l1:anti)s,<}UiE ipfum variare & in sliud genws traherc poffunt: cjuan-
tumqi m eo perfcuerauerit,&de omiubus doleat,nec confefsionem
dimdat,paratuscj; fit facerdoti obedire,&tunc tandem ad comumo
nem euchariftix acccdat. Caueat aute ea quac verae pcnitentise funt
impeditiua, qualia funtludi Sc fpe£lacu]a & negotia vei officia, in
quibus (ine peccatopcrmanere non poteft.In quibustii exiftentcs,
aliqua bona operafaccre commonedi funt,vt fic eosDeus ad p^ni
tentiam iUuftret .Eft autem p^nitentia triplex . Qucdam.n.peragi-
[tur ante baptifmii ab adultis , quos veterem homine exuere opor-
tct,priufquamnouuminduant. Aliapoft baptifmum pro mortali-
bus, & alia pro vcnialibus: que ctfi lcuia vidcantur, muliip!icata ta
men grauani &opprimunt . Quod taracn opprimerc intclligendu
eft,non inquantura vcnialia manent,fed inquantum intcrueniret c5
tcraptus vcl aha raortalis circunftantia.
Cor dolet os lc<iuitur.pocnas opus irrogat squa »
Cura falutarisaimr.a quir.dclauau
Sinc cofesfionc oretenus fa6la,dura tamen no adfit cofefsionis co
tcmptus,fcd ea in voto habeaTur, d?t;fine operis exterijris poena pec
cata deleri pofTunf per interiore cordis cotritionem . Per quod qui-
dem cotrariac opiniones ad fanum intcllc£lum reducuntur, «Sc auifto
ritates quas adducut,rede intelliguntur. Oportet autcra vt hoc ad
cffe^lij pcrducatur temporc opportuno . Nec foli Deo cofiteri fuf-
ficit,dummodo copia facerdotis haberi pofsitqui p^niteniiaimpo
nat.Nam fatisfa<Slioms modus 6c peccatorisreconciliatio, admini
ftros Ecclcfix pertinent,qu^ finc cofefsione ficrino poffunt. Sed <Sc
crubefceiitia in cofefsione eft magna pars dcletioms pocnc debitx
pro peccatis.Vndc &:leprofis didtum eft qjoftendcrenrfefacerdo-
tibus, vnde & cxpcdit,idem peccaiu piuribus cofiteri. Quarat au-
tem confitens facerdoitm fcientem fDluerc Ck ligarc.Quod fi facer
dos defueriljfocio interim confiteatur , hoc tamen non cft ncccfTa-
rium, cum auitoritatcm abfoluendiille non habeat . Quod autcm
"" A Aa Pe-
ta rcmittun-
tur contrito
cum fola c6
fefsione &
fitisfadione
facfiimenta-
li in voto.
Ant And.q.r
Niifa. q. lo.
de peni.
u^^
RhetoricA ChrtjilanA
I
I
D.TS.Qui
b us ^x lU u r
tliuesjad ef
tii^luj pares
q.ll.depcn
Petvuni lcgiiur fleuiflcnon ramen legitur eum peccatu confefTum
ciTc, prxdictis noii obflat. Non enim omnia fa(5ta fcriptis niandata
funt, bimiliter & alia qu^ in oppofitum facere videbantur, in textu
ciifloluuntur.Igitur necelTaria eft oris cofefsio pars penitenti^; tum
propterpcccatoris erubcfcentiam.tura ob facerdotis iudiciura,tum
ad futurorum cautclam <Sc humilitatem.
Tandemfynurum cordis liquet ef[e dolorem,
Sicjuispropofnum^vtconfiteaturhabet.
Claues, quibus rcgnuceloru mdignis clauditur, & cffgnis apcri-l
tur,no corporalcs funt,fed fpiritualcs,difccrnedi videlicet fcietia Sc\
potcftas iudicand!,a qua.f ecclcfiarticus iudcx dignos habet rccipe
rc,i5c indignosexcluderearcgno Dei,:d eit,ecclc(ia dc facramcnto
rum pcrceptione.Vnde 8c hoc non h^rcticis pr3cci(ts, fed ccclcfiae
miiiiihis copctit. Clauiu igitur vfus cofilht in difcernedo iigandos
(3c foluendo, dc illa cxequendo . Qjiauis autem magis probabilitcr
folus Deus dicitur anima a peccato fufcitare , <Sc pcena relaxare, <5c
animam a macula purgare,quia folus charitHtem infundit qua hacc
hunt:tn <Sc facerdos dicitur peccatiJ diniittere,& pcccatore foluere:
quia hcc fa^la vcl no fatSla oftendit <3craanifeftat. Etli.n.apud Dcu
aliquis folutus cfl:, non tti in facie ccclefi^ talis habetur, ni(i perfa-
cerdotis iudiciu. Ligarc etia facerdos dicitur,dum pemtetie fatisfa
^ione imponit.Solucrc aute dicitur alrquid dc eadc remittendo,&
comunioncm decernendo.Itcm &ligaredicitur,c5tumacem exco
municando,& foluerepenitcntc recociiiando. Per quamexcorau-
nicatione gratia <5c Dei prote^^io homini fubtrahitur <5c excomuni
catus fibi ipfi rehnquitur , & diabolo poteftas :n ipfum datur , nec
orationes ecclefia; prodeffe ipli putantur . Sunt aute h^c omnia in-
telliocnda.dum adiit difcreno,iSc clauc no errante.Macula aute de
qua diclii eft fupra,efl disfimilitudo <Sc clongatio.Tenebr^ autc in-
tcriores iiat in grati^ ablationc <Sc naturaliu dcbihtatcjqu^ fiut pcr
pcccatu,a quibusomnibus homopcr p^nitcntiapurgatur.In qua fa
ccrdos vices habet medicr,cuius eft viuentes quidem curare^no au-
; tem mortuos fufcitarc . Hoc.n.Dei ef^per gratiamipfius facerc,
Donat presbytero binas ecclefia claues,
Vt benc difcernatfiudicet "Vtque bsne.
Solwquide faccrdotibus perminifteriii cpifcopiin promotione
hicerdotw ! fua dancur claues: fimul.n.cum ordine facerdotij, <Sc claues rccipiun
habec claue ^j. . Magiflro tn de clauc fcientiac feu difcretionis videtur , ^ non
■■'■ "'■'*'^"" omnes eam recipiant.Sedhocab alijs nontcnetur,nifi limitatum.f
ad digna rcceptioncm ewfdcm clauis, qu^.f cft au<floritas difccrne
di.Nam & illa ftare fine a.<ftuaUcagnitionc.Scd (Sc qui fcientia ha-
bcnt,di6lam in difccrncdi aU(fioritarcm no habentnifi ordinati, er
D.ip.Bonus
iurifdictiois,
licet no fcic
i^.Aiit.Aod.
H
r
?■>
B
Pars fexta.
D
SJ^Z
go nec fcientiaf cUuem.Igitur claues illas ligandi 0?c foluenHi facer
dotes onincs,dum ordinarur, accipiunt : fed foli boni eas dignc ha
bentjiSc cisdigne vtuntur. Taraetii aute fanfti viri,non facerdotes
benediccrc ali)S pofsint!,no tii ea bencdidione qua? eft facerdotum:
quam &quauisomnes habeant, foU cfi boni habere dicuntur,quia
hi foli re£lc ea vtuntur.Neque lii mala quorundam facerdotii vita
bonos l^dit,dummodo in bona ipforum dodrina ipfis obfcquutur.
Quod autem prophcta dicit cotrafacerdotcsmalosjviuificare.feos
qui no viuunt, & c^tera intcUigitur de prxcifis ab ecclefia . Quod
etia dominus per Malach.dicit, Maledica benedidiombus velhis,
quo ad ipfam facerdotu maledidione,fcu quo ad eos, quos adulan
do feducuntjintelligi debere dicit Gregorius. Sacerdos igitur alios
foluerc voles<Sc ligare,iuflusc{re debet invita,6cdifcrctus in fcietia.
, Sacrificij ijfdem omnes donantur clduibus,etfi
Sola ipfarum "vfum di^io iuris habet.
P^nitcnti^ tempus quidc conceditur pcccatori vfq; ad cxtremu
praefentis vitac terminu, fed eftpcriculorum vfq; adeo eandem dif-
ferre,pro eo q^non ex timore feruili,fed amoreficri dcbetipfa pc-
nitentia. Hinc »Sc Aug. fera in tantum difficulcatc videturp^niten
tia . Difficile.n.eft in vltimo fUiu vere peniterc proprer multa im-
pedimcnta lunc occurretia, munduro.f filios & vxore,& mortis do
lorem & fimilia. Posfibile tii efl, & tunc hominc veraciter penitc
r e:fed abfqi codignafatistaftione hirc difcedens, acerbifsima pur-
gatori) poena fe paffurii, certu habear,nifi ob vehemetiorem cotri-
tionem in hac vita ca remittatur. Deniqj & alij qui etia mature p^-
nitentes,fatisfa6lione in hac vita no expleuerint,in purgatorio per-
foluant.Vnde pcr elecmofynas <5c amicorii orationes penitetie eo-
rum pondus cft: releuandum . Ncqj morientibus p^nitetia impone-
da cft,fedinnotefceda duntaxaf,qua peragant,fi coualefcant.Neqj
alicui morienti reconciliationepetenti ea denegada eft-, quam etia
fi tuncpetereno pofsit,&prius ea appetierit,futficit. Hinc iSc apu-
blico crimine facerdos fimplex in cafu mortis,epifcopo abfente fol
uerc potert: quod ramen aiias eo inconfuIto,facere non debct ficut
nec virgnics confecrare. Denique fi moriens facerdotem pctat, ncc
habere pofsir,oblatio ipfius non vcnit refpuenda.
In fercs dilata diesjccnfejfio prodefit
Vltima raro tamen,corrigit horafcelus,
Quaedam peccata,vcnialia.f.etia poft hanc vitam quibufdam rc-
mictuniur.his.f qui in hac vita,vt fibi remi tcrentur, meruerunt: in
gratia videlicet dtcedentes, & in hac vita Iignu, f^num autflipula
iuper fiindamciuofidei (fecu-;dii ApofK^lii) edficares: h^ctempo-
ralia plus iufto,cirta lii au; rhojie a Deo diligetes. Nam hi qui auru
A Aa 2
&
ar-
D. to. P^ni-
tentic tepus
vfq; ad vlti
mum \\x^ fu
fpiriu durac
Sco.Ric.An.
And q.i.Nii
fa.q. i3»de
pctn.
D.ii.Df re-
mifsioe pec-
catorj poft
morte Tao.
t i. uc pec-
cato vcniali,
q.p.Sco.&inl
JJ
~\36J^
Rhetorica Chriliians
i- ^v
irajrsioe pec-
jcxuorCi ante
ji%10TlC.Nilfx.
jde p^nicetia.
cj.i j.tlic.Du
«1.«
P ^l'\(Sc afgentu aui lapidcs pictioios.fcharitate JJti cs: proxuDiacpia
«ij. II- ' '^•-•jopei^^ edificant^etja ab lioe igiie crut immuiies, intelhgcdo de per
N.11 i. .p£.n. £-^.^j^ jj^ dicJa diUctioiic . Qui cjuide ignis «3c (i tralltorius fit, grauis
vis tfi. eft plunmum.lnprelcnti.n.exhibetur mifcricorclia,in futuro
vero iurtitia exerccbitur, Debent aute in cofcfsKjne omnia dcregir
& (ingula mortaha.quoru ahqais habet mcrnorii, pnus.riegitnnc
non cofefforum: aha aute m generali fufficit <iiccre,(icut <& ipfa ve
niaha.qu^ v5c vtraqj per cofefsione gencraie rcmittunrur.Caucndu
efl ctia c66teiiti,cp licut nullii mortale debet fcietcr rctincre.fic ncc
cofiterr quod no fecit.Neque.n.mentiendu cit in cofefsione vcrjta-
tis. Sacerdos quoque omnino caueai, ne cofitentiu vllo modo pec-
cata prodat , nec fubditi propriu facerdjtem cofitendo dimittant .
Nec faccrdos alicnum ad confcfsione accipiat . f n cafu tamen igno
ranti^ proprij faccrdotis, ahum quar^doque requirerc hcet.
Criminis horrendi fi qu.os obhuio cepit,
lur^nnturttrilii dummodo mer.te dclent.
PcrFccidiuu in peccatCi pcr penitentia remi{Tiim,peccara priora
rcdire dicumur.QAiodquide quomodo vcl quoufqjfiat audorcs di
uerfimodc ftu fub dui--)ici modo loquuntur,dicentibus quibufdam
ea ipfa r«:dfre,nec tii ea pcr hoc b is puniri.vt apparet,cimi pecGato^
uro ciino codigne poetiiturire videatur^ vk nigrafus qocrque exiftir
recidiuando. AJij^svero diceiibusq) redeant, quatumadpocna, p^r
!moc?fi crrcun(tanti2c aggra^^fis peccataiteru c©miKa.Quodquauis
Mao-i!ter fub dubio reliaquat r recentionUus xh vhiirrii hoc magis
placct.Efr aute in aiSlione p^mtentif (fecundu quofdam) facramen
fum id quodfic cxtenujcres vcro jplxus,enf contritio pcnitcntis Sc-
cundum alios veroid qaod fit exrcnus,efi facramentutantum; co-
tntio vero interior efl res <5c facramcfttum : reinifsio vero pcccaro-
Tutti,cflresefus tantum.
Ho£ peecatori cruciaviif acerhior inflaK
Crimina quo nouit piur^ remijja jlbL
"Vndticy extrema facramentun! efi^ excuntium de hac vita innitu
tum ad pcccatorum remifsione il^c corporalis altcaiatioiie infirmi
tatis,fitqioleoper Epifcopurn confecrato . Nempe tnter trcs vn<SliO'
ncsquibus vtitur £ccleiia.S.charifmatis & cathecumcnoru,cf^illa
tcrtiarquifc dtcituroleu iiifirmorii.ln qiio etia ipfa cxtcrior Viiiftio,
cd faeraiiienrii tantumrrcs veroipfius, eftintcriorpcccatorurcmif^
do^ virturii amplratro.Quod ex cotcmptu vcl negligetia omitterc
nuHus dcber,nec etia reirerare,nifi <k morbus redcacac pcr hoc cfV
ircitetabile quo ad fufcipieurc ynon tn quo admatcnx idauitatem.
Hir.c deeej]m'us,perfunditur -vnguine fdcrot,
Vi "vuleat fiiperas fortis adire domos ► ^^
~~^ " Ordincs.
(D.rj.Drfa-
cramcto ex-
, trcm^vnojo
fen»s. Tho. 4.
rCtn. q..i.ar.i.
May. Ric.A,n,
[And> Niifa.' ^{^ f^
iq;I»
H
B
Pars ^exts.
309{
Ordines Ecclcfiaftici func <Sc qiios Chriilus in fcinetipfo exh1buitD.14.De G
& Ecclefia; feruandi reijquic . Qiioru alicju: funt oftiarij, alij leclo-'cramcco or
rcs,Exorciteacolythi,fubdiaconi, leuicac,infuper ik aliqui presbyj'^'^"-^^^-'^
tcri vide literam. Horum vltimi diaconatus 5c presbyteratus funt H 9'-^rt.5
facri ali) dkuntur non facri , refpectu illoru. Ordo autera cft, facruf j°JIj*'i^a^a!i!
quodda fignaculd , per quod fpecialis poteftas tradiiur ordinato . May.q.
Hinc tSc omnibus his nomen ordinis conuenit . £t quia in.omnibus
facramcntu fignificatur,ideo & omnes hocrcfpe<i^u facri dicuntur.
Sunt infuper 6c alia nomina dignitatu, feuofficioru, quacnonfunt
ordinu, vt Poncificatus & Epifcopatus, quar 6c vlterius in textu di-
ftinguuntur, debent aute ordines Ecclefiafticos aflecuti , conari vt
eorum vita dignitati refpondeat,vt fic plebs ex cis proficiat,<Sc ipfis
jratanter obtemperet, aquibus facramenta percipiunt, & mifTaru
olerania audiunt . Mifia quidcm dicitur, vel quia mifia eft hoftia
quac ibi coramemoratur; vel quia miffus celeftis venit ad confecran
dum corpus dominicum.
Offitijs facer ordofuis difcrimim fumitr
Infe qu£ "voluit Cbri/ius obire prius,
An h^retici abEccIefiaprecifi <Scdamnati,pofsinttradere facros D.t^De co
ordines, diuerf^ funr fentcntiae , Alia varijs fufTulra auftontatibus/^''"'^"*/*"
partem tenet neeatiuam,alia vcro affirmatiuam :qua: & tcnetur, fi.5^^"'^'?l".?'^
inrorma hccIeJiae id iraoanr, quamuis hoc m lui faciant perniciem.L j^, Ant. Aa.
Aui^oritates verotencntiumfacramenta ab h^rcticisacceptajfalfa q.i.
efTc tSc inania, intclliguntur quo ad cffeclum gratiae inde confequc
duni. Qui autc pro ordinum collatione aliquid dant vel accipiunt,
fimoniaci dicuntur , & vrriquc veniunt punicndi . Vidc do^ores .
Actas in ordinandis dcfinita eft per Con. Tridcn.ScfTj^.c.i i .
ii datur chlatofacer ordo numfmateydantem
Stringit 0 emptorem pcona Simonis atrox.
Matrimoni) facramentiperpetuum , indifToIubiremqj ncxum m D.i6.pe ft-
paradifo antcpeccatumpriraoinftitutum cftproofficio generandi^^^!"^^° 5°*
prolcm . Nunc vcto eft etiam pro cauendi crimmisrcracdio. Quar ' °' Ant.Anl
Sc vltima inftitutio m hoc a prima differt, ac etiam quod prima fuit Bona. Tho.
nccefsitatis , illa aurc gencrc humano muhiplicato cft voluntatis .'q.i.Ricq-j
Quarum primafafta eftinparadifo,aItera vcro cxtra. Quidamau
|te haereticipernitiose fentientes , nuptias codcmnar^cum tatncn 5c
[Chriftus fiii praefentia nuptias approbaucrit r & cafdcnj Apoftolus
comendauerit . Vide Con»Triden. Scff.z^. fub Pio^. & do^Vorcs
a d 16. vfqj ad 42. & Caftru. aducrfus h^rcfcs . vcrbo. Coitus. ver
Matrimoniu. 6c vcr. Nuptiaf . Significat aute hoc facramciitii coi>
iundionem Chrifti cura Ecclefia . Quod etiara per animorum con^
fcnfuna!
D.i7.DeMa
fam etficien
tem . Niifa.
q.i.Ant.An.
ci.iS. q. I.
D.»8.Dequa
litate cofen
fus ad matn
moniurequi
fnu
3?o
Rhetortcs, ChnflianA
D. zp. Coa-
(ft!0 excludit
confenfum
c5iugalem .
Ant.And.q.i
D. lo, Non
oes enor c6
feiifum ma
trimonij im
pedit. Niifa.
Iq 3. Ant.Aii.
Iq. z. vbi de
Matrimoiiio
fofephi f<
Manx Virg.
fenlum abrque copula ramen carnah perfedura eft , c^uamuis lic a
pcrfe<aa deficiat rignificanonc.
7^tur£officio conriAbi.i prjeslita quondamt
Jam [unt <ij ffagiln carnis hone^a foluf.
Cum matrimoniu iit viri dc rauliehs maritahs coniun<f^io, intcr
tnmonio pjperfonas leeitimas indmiduam retinens vitac confuetudinem, ideo
comparatiol* r r r ~ r r \
nemadcnu- coumgcs Ime conlenlu muiuo no feparantur, ncc vnus Imc auero
continentiam vouere porcll,fed debitum ei redderc tenetur. Quo-
modo contrahatur, & qux difFerentia fitintcr fponfalia 6c matri-
monium ; vide fupra.
Vrxfentu uerbo nubendum temporis, idque
Durat quam ceniux "viuit "vterque diu,
Confenfus defuturo etiam iuramento firmatus matrimoniunon
facit,cum per huiufmodi mramentu fit confirmatio no dc fafto fed
fiendo. Traditio aute parentum ipfius fponfjc,6c facerdotis bencdi
diojdc facramenti fubftantia non funt.fed ad quandam ipfius per
tment folemnitatem & honellatem . Confenfus efle debet in con-
mgalem focietacem, quapropter mulier ex lacere viri fumpta fcri-
bitur. Vnde dc interfratrem & fororem cohabitantcs matrimo
nmm non cft,fuit autem inter Virginem & lofeph.
Cofulat fi fuerifverbo contraBafuturo,
Tiondum coniugij fccdera certa manent.
Confenfus per coa£lionem extortus,matrimonium no facit ; qui
nedum in nuptijs fed & in fponfalibus dcbet effe hber . lUe confei
lit,qui manifefte & cuidenter non coPitradicit.
'Hon erit adfcnfus peragens cnnnubia, qualem.
. Vrc*:bet, 've>beribusf£pe grauatushomo.
Error perfon^, non fortuna: vel qualitatis impedit matrimoniu
Cuius contradionis , Multar funt caufsp. Ahx.vtprolisprocreatK
•5c fornicationis vitatio,prmcipah<;. Al z honcftar,vtpax <5creconc
hatio . Ahaf vtdiuitiae <Sc pulchritudo minus honeftaeiicc propte
hoc,vt quidam vo)ebant,matrimonium impediunt, eo quod mah
ria contrahentis facramenium nonmaculat. Fueruntautem <5c Cii
Cx fpeciales contra<^us inter Virginem & lofeph , cx confiho fam
Jian Spiritus San<fti, vt fcilicet virgo folatium habcret & fuftenta n
mentum, parius autc virgineus diabolo celaretur, <& lofeph tcO:!
efTet caftitatis coniugis fua; . Inter quos fmt conmgium pertc<Slun
fanclitate, licetnon ira fignificationc,cjuia fine copula carnah pro
D.;t. Trit
urboiia fr..i
pter vtriufcjue virgmitatis votum.
Sunt duo, (jux dicant di(fclueYC fxdera kdii,
Sunt e.r^ta duo, qu£ tine^aic negc^t.
Matrimcnij bona cfle tria iiquct.lsam tilfides muiccm feruai
^da "<Sc
«-
Parsjexta.
37n
di & proles fufcipienda ac educanda, & facramenrum de matrimo trimonij .
nij focietate non difToluendajetia fi corporalis difiunaiofiat. Neq; Ant.And.q.i
hoctertiumdeficitmmatrimonio,etiam fi prima duo deficerecon Nnfa.q.4.
tingac . Coniuges tamen que prolem nolunt , {^d fterilitatem pro-
curant.potius fornicarij iudicandi funt,<3c fi fgtus tunc animatusfiie
rat fuat homicidac . Di6la aute bona fic matrimonij a£tum ordinat,
vt fi fiat caufa profis, peccatu non fit,aut fit nonmortale,vt cii fer-
uata fide thori conueniunt caufa incontmentie. Quod aute Apofto
lus dicit hocefle fecundum indulgentia,accipiendum eft dc Indul-
geutia concefsionis, fi fiat caufa prolis^quafi de minus bono, non ta
mcn malo. Si uero fiat caufa incontinenti^ accipiendii eft de indul-
gentia permifsionis , quafi deminus malo.f veniali ; dummodo in-
tra limites matrimonii fiat, quos limires excedensnon excufatur .
Nec cft contra prxdicla quod concupifccntia femper mala eft.Vc
rum eft cnim de malo poenje, <5c non culpae . nifi vt diilu eft. Greg.
autem ab ingreflu Ecclefiaeprohibetpoft acceflum ad vxore eura
o cantum , qui hoc agit incontinenrise caufa , vel quia raro fit fecun-
duni huiufmodi concupifcentia.
Q^dL trid coniugij bonafmt, qmhus illudhone/ium,
B^dditurt hocceloco doHe Magifleragis.
Quamms in alijs vir mulieri pra-eft ficut caput corpori, in rcddi-
tione tamen debiti ius eft eis ^quale, adeo quod etiara fi caufa pro-
hs mulier debitum pofcat vir ei reddere tcneatur,5c ecotra, & neu
cer,etiam adcontinendum, fui corporis poteftatem habec, nifi de
confenfu comuni. Attamen licet peccatum non fit.debitum reddc
(^ jrcexigere tamen vltra gcncrandi neccfsitatem, veniale eft; mecha-
iri ver6,criminale . Quod fi vir vxori confentiat, vt Deo conwnen-
\\x votum oflFerat.fi tamen rcuocetpriufquam mulierimplcat,reuo
catum cft; non autcm fi iam fuericimpletum. Quamuis autem pe-
tcnti dcbitum rcddi debeat , funt tamen dies in quibus hoc ipfum
pctcrc non licer,vt in textu. Quod vero Hieron. aliter diccre vide-
tur, de Ecclcfias miniftris accipiendum eft . Tempus in quo nuptiae
cclebrari non debent fecundum Con. Trid. Sefl^ 24. c. i o.cft ab ad-
uentu Domini nofl;ri I e s v Chrifti vfque in dicm Epiphaniae. & a
ID feria 4. Cincru vfqj in o<fJaua Pafchc, alijs vero anni teporibus fic
Debita certa Ugant focialis fxdera leBi,
Qjiif. pariter coniux debet "ynerque fibi.
A mtindiprinc.pio vnus vnam habuit vxorem,quod &obferua
tum eflet.fi primiparcntes noncecidiirent. Nam interfiiias eorum
(3c filias vnus vm coniungebacur.cum nec aliac eflent mulieres. La-
mech vero primus legptur duas habuiiTc vxores , & quidcm repre-
henfibilirer quiacarnaliter. Quia tamenproceflu ten:porisomnes
D.ji.Coniu
c^es in folue
do carois de
bito , pares
funt. Ant.
And.<i.i.
%
D. n-Vxo-
re pluralita»
fuic aliqn lici
ta.Ant,An.<L|
^H}^H
D. J4. Inicr
legitinias p-
Tonas matn
moiuu fieri
debct.Niifa.
q.<J. Ant.An.
«j.i.
3?i
KhetortCA Chrijitani
p^ne ad Idola dcclinabant , diuinitus confukuni eft, patres plures
duccrc,nc Dci cultus & notitia ex eorum paucitate dcficeret . Vn
dc 6r malcdi<^a in lege fterilis habebaiur . Hnic ctiam non impa-
ris meriticrtimatur caftiias coniugalis Abraha? , caftitati virginali
Ioannis,cum utraque Deo pro temporc mi Htaucrit . Ncc patrcs fi-
demthoii per hoc violarunt,quodDeo volentc plures habebant
vxorcs; quia fuis fidcm feruabant. Sub legc etiam de coniugio ma
eis cxpreflum ftiit . In noua autem lcgc ft^cunditati virginitas prac-
fcriur , & facerdotibus caftuas in dicitur, eo quod per totura muji
dum 6des iam eQ publicata .
Curafacrx fobolistnon execranda libidot
Tatribus yxores fuafit habere duas.
Ad matrimonium contrahendum aliqux perfonsc funtomnino
fine aliquo impedimento legitime; aliqu^ cx toto illegitimaj. vt in
facris conftiiuti; quxdam vcro medio modo fc habent alitcr tamcn
nfic quam olim vt quibus obflat frigiditas vel cognatio. Si quis cau
fa fngiditatis debilu redderc non poteft, (i vrrifqj placet, Hmul ma
ncre pofTunt. fi mulicr vult effc mater & nunquam conucncrunt,
& hoc legitimc probet,contraherc cum alio permittitur, nifi & ip-
fa fit inhabilis . Quod fi ex maleficio impediatur, p^nitcat dc pec
catis fuis,& per exorcifmos Ecclefiae re(htuatur;per quos fi non li-
bcrctur, potcft alteri nubcre, ludicio tcdcfiae interuenientc, vbi fi
conualucnt, non potcft ad priorem rcdire nifi Ecclcfix iudicio. fu
riofi etiam & amentcs> vt fic , contrahere non pofTunt. Scd & ille
qui cum fororc vxoris fuxdormit, neutram illarum habcrc dcbct
j& vtcrquc finc fpc coniugi) rcmanebit . Ncquc vero proptcrinfir-
mitatem corporalem dimittcre licet coniugem , fcd magis altcr al
teri auxilio eiTc debet in hoc cafu ,
Qui fitit connubijs apti,qu£ pa^afecundum
Legem yllo aut nullofmt dirmenda die.
Vxorcm vir dimiitere poteft propter adultcrium , fi ipfc fimili
uoriio cx a- j.rinijne pollutus non fit . Quod li vterquc reus (it , ncutcr proptcr
quuto Sco (hocalterum potcltdimitterc. 01 veropropter adultcrium vnius lc-
Ant.And.q.i parati fuerint,neuter ahum ducerc poteft alio adhuc viuente , pof
funt autem inuicem rcconciliari . Si vir adulteram imp^niientcm
retinere vellet,in crimine fibi participare videretur . Repulfam ta
men iScpenitentcm rccociliare fibipotcrit,nifi fcpe rccidiuet. Kcc
poteft aliquis ducere eam.quam prius pcr adulterium polluit, fi ip
fa machinata fit m morte prioris mariti,<5c alter aiteri,adhuc piiorc
manto viuente,fidera dcducendo dederit.
Tion macchje mcechumyfi '^ult/amen abfque yirifpe,
Viuo illo alterius,mitterc iuraftnunt.
D.jf.Dctli-
H
Mul
ler
B
D
Pars fexta, jprj
Mulier libera fcruurn ducere poreftjfiiniliter & viringenuus ati-
cillani. Quod (i iibero de feruitute alterius conftint.fixum erit ma-
tnmoniuni ; finautem dcceptus eft.dimittere poteftiun^^a fibiper
fonam poftquam fcirc incipit . Poted <5c efFe coniugium inter virii
& mulierem , fi ambo feruilis fint conditiorjs*, dummodo voluntas
dominoru vtriufqj accefirerit; imo fecundum quofdam, domini etia
difTentientibus. At fi coniux libcr feruum fe fecerit praptcr coniugis
(nx confenfum,pcr hoc non feparabuntur, nec ipfa ferua efficiiur .
Matrimoniu ctiam contrahino poteft,nifi mafculus i^.habeat an-
num, & puella j 2, alias feparari poflunt quamuis ex confenfu pare
tum id fad^um fit. Iun£li vcro pracccdcntcr , fi pofl: difcretionis an-
nos volucrint fimul mancrc^poffunt, ante feptennium xn nec fpon-
falia contrahi poflunt , cuai contrahcntes '•fahcm intclligere ha-
bent quidagatur .
i^iomodo comugmm Impediat feruum effe^quotoque
Culque anno liceat f<£dus inire tbori.
In ordinc fubdiaconatus & fupra conftitutus coniugium contra-
her€ non potcft; & fi de fa(5lo contrahat,nullum cft,& dirimitur.In
alijs vero minonbus conlrahi pcrmitlitur,nifi religionis habitii fum
pferintordinati vel cotinentise vctum cmiferint . Inter dicituretia
coniugium vxorum fuarum occifonbus, quae <Scpenitentiam agere
compeiluntur,autfpiritualigladioferiendifunt nolent€S,noncura-
to de legibus fecularibus in hac parte.
Occidem proprium mulier uiolenta marltum,
T^llo deinde alij nubere iure potefi.
Votum, quandoqueimpediens quandoque dirimcns matrimo-
nium) eft qua-dam fpontancje promifsionis teftjfiiano , qua- de his
qus Dzi funt,proprie fieri debct.Hinc vota fatua irntanda,nec vo
ta reputanda funt. Votum eft muliiplex.f.comune <Sc fingul2rr,fim
plex &. folemnc . fimplex feu priuatu matrimonium jnipedit con-
trahendum. Solemne in facic Ecclcfiar fa<fbum,per facri ordinis fu-
fceptionc vel profcfsione rcligionis folcmnizatum,dirimit ctia con
rra£lum . Nam quod antc licicum fuit poft votum fit illicitum .
Qnod fi tales contrahunt, ab Ecclcfi^ mgreflu arcendi funt,ciuouf-
que humihrer fatisfaciant. Quamuis aute adulterium graue fit,gra-
uior tamen crtmceftus,& peccatu contra naturam grauifsimu.Mu-
lier etiam quar maritu m remotis agentem mortuum putans, alium
duc:r; eo redeunte.ad ipfumredire dcbet alio dimiffo, nolens aute,
eft excomunicada. Qui vero vxorc dmiifTa fccedii, & aliam ducit,
& poft du<5tus p^niteniia vult fecunda dimitterc , afTcrcns fe alium
habere,nec tamen permittiiur, EccJeiia.f non credenre,per obcdic-
tiam quidcm <Sc timorem iam incipit cxcufari , & dcbitump^nitus
f>- ? <^.De im
pedimento
<'onditionis.
Ant.And.q.i
terfjceror-
cio impcdiat
Matrimoiiiu
Ant.And.q.i
Niifa.<j.7.
D.?8.DeIm
pedimento
uotiAat.An.
q.l.
BBb
rcdde-
^374-
KhetoricA Chriflians»
.inis cultus
limpedu. Sco
)JD.40.Dc im
Ipedimciuo
CjOgnationis
primo carna
1j« Ant. And.
q. I. Niifa-
q-S.
i-eddcre poiedmulicr ilii,qu^'.r.pcr ignoranciam excufatur , fedpe
terc non debet. Hec Magiltcr. Sed quod talis reddcre poisic debi
tum ctiam penitus non tcnetur.
QuidyotuniyCfuotuplexue jiet<juindoue refiflat '
Cluominus yxorem ducere rite queas,
Difparitas cultus impeditmarrimonium. Nec eft cotra hoc Pau.
I .Cor.^.quae.rdc his ioquitur, qui dum cotraxerant,ambo fuerunc
infidelcs vide hteram . Potell autem & coniux coniugem propter
Ant.And.q.i|j]J2s concupircennas,qux animam aDeo aberrare faciunt,dim!tte
re.Quia Ci mfidchs fua fponte difcedat,aham ducerc fidchs poteft,
necfequi eamtenetur,cii ainbo infidcles cxirtcnres, lundi fuerint .
Siambo iuncli fucrint fideles,fcd vnusinfidelis fiat, alter eam dimic
tcre potef^: fed aliam,illa viuente ducere non poteit. RaiiJ eft enim
comugium fidchum,n6 autcm mfidclium quia folui potc{t,nec ha
bet illud tnplcx bonum, quod matrimoni) ac^iiapeccato cxcufat :
nec meretur pramium,quia ex fide non clt.
?s^/ia tenent ilios yalido cQnnubia, nexUt
Qjics retinct difpar reli^ionis amor,
Cognatio olim ad fepnmum vlque gradum habuit matrimoniu
impedire,quod cx do^Ttorum veterum aucloriratibus liquet. Quod
luicm Greg. geiiti Anglorii in 4 & in 7. gradibus contrahere con-
ccfsjt,ad tempus hoc ficri voluitjcCi nouitij cfient in fide.Extra lite-
ra tamen notandum,q) modificante Ecclefia hodic vniucrfahter in
5. 2;radu & (upra, inter perfonas alia.s lcgitimas contrahipotcf}>«5c
truncus mcipitur a patre.
, Yccdera ccniugu prchibens cognatio carnist
r\€^a lege quotum durat ad yfque graium.
ilX^T.De gta Affinitas (quac & ipfa matrimonium impedir) caufatur cx coitu
jdibus athnr .-jfurali, (Scillicito. Intcr confans^uineos viri & vxoris : co quod vir
i A» d a I ■ vxor eiiis lunt vna caro. bic ergo vir oc loror vxoris eius iunt in
* I affinitatis giadu : fibj vero vxoris in 2.&: fic confequenter. Et iUa
olim impediibat \Cc\; ad 7 gradum, hodic vero vfqj ad^. tantum.
Manet aute ipfa affiuitas , ctia matrim.onio tranfeunce, ira vtimpe-
diat c6tra<flus prohibitos aeque ficut prius , eo ^ vir & mulier funt
duo in carne vna. Vnde cotra pracditSla coniuiSlos, Ecclefia feparat.
Si tamen ignoranier coniun«^i fucrunt, fili) eorum legitimi reputan
mr. Notandum autem lux-ta hocquod licet fornicatio fitomnis coi
nis extra comugem,fpcciahter tamen cli meretricum,viduarum 6c
cocubmarnm. Stupiuni vcro efi,virgnuim dcfloratio illicit-a.Adul-
t-crium alienithori violatio. Inccfius, coni;in.e;uincarU!n vel affiniij
domo patns, vt
illafiaC-violcn
I.-VI I V..il> a 1 tviil l iiv>i.i V jvjiai >-\j. Aii».i^i»vi:<, vvMiiti 11^,1*11; vni
Labufus. Rap-tus autem, violcnta cducVso puclia- de c
j.fii cormptain vxoreliabeatur.fiuc ipii, luieparenn.
■«
tia,
H
B
Pars fexta.
D
37J^
tia.quod quideni morte punitur , nifi per confuguiin ad Ecclcfiam
raptor euadat .
QvLoi lus CQgmtos inhibet conneBier una
Legitime,affines neSit idem minime.
Cognatiofpiritualisell vinculum contraclum ex (latuto Eccle-
C\x: per furccptioiiem facramcntoru : dirimens matnmonm iam co
tra£lum.Ideo fan^Sli Synodus Trid SefTa^.c.^.ftatuit vt viius tantu
liue vir,iiue mulier,iuxta facrorii canonu inftituta,vel ad fummum
vnus,5c vna baptizatum dc baptifmo fufcipiat, inter quos,ac bapti
zatum ipfum,<& illiuspatrem, <J>cmatrem, nccnon inrer baptizan-
tcm,& baptizatum : baptizatique patrem , ac matrem tantum fpi-
ritualis cognacio contrahatur.
7s(o« tamfxpe yetat nubentem agnatio carnis,
Myflica quin multofjepius illudagat.
Omnium viuorum (Sc mortuorum erit generalisrefurrcftio >'ad
Chrifti tubam,ideft,ad aHquod euidens & pr^clarum fignum. me-
dia no(^e,non quo ad tempus fed quia occulte,quando.f non puta-
tur <?c confcientiarum libn aperientur bonis ad gaudium & gratia-
rum aclionem. Quorum etiam peccata per p^nitentiam hic delcta,
fecundum mentcrn Magiftri aljjs non patebunt , fed maloium fce-
lera omnibus erunt manifella : Credendumqiie eft pie , quos tunc
[Chriftus viuosinueniet, monturos. Refurgenrqiie omnesincorru-
pti,quia mcmbris intcgri : non tam*en omnes impafsibiles,quia hoc
fallit in damnatis .
Mortales omneSfpmfentes atejue futurost
Et quos iampridem fxda fepukhra tenenK
Vltima iudicij furgenteis hora Videbit»
Laturos fadis prtgmia dignafuis.
In pcrfeda quidem aeiate, fciliccr,iuueniIt,omnes homincs abfqj
dubio refurgent. Atnon in eadem ftatura, fed in ca quiliber,quam
vel habuit,vel habuifTet^fi ad pcrfe(5lam, nonimpeditus, peruenif
fct atatem . Oranes quoque generaliter refurgent omnibus mem-
bris intcgri,quocumqucmateria corporum prius fucrit difperfa, ita
vjdelicct , vt tota humani corporis materia toti illi corpori lit red-
denda, quemadmodum inftatuaconrrira, &exeadcm matcriare-
putata aduerii potell . Hoc tamen difsimili fiet qualitate in corpo-
libus bonorum «Sc malorum . Nempc bonorum corpora dotanda
lunt dotibus gloriae,malorum vero corpora abfque his xtcrnis igni
bustradenda- Qua- etiam an cu deformitatibus fuis furrc<5lura finc,
Augudinus iub dubio reliquit, nec curandum putaujt , ciim de co-
ruiidcnic^rta conftecdamnatione. De aboriiuis quod refurgant,
alTerendurri elt, fi vnquam anima vixerint rationali . Quse 6ctunc
B B b 2 ficut
D.^i.Dcira
pedimento
fpiritujli^co
gnacionis. j
Tlio, May. I
Niifa. q. I.
•por. 4. Ant.
'And.q.i.Bo-
na.q.i.ar.i.
D.45.Haae
nus dc lacra
mentis no.ie
gis, nunc de
finali gloria
per ea confc
quenda,Sco
Tho, May.
Ant.And.Mo
na.q.i.ar.l.
D.44.De qua
lujte rcfur-
g-Jtiii. Niifa.
q.4. por.4.
Ant.And.<j,i
V
[37^
RhetoricA Chnjitans^
tiancui lecc
[>tacuJa-Nii-
ii.por. 1 q I
.vide. oes.^.
iicui & moiiRra, a monltruoluate ilJa iua lunc en)enci;inda.
Q^idniumciirKjue fcnef ^ quantumcun^ue tcnelii
iljuidam obcant,yuUus omnibus azquus erit.
D.45.-\nim^| Statim poft morterncorporalem, ammepro meritis ve! demeri
ihiuc migraiiLjj jj^ Jo^^jj fjt^i deputatis ursmia Tua vel pocnas riccipiunt , qua: ta-
men poltiudicij diem augebuntur, corpore, tciiicet rtlampto. vjii
vero puniendt {unt,iuuajipoterunip£r Ecdefi.T fuftragia , hi.f.cju
m prxfenti vita, vt iuuarentur, merucrunr quilibet pro modo fuo
Quamuis autem pompe funeralcs magis liiitad viuoru folatia , de-l
centem tamen curam dtfundis exhibere laudabile ert. Q,uod fij
prodjuite multafiant fuftragia , propaupere vcr6pauca,vel tantu[
gencralu , proderutcjuidem ccterispanbuivtrique in hocpariter,
quodno profunt diuiti adpleniorem libcrationem,benetamenad
celeriorem. Hi autera quun fine mundtreperientur,per ignem c6-
flagiationis <Sc fandorum orationes purgabuntur. Orariones etiani
noltras angeli Deo , qui omnia pr^nouit,offecre dicunrus y quando
quid agnidum fit percipiunt. Quas qaocjue fan£li cognofcuut,qua
,tum ad eorum pertmet gaudium tk nollrum auxihum»
Viuentum pr£culaf animii prodeffe qmbujdam
Si tdmen bocipfum promeruere priur.
NonobOiantibus quibufdam audontatibus, frre£le intelligaw-
tur,dicenduin ei\ quod circa damnatos efl aliqua Dei mifencordra
in eorum punitione,non tamen fTcquod a peccans vel damnatione
pcr hoc abfoluanrur. Cum autem mifencordia Dei 'Sc ipllus lufti-
tia fint idem, tamen propter diuerfam noftram de Dco conceptio-
nem feu efFectum Dei,aliqua ipfiusopera mifericordiae, aljqua ve-
roiufiitiaeattribuuntur.Qui i^ nuncocculte iudicans.f purg^ndo,
conuertendo uel excfcando,tande manifefte iurficabit.Cuiusquo'-
t|uc ludicia circa res oes difpofitio quanrfoque vocarur . Quod etia
Pfalmtfia dicit,vniuerfas vias domini mifcricordia cfTes^c ventate,
intelhgi poteft pro eo cp duplex eft aduentus ipfius^ quoru vnus mi
fericordiii refpicit,alter mlbtiam.Vel qura erus donobonafacimus,
(5c mala dedinamus. Qu^etiammifericordia videhcct »&mllitia :
inomnibus Deireperiuiituropenbus, fecunduahquosquide fecun
du eiTenriam, non autem fecundix cffc£lum, fecundum alios autem
ctia fecunduin effcdum vel fignum, & hoc velocculte vel aperie.
Commiferans iudeXjdiji aquijfmm ipfofr
Dcpnnatofpuuit,qtiammeYuere,minur^
p. T^ T An vocahter vel menjaliter taniu iudicij extremi rententfa pro-
d.cto extrc- fercnda fit.non eft vfquequaquc per fcnpturas cxplicatum . Cum
D^<f. l>e fta
tu ^< condi-
tioae dana
toru.Tho.q.
& £. Sco
AntAnd.q.i
Niifi. varias
q. difcunt.
mo.Tho.Sc
Ric. Duran
Ant.And q-i-)
Clirifio taraen perfecti feeundum fcripturas certo iudicabiit. Quod
quidcm per fedes duodecim quas ipfe dicit.fignificatur. Erunt aute
H
in
B
Pars fexta .
377
in ludicio ordines quatuor . Nain alj<]ui judicabuncur (5c penbunt,
vtiinpi) Chnrtiani: alii vero runc petjljnnt> fed non ludicabuntur,
uc uifidelcs; alij autem iudicabuntur & faluabuntur,deccdetes.f.in '■
p^nitentia: ahj quoque fine ludjcio tunc faluabantur, vt perfeilt in
hac vica . Congregabuntur autem ludicandi ad ludiciuni angelico
iniiiillerio, purgatione mundiperconflagrationem ignisian> com-
pleta Ecele£ticjuidem inaere, rep.obtautem eruntin terra. Siccj,-
finaiiter vlcima a ludjce profercruc fententia.An vcro rcprobi poli
iudicium a d^monibui punicndi (inr, an non diuerfimode ioquun-
tur diuerfi,negaiiua tamen probabilior videtur.
Vltinu pmienti dabitur Jententia ChriHa,
Qjiam cotijimabit candida turba patrum.
In fo ma quidem humana Chnftus tam bonis quam malis glo-
riofus in iudicio apparcbit,fed virtutc dminitans ludicabir^feciiudii
quod & audtorirates cjuic Chrifto ludicium atcnbuunt, funt intclli-
gends Ncque fine patre «ix Spiiitu Sanftoiudicium exercebit.Erit
aute^n latitia- iullisilla appantio,& tcrrori malis, quinec vnquam
Chrtili videre porerunt diuinitatem . Virtute ctiam diuimratisipfe
fufcitabit mortuos.quodpro eo humaniTati attribuitur,quiain hac
refurre£lionem noftra nitruit, <Sc eft caula extmplaris ipfius . Cuius
quidemiudicij locus eritin valle lofaphar, & in aere circumeirca .
func autem fol & luna a claritatc lodicis obfcurabutur & virturcs
ange'icx admir.uione quadam mouebuntur . Obfcurabunttr aute
(?canteiudicii:m ad Iiterarr,poft ludicium veio clariusIucebunr.Et
quidem quo ad motum : ccflabunt, quo ad effe autcm femper ma-
nebunt ad Dei gIortara,& vniuerfi decorem,
Sol ^ hmafuoi yenietiti iudicemctus,
Sifitrit.at neuter definet cfe tametu
Exa£to iudicio,du3P ciuitates fcihcer Chrifti <Sc diabo]i,fincs fuos
habcbui.t.UIa quidem ni gloria ccfummabitur,ifta vero in mifcria.
fic tamen cp in iUa no onmes a-qualitcr gloriam participabunt,ficut
nec htinilla pocnam, fcd vtrobique gradus quidam erunt. Qnauis
aute omncs homrncs bcatitudinem appetant, non tamen in eodem
eam omnes qu^ruc. Ncque enim eft vera beatitudtms ratio, haberc
id quoddelcctat,fed habcrequod velis <Sc nihilmalt velle, Q^iauis
etia jmnes Deum cognofcant.ramen in modo- cog.iofcendi elt gra
dusfeudifferentia.Hinc & vnus a!io cft beatior.Nam &fi gaudiu
.Tquale fit omnfum,quo ad id in quibus gaudeiit,rion tamcn omniu
ell equx ifitcnfum gaudiii & beatitudo . Qu^ etia potl ludicium in
dubie maior erir,qui3 maius gaudium atque cognitio maior.
liidido fatlo, geminasfire credimus yrbcs
E quibus hxc Diti cejieritiiUa Deo. |
May.d.4<?.q.
r.Nufa.trac.
7.p.i.(j.I.
D. 48.Erunt
^ fupplicio
rj dilicret.c
ntudine ani-
m^ NJifa q.t
Sco.q.x. Vi-
de Ant. And.
p.15. qoaes.
jD.yo.Dcni
lu rcprobo
ru.Vidfi Anr.
And.i 5.qiic-
riionibus.
^7<f RhetortCAChriJltanAfars v i.
In damnatis mala quidern volunras perfeuerat,ea tamen non eft
peccatum.fed magis peccatipoena, eo cp fiint cxtra ftatura demeri
u.-ficuti (Sc bonis \n glonam cedet,<f voluntatem habentin bonofir
matam. In tenebns quoque extcnonbus mali fore dicuntur , eo q»
a vifione Dci penitus funt exclufi,tum ob voluntatis malitiam,tum
etia ex obliuione a grauitate poenarum caufata, hoc tame plus erit
pofl iud-.cium quam ante . Etfi autcm curam aliquam de fuis notis
hab€ant,tamen cju^ in mundo aguntur,non agnofcunt.Qui & in \o
cis corporahbus adpoenam detmeri pofTunt, vtde diuite , ChriRo
narraritc,apparet,cums tamcn defcriptio difficihs eft intellciStu.Vi-
dent autem fe mutuo boni & mah vfque ad mdicij diem, quamuis
ptr magnum chaos diuifi funt . PoRea vcro etfi boni malos vifuri
funt^nontamen econtra . Nec ad compafsionem boni pcr hoc mc»
uenturpropter pcrfeftam eorum voluntaiem Neque veroperhoc
gloria eorum minuiiur, fedinterim augetur. Ad quam bcatorum
perennem gloriam perducere nos dignetur in fohb fedcns excelfo,
dc quo Magifter pertraftans.a facie ipfius cxorfus eft <Sc per mcdia
procedens,ad pedes vfque eodem duce fcchciter peruenit.
?s(on poterunty erit hircus ybi difie^us ab agnOi
Vel bene "velle mali,uel male "velle boni.
Haec ferc omnia,qu3B ad librorum Magiftri coUocationcm atti-
nent,paucismutatis& ahquibusannotationibus in quibus dodorcs
conueniunt,atque diffentiunt de meo adie<5lis fateor me extraxifiTe
cx Epitome Arnoldi Vefalenfis viri do6lifsimi . Quod autem pro-
miferamus de lapidibus atque Illuftnum virorum apottgma-
tibus proptcr penuriam huiufmodi papyrusSc nc vltcrms
opus differatur vfque in aHud terapus diflufimus,
Quacomnia Sacrofan<Sl3c Romanse Ecclefiae
Dfdibus vel ahcuius eius Catholici fihj
ludicio fubmitto . Nam,
Corriplet me Tunuiin mif€ricordia,il7 increpabit me:
Okum autem peccAtoris non impir,guet caput meum, Tfi^o,
TOTIVSOPERXSIINIS. H
G
ilNDEX VERBA, R.ES, SENTHNTIAS,
OMNIA DENKi. NOTATV DIGNA,
Q^VsAE l V^ HIS ST^F^SIM C 0 T^T I ISl^ E nT V B^
B^etorkes Chrifiunx partibus ordine .Alphabst co , exhfbens,
Qjiando eH in eadem pagina numerus non
ponitur fed folum litera .
Aron & Ivfoyfes a Po-
tificibus imitandi .
fol. zj.n
Ab auditonim perfona
ipfis rebus beneuclen-
tia colligitur.ii^, q.s.
A bonis corporis laus
fumitur. zoo.o
Ab optimo quoque difcedum effc,^ quo
mo do hauriendii ex omnibus. i y .n
Abundantia facrr fcripturx. 1 3 6.2
Ablitio baptifnU cuias fic fvmbolum .
M. ' 558.
Abftinentta & continentia ouantum iuuet
memoriam. 9i.n
Accidcns non in fe {ed in alio habct cPle.
fol. 7 3-h
Accidentia fpiritualia aui fignanda. 9 t ,p
A(5la Apoftoloru quid contineint. liS.m
Ada i perfefta stute produilus e{\. ; 1 6.
'Adiim plenum triplici cognitione fuiiTe
j nionftratiir. S^9C
'A-d confefsiones Indorum quafolicitudi-
j ne religiofi accedunt. 189.1
Adam qualite r naturam humanam vitaue-
1 rit- ^ . . 7f-s
Ada n5 filius hois Ccd Dei dicitur. 70.11
Adam cft fihus Dei per creationem non
j pergenerationem. ibid.
Adam (i non vfus fuiflet lignt) viJof mor-
j Mus fuiifet. 5o6.f
Ad^ pcccatuman fuerit omnium grauifsi
mum. J^^S.g
Adoratlo qiiotuplex. ?43-a
Adoranda eft caro ChriiH non nuda iatria
fol. 5 43 .a
Ad virtutes vel vitia quomodo trahamur.
fol. ziy.e
Aenigmaquid fit & quomodo fiat. ^jj.p
Aequalcs-funtdiuinx peifonx- 3o6.f
Aequalitas& fimilitudo in diuinis no funt
relationes. jio.h
Aequalitas vnaTrinitatis quomodo.3 1 1 .h
Aeternitas/pecics Ik vfus funt proprieta-
tes perfonai"um. ibid.
Aeternitas,Magnitudo,&poteflas in Deo
funtunum. 30-6.^
Affedus quid fit. 25 8. i
AfF::'cT:us naturaliter omnHjus infunt.z 3 ^.i
Affct5tu quomodo rnoiiendi. 1 59.
Agnomnatio quid iit & quot modis fiac
foi. if5.g.456.h
Aliqua dicuutw de Deo idque fine fui mu
tatione. Sio-f]
Allegoria,& AllcgoricaexpofitiD quid &
I quomodo fiat. ijj.n. 146.U
Amicitia vera finc pictate non. eonfiftit;
fol. iji.h
j Amoris immenfitas in Chriflo. 7.X
'( Amplificatio quidjquomodo fiat , &eius
coutrarium. a6i-i. n
I Anagogicaexpofitio.. 146.U
' AngeUis ad cuilodiam cuiuslibet viatoris
{ deputatur. 70. t
! Angelicanatura no eft producftaante cor
j poralia. 3i9-c|
\ Angeii farii'! creati in cado Empyreo.ibi. '
• Angeli inferiores auomodo inftruanturaj
[ fuperioribus.. ^- p!
j Angeh cur alati & quam curam de nobis
habent. ro.h
I Animafimiilcum corpore creatur. 317.
i Animam hominis Deus de nihjlo fonna-
uTt. \
I N D E X.
iiit.
AnimoiuTi motiis potinsex inftin^u diui
no,(]u:imexef6cacij, dicentis elh z^y.b \ Bcnitas con/Idcrandain Chrifto.
Animuselt eger line ftudio. i^.z • Bonitas Dci patet in prardicatis.
An rcmpcrnaiTandura.
Antonoma^acjuid. 273.
Apes non omnia , fed quac ad m liificium
neceilaria libant. z^.g
A perronaaduerfx partis fumitur argume
tum. 219.
Apocal}'pfis quid contineat. 128. m
Apo/hopiie. i59-Z
Area; Indoru dz quid in eis plantet-
Argumentum librorum vtriufque teftame
ti. jo^.ra
Argumentum Pauli de Ele<5tione Dei gra-
tittta 6c prjjdeftinatione diuina. a 8 .b
Argumencum ab au^^oritate quomodo fit
efricax. i^o.r
Arias Montanus laudatur. < i .gr
Arithmeticacjiiid fit & eius con/ideratio.
fol. 28. i
Aftronomia qind /it. K
Artes funt tres & qut fnit. 3 . x
Artis rhetorices vfus. 3 . i
Articulorum fideinotitiaoratori Chriftia
no neceflaria. 27. t
Artium Uberahum numerus. j s.h
Au(5lcnticonmi liberqiio fcitetur. ^^.y
Aucloritas tcclefiar quaatii conferat.81 s
Au(ftores noftri habentjfed non oftentant
eloqueniiim . 30. i
Aureola datur prxdicatoribus. 8. c
B
BAculnm Chrifti quid fignificet. y.y
Baptifmus ellomnium facramentonl
lanua. 8.y
{Baptifmi adminiftratio. zo8 .z
Baprifmus a bono & malo xquc datur.
I fol. 3 59-^
'Bartifmi forma. 3 J 8 .e
Baptirmus ell triplex. 5J9-h
Baprifmus \ foiis facerdotibus, fed in ne-
cefsitate a laicis.
Beariti:do quid fit & vbi confiftaC $76-^
Bcne vixi/^e ncmo certo fcire pot. 15 ?K
Dcncuolentia rndc ducatur. 229.^
]3onu funt , quz hon.ines bonos conI'i-
tur.nt. 2 4 j .C
7. A
J9.I
EcniUj &: terminus ois appeticus.
Bonitas diuinaefi: caiifa nollri dXe»
Bonitas & difpofltio caufa?.
Uonum eft fui ipfius diffufiuum.
C
CHaritas quid f t. 63. m. & quamuis to
ti Trinitati fit communis^Spiritui.S.
tamen appropriatur. 3 o j .b
Canon quid fit. ^i.i. 8c cuod Lbroru ve
teris teftamentifjtduplex. 127.K
Canonizatio fan/lorijm ell icclefise mu-
nus. 184
Catachiefis quid fit. 274
CatechilHca doilrina qualiter Indis in-
culcetiir. . m-g
Caufarum genera diuerfa. 230. x
Chriflus quare liJius hominis dicat. 70. u
Chriflus corpus & fangi inem fuii in eius
relju^comendauit, qujc ad vnum aliqiiid
rediguntur. 7.X
Chrilliana? eloquentijB veiitas. ^.d
Chrifl ani oratcris ornatus. 6.t
Chrifrianus orator quibus rcbus compare
tur. 6.U
Chrif^iano oratori fxcularis&: diuinx fcie
rijt tiadatio necefTaria. g. a
Cibii in matellam immittcre quid fic. z .e
Cicero Sc Demoflhenes quales oratores
fuerint. 4. m
Clemen£ina?aIIegandi modus. ^i.p
Codicum infpecho ad quid iuuet. 1 4 1 .b
Cognirio noji facit fapientem Ced timoi
quiafficit. 6.q
Colle^io quid fit.
Complexio quid fit.
Comunicandi modusapud Indos. i8S.q
Communicatio figura qiiid fit. 26o.e
Conclufio quibus partibus ornetiir. 235.Z
Confefsiones Indorum nudcr.
Confitendi zelus apud Indos.
Confirmationis diuifio,
Confutatio quid fit.
Contentio quid fit.
189.UI
io6.fj
256.U;
268. n
Confi- 1
r N D E "X.
1 Confldcranda in fua/ionc vcl difTualionc,
! foL 1^^.
\ Contritio maximi apud Indos. 1 88.n
jConteplatio viris peifeftis couenit. ;o h
CorrecKo quid. z66.
Cor qilo ad difccndum incitttur. 4f • b
Cortefij & lleiigioforuai nom orb!s laus.
fol. 204. h
Creatura rationalis ad Diuint bonii:atis&
beatitcidinis participatione cieata. 5 1 9.
D
DEi confiiium in tradenda fcripturafa
cra quale fi;erit. 46.6
Dei uerbum eft fapientia & intclligentia
nofba. 77- z
Damnatorum poena iufta. 378.
Deus eft principium medium & finis cui
omnia fubijciuntur. 57.1
Deus efl facrje fcripturar au6lor. 1 42 .d
Deus poteil res meliores facere quam fe-
cerit. 5i6.e
Dcus nec fruitur nobis nec proprie vti-
I tur. 500.U
iDeus genuit Deum. joi.b
jDeus vere habet eflentiam & eft immuta-
I bilis. 302,- g
Deus nonei> dicendus triplex. 5<^^-g
IDcus quomodo vbique (it. 313 .b
Deus eft comuniter in omnibus rebns fpe
cialius tamen in fan^is. ibi.
Deus ubiquc exiflens , non variatur cua!i-
cunque loci vel tepcris miitationc iLid.
Deus vnica &:immutabili fcietia fcit fin.ul
prxfentia oia,prsterita,&: futura. 3 M.e
Deus nil fcit de nouo. iLid.
Deus dicitiu: omnipotes, quia cmnia qux
vult facit. 5 I J • b
Deus poteil: alia & plura facere, &: cux fa
citomittere. 3i6.d
Deus eil quidquid in eo eft.
Deum ncn eRe chaiitatem caufahtcr fmc
efFcdiue. 3c6.d
Deus non dicitur oia qucc vult. 3 1 6.f j
Deus efi vnicum cmnium rerum cx tepo- j
re creatiorispiincipium. 3io.h ]
Decredcndisfiuc dercgulis fidei Catho- ]
lics. ^9^-y '
Decrcti diuifjo. 41. r. & cius allegandi
modis. 41, j-
Dctietum cuidfit. 41.
Dccret.ilcs cm flc di^Tiaf. ibid
Dcft6io.
Deiinitio.
ir6.K
z63.p
Deiiberatiuum gcnus qmd flt & quid c6-
tineat. i9h^
Demonl^ratio.
z63.q
Depr.ftum rcli(fl:um ^.pcfiolis,cfi vcrafa
cra: fcripturx ir.terprctatio. r 4 1 .x
De rc^rtahcnunis .Chnfiiani Infiitutione.
foL ijr.a
DiakiS^ica quid fit.3 . f. & cur ftaterx af-
fimiletur. ig.j
DiileOicz cuod cmclumentum afTerat ad
intelligendaslcnpturas. 15,3
Di <Sa & faCi-a pixclara cognofcenda, &
virtute prarditorum exempla fequenda.
fol. 2 z .h
Dilc61io Dei refpe^flu creatwanim quali
ter attendcnda. ?oo-g
Diledio amici anfit maioris pcrfc-<ilionis
quam inimici.
Difcendum prius & pofldocendu. 13.S.
Difoluticnem ccrporis fan«fii defideraue-
runt. 133.1
Difbndio exdudit confuiionemin peifo
ni.Sjfmilitcrdifcrctio. ^oS.e
Diuina eflentia maxin-^e /implex. 3 02 .g
Drcilitas c,iu'd ft. 220. t
Dc£ii a Deo qualiter prcfjciant. 1 3 4.^
DciftciesLcckflx cuant^flnt audorita-
tis. .^i.t
Dc^rina &■ auc^oritas charitatc coniun-
6\ a debet cfTe in orato re, e. r
Dogma falfum & hxrefls quomodo dif-
fcrant. (jj.x
Dcminis non tantum fidelibus fed & infi-
delibus cuomodo cbediendum. jz.s
Dcna 5piritii5.S.Icptcm.
Donum Spiritus.S. pedibus terit qui foeti
ibs rabjnc ri m aquas f tic. 1 4 1 .2
Dubitatio ciid flr. 160. c
Duicedo fpiritualis in fuo fonte guffatur.
fol. 8.2
Dur:itio quid f.t:^>: ehis parCitio. jS.o.q
CCc
Duia-
J
I N D E X,
Duratio AngeU i\: Aeccrnitas Oei quoruo
do difFeraiit. j3.p
E
r~ Cclefiafponfa ChrifH faltirarium om
C^ niiun przceptorum in.ig:iira. i^.n
tcclefiaex Chriitiprom fsionc dcficcre
non poteih 6j.t
Lcclcfia? miniftri miniflerialiter tribiiere
poffunt Spiritum banvTtiim. 304.^
i^friidio quid flt. 166.
Lgielsio quid fiC^Stquot modisfiat.z^ j.p
iloquentia facraextcrius inCompta ar-pa
ret 3 uiterius mylkriouim fapientia Ful-
get. ^4.x
I loquentia qiiar conferar. z . c
lloqucntia oihil laudabiHus. d
tloquentia philofophcrumReipublicT or
namentum . iljid,
Lloquetia fine fapicatia mtilrim obefV. e
Lioquenria quibus rcbus copaietur. x^^.c
Lloquentia prxcipuc in Paiilo dcf dcra-
tur. zg.z
Lloquentinr pnrccptis loquuturetiam qui
lumquam didjceriinr.
Lloquvcix fumma paiui:iflequatur.
Lloquenriae prarcipua pais appcfite di-
cere.
tloquentes qui cxirtimandi funt . f.p
Lphot quid figniricet. 17.5
Lpifcopalis muncri-s dif/:cultas.
r.pitheton qiiid f.t. ^7.?-g
Lpithecon & Antonomafia qualitcr diffe-
rant. ^ 17 4-
Lpiphonemaquid i7t. >6o.s
Lrrorin rebus naturalibus & fi falfa fint
doi^mata,non hxrefi') funt diceda. <55.x
I rror iniide u^n ei\ h;trc/is quia ab Lccle
fra d'matus,fed quij fiJci c6tr:^rius. 6^.y
Effe fore S: f :if^e in Deo & Angelo qno-
I mod ) diffcrant. ^g.p
Itfrcnti.iliaiirfdicataqu.T fint. 57. r
tffenria n^ c'\ genus^auc fpecies, aut per-
{ fona aut inliuidtr.im.
tfsetiano eil mat-ria.ex qnaperfonx.
itfientia vna deititis efl in perfonai'um
Trmitate.
loo.y
lEifeiitia dinini mtUripIititer pcr crcatiu-as
mnotuit. 30 iz
Lffentianec efl genitanecgenerans.ibi.c
Lffcntia non genuit hiiu ncc eflencia. ibi.
Lua formata efl poflerias homine ii' cur
de latere viri eiufdemque dormienris.
foi. sz6.h\
tuade illa cofla finc additameto aiteiiiisl
materix formata efl. i z^ .h 1
Eu:i'igeliflarum teflimonijs confortamur.
fol. 2.z\
Luxigeiifla? & Apof^oh dum citant tefh-|
monia, verfionem 70. fequuntur. 141.2J
Luchaiilbar facramentum quibus cxhibea'
tur. i8c^.»,
Lu:e animam condidit Deus de nihilo &!
non de anima Adx. 32-7. h|
Lxclam^tio quid/it. x^S.r
Lxempla non temere prxtermittcnda.
fol. ,3s.f
Lxemplapxnitentiim. '■S'i-1
Ixempkun vnum diucrsc accommodari
potefh ijj-n
Lxercitatio quidfrt. »57.d
Lxerciria Chriiliani oratorii. 9. f
Lxordij non femperlocus. 13 i.c
Lxpolicio quidfic & quomodo fiac.z^^.s
F
FAciJ!idia m;ilcis pcflifcra efl. 4. i
Fadia ot a<ftioncs , Gcntilium non fe-
daudufed confilia eorum aeftimanda.
fol. iz.C
Feftonim cclcbratio apiid Indos. 127. f;
] ides fpes & charitas in fcripturis fandis
quomodo repcriantur. 43- ^
pides quomodo ex alienis fulciatur difci-'
phnis. r^.h'
ridesquidfic. 6^.m
Fides non innititur cuidentix naturali,fed.
diuinxreuclationi. ^4-<li
Fila diuerficoloria apud Indos erant veltij
ti hter.Y. 94-^1
Filius nec Spiritr.f.S. c{[ de nihilo fed de
aliq'io,non tamen de materia. 302.^'
Filius non eft Inipoten.s ad generandum.f.'
Filij misfio non eflfa(5laperlocimuta- |
tionem. .?0 5-f^
FiHj misfio an femej tantfijan fxpe ^t. 1
FUius
N D E X7
Filius femper generatur & fein^er naOJs
eft. _ h
Filiiis dicitur natus Br procedens,$pirittis
Sandlus tantum procedens. iof.h
Filius & Spiritus.S.mifsi funt. ibid.
Filiiis miffiis eft fine Spiritu.S. ibid.
Filiiis mifTus ell a Spii"itu Sando.
Filius Datiis MiH us ell ,i feipfo . 5 o f .
t-iiius femel tm miiTus eft in mimdu.
Filiu? performam quam afliimpfit, feirfo
non minor dicitur. 505;. b
Finalia prsdicata quar fint. 6 1 .£
Finis facra; fcripturse i quo cof fiat. ij; 5.y
Fons vitx Chrillus. 8.y
Fortes & fapientcs facit verbu Dci. 1 3 4.S
Fraterna diledio non eftpateraut fihus,
Ctd Spiritus.S. Joj-C
Fratres primi, qui in India ad Dei cogni-
tionem. Indos Induxerunt , quaks fue-
runt. lij.s
FriHfius abfque pecunia comedere quid
I fit. 14.11
JFrudus propter abundantiam in India vi!i
j venduntur pretio. lop.e
jFrui & vti quid &: qclo differant. 500.U
I G
'•~»Eneratio diuina eft ineffabiKs. ^oz.a
VjrGenitor,gcnitus,verbii-SJ imago funt
proprietates. 509.C
Geometria quid flt & unde ortum habue- ■
rit. i8.h
Gefhis diuerfas formaspollnlat . iJy-e
Gloria eJl intenfa, extenfa, xtcrna, ptrfe-
ffa Ik intcgra. 76.U
Gloria mundi cito tran^t. 6.s
Gradatio quid fit & eius vfus. i66.c
Grammatica Kcdx loqueli re^flaqne fcri
pturajfcitntia. 5.f
Gramatica efl clauis 8c mater alianl fcien
tiarum. i8.h
Gratia quidft &:eius diiiifio. ?j i.h.a
Cratia data efl bonis Angelis cooperans.
fol. 320. h
Gratia operans & cooperans efl vna elTen
tialiter. c.
Gricorum errores. 301. d
H
HEbrxiin n( jii.mfemper recrudefcuc
infanicm. i^i.t
HeLrxorum originalia incorruptano per
manent. 142.C
hixvcfis ell dogma falfum fidei orthodo-
xa? CT^ntrarum. ^^.u
Harrefjs &: dogma faJfum quomodo dif-
ferant. f.
Hiercnvmus fuit pentus in tribus linc^uis.
f 1.
138.1
143. i
176. r
3o6.f
Hillorica expo/Ttio quje fit.
Hypallage c^ux fit.
Hy perbole mx ft.
Hypollafes diffcrunt numero
Hypofiafis nomen caute vtendil. 308. h
F.omo exrra paradifum creatus in paradi-
fum tianslatuselK
Homo rationc Angelis fit fcrius. 3. j
Homo fludicfus feptc hubcre dtbet. lo.r
Homo qualiter indigeat Angelica culto-
• dia. 70. t
Homouel fecundum corpus uelfcciindii
animam conflderatur. u.
Hominis corpoiis mtbrrru diiiifo . 7 i.y
Hominis partes principales qua? fint.
Hois of^ajneruijCordx,vcna quot.
Hominis dignitas quanta fit. ij.y
Kominem ad imagincm Dei creatu quid
Homini viuerc fine peccato di ffi cile efl,
I nifi gratia Dei aduitus. 70.S
! Homine no efl fTmphciter fruendu.^do.u
Homines dare no poflunt Spirita.S.
L'omines in India notantur. zoo. n
Hominis tria bonorum genera. 3 3 1 -c
F^jmani conditionis vilitas. 7 y.r
F'umiJis lufiicus prs.fert Philofopho. 6.r
I
IConcuidfit. 177. X
'dolcru cultura omnismali caufa.i i8.r
Imagines vndt fumantur.
Imago qi;id fit.
lm:ginum fgra.
Imagmes 01 dine funt collocandar.
Iinitcitio quid fit.
lp.<{ii6iio quid fit.
CCc a
9z.r
9oh
iSi.q
Indi
Vn D E X.
Lndi Imaginibus vtintiir. 93. x
Indi a quibiis peccatis caiicant. 139.X
Iiidi quo prrparan: ai corcfsiones.x 13.2
Indi qualiter commoti hint ad ridcm am-
pleiJt-ndam. joj.m
Indi in fiia.um afloniim principio diui-
r.um i.nploianr .uixilui n. i S6.d
Indi qtialicer fe.'tiiatatibus interfunt, e.
Indi quxnta auidicate ad audiendu.m facru
veniant. iSj.b
Indi in brgiendis Eleemofynis libcrales.
fol. IJO.t
Indi hieroglyphicis literis utebant. 5 j .y
Indi qualitcr nutrimonio coniiiTigantar.
fol. z r 9.a
[nJi pliircs habebant vx-^res ttmpore fur
Lnfjdc-litatis. aio.d
In Jorum cu.a incon^cicndis tcilamtrntis.
fbl. i8 7'i
Indoru cphcnieridcs &.' ann: Jitiifio. 94.^
Indorum fed'.'ndi .modjs. 93. z
Indorr.m cor.croiieriras qiuliter fratres au
dia':t & de^inii^t.
'Inferni con/idciatio.
iniirinonmi portandi modus.
Informatio Indorum.
Inf^cfiitMS reLiti^ie dic!ti.!r.
Iniuiiarum rem^ttvudi niodus apad Indos
187
1 1 9.y
i6r.'f
iiZ.l
XIO.
309. d
tol
m
Ironi.i qmdfit. 176. b
lijhvjationis ;-rxccnta. 23 i.h
[nlfitutaalic^atur & quomodo. 43 .r
rnffrumsnta m.;ficiiia apiid Indos. i2.j.h
In'irumcn:is naturalfbjs & ad bonum &
ad mihin vrimur. 73.^
:;;iterDretitio facrx' fcriDtnr? e1 depontj
reliflum Apoi^oi-r .i domi.io. 141. x
Inteipretarir>q:!iifit. 263.0
Interro^ano ouii. »57-n
In trinit.atc n.lla 'iia?i-fitas,/ingularitasjuel
folitndo fedunitas S: trinitas. 507.^
Tabilei tempoic quomodo le habeant In-
di. ' 187. m
Iiidri Srluliizantes facrunt vtprophetjr
ni' il mirr.is /Tnt qu.im prophetiar. 141.X
r ;ii>i oc.-^tidi-' legiit.f fcriprnram fed po-
fitum eil vehmen fiipcr cor eo:u. i-^r.h
lu Jitium t.apicx. 193.1. eius dies teriibi-
hs. ' 75.S
Iiidicio & veritate ornatuj debet elTe ora
tor. X7.U
lus canonicum quid flt. ^i.i
luris ciuiiis oilegandi modus. 45 .q
L
LAnguentum Indorum fidcs. izi.m
1 atna quid fit,& qualiter Chrifto de-
bcatur. 3 4? -3
Laudis ycl vituperi) argumenta vnde fu-
maiiLur. 199-1
Lausequitumnotii oii)is. ra
l e(5ta lcdulo animo reuoluendo. 97 .0
Leiho facrorum libroru quid cuique con
ferat. ijr^x
Lccli )nis facri fcripturx geminus fru-
(ftus. ^C.h
Leclio facrof fcripturx quibus in vtilis fit.
foL 1 9.0
I.etiriaatque criilidaqua/i cibusdulcis dc
amariisei^anirni. 75.5
I ibrontm facra» fcripturat partirio & dif-
feientia. 11.7.1
LJtbrorum facrr fcriptura? niimenis. 103. i
Libroni facr:t fcripturrc locatio. 103.
Librorum Magiftri fniaruin locirio. 2 99. r
I ibcr feudorum allegandi modns. 43 . r
Libri sa(5ri /imphci fermone fcripti sut. z
Liberum arbitrium eogi no potell per po
tenriam creatam. 70. r
Liberum arbitrium quomodo fit cito rao-
bilis &■ vcrtibilis.
I iberii arbitri 'i multa habet inclin.ltia.
Libero arbitrio Deus duplicem gratiam
confe.t. 331.
libcrum arbitrium apud Philofophos qua
le. J3"^-f
Liberi arbim") conditiones.
licenriaquidfit. i6r.g
I.icet omnia fint in Dei fcientiij no tame
dicuntiir efTe in cius effentia. $^3-^
Lignu fcicria» qirid &r cur fic dit\Ci.
Lingu.'; Indortl qilo pc-cepen^.t fres.2 2 6.c
I.ifcraFis r-nfis Quantn-.n conferat. i 3 6.b
LireralLs fenfu.i quis fit. 1 41 -e
Locand: modus^ 104.0. 1 1 4.2 99.
Locil
iLoci alicuius defcriptio i quibus potiisi-
I me fumat or. zoi.r
jLocus quidfit, g^.f.ioi.K
.'LoconirBfditbributio & diuifio. 98.S.2
iLoca fi.^itia faciliter fiunt. x.
'Loca artiiiciofa. 99.2
Locatio fotiorum B.Francifci. a
Loca alia vniuerfalia j alia paiticularia.
foL loi K
Locaquomodo cligenda. \.
Locorum iiumerus & cofignatio.ioi.e.k
M
MAgna debet cfTe eloquentia , qu'.? in
initio placeat. 14!
Magnituio in diuinis quomodo accipia-
tqr. 57.m.j8.n
Magnitudo quadmplcx. o.
Maia ciilpa: Deus fieri non vult , non vult
tamen ea non fieri. 3 17.
Malanon dicuntureiTe in Dee. JiJ-a
Malibonos perfequuntur. i^i.e
Malum multiplex.
Martinus de Valentia eode anno quo ma-
ledi(flus Maitinus Lutherus fuum virus
cmittere coepit fe ad fidem diiatandam
E X.
27^.C|
Metal?pfjs quid fit.
Metaphorar uis.
Metonymia. »73. e
Miracula fiunt \x\ India. xxi.t
Miifar quaata folemnitatc cclcbrentur .
fol. l8o.q
Myllicus fenfu.s quis fit. 144.^
Monafkria ^ hofpitalia Indi xdificafTe.
Mores dicentis fnnt qnat perfuadet. 1 3 1 .d
Mors non formidanda .
Morce Chrifli & a peccato & diabolo li-
bcramur. 34<5-h
Mortuorum fepelicndi modas. a 2 1 .h
Mundus unusefl. ^.q
Mundiis propter hominem faftus. 3 1 9.3
Muficaqiiidfit & curfic dida. i8.i
mutua patris & fiiij obligatio. 141.$
N
accingit. iij.p
Materiarhetorices qux flt. 5 4.2. 5 5
Mater vera Dei & hominis fuit B. Vir-
go. . _ . MJ.c
Mathematicx fcietijc cur fic dij^x & ciiis
confideratio. i8.i
Matrimonij inHitutio conueaienter fa-
I fta. J69. c
^Matrimonium quo confenfu caufetur &
j inter quas perfona.s. 5 70.e
Matrimonij impedinKnta. J72..C
Matrimonium verum fuit inter Mariam
& lofeph. 37of
Meditatio Gehennalis fuppltcij. 1 6 1 .i
Mediator Dei & hominum Chriflus.
Mendatiiim quid fiCj& quotupkx &: qtia^
I le peccatum. 3 5J.c
Mendacij genera. 5 5 5-c
leritum quid fit & qualicer meruit Chri-
flus. i^6.c
MetaphyfTcr confideratio. i8.i
Metaphoricus fenfiis. E4?.f
Vj AiTationum fpecies duaf. xj i.d
i > Narrandi ratio cuique tria propria.
Nafci & procederc diflinguuntur, jo^.f
Natiiiitatis Chri ili confideratio. 3 41 .h
Natuialequidfit.
Naturalis efl: produftio fifij- 301. e
N atiira & perfona idem func. 3 i i .e
Nomen perfonac muhiplicitcr dicitur.
foL loS.g
Nomina numeralia non ponunt aliquid in
diuinis, fedrcmoucnt. c.
Nonomnrs vokintas qua? non vult qaa;
Dcijs vult , eft mala : vel quar vult qua?
Deus vult efl bona. 3 ry.d
Noflrorum qnorundam ncgligetia. 1 8^.c
Nouum tefbmentum cur fTc didlum &
quid contincat 117.1
Nouu teflamentii ef?: perfc{flro veteris.
Numerus cleiSorum. no poteft augeri vel
niinui. 3^4-oi
O
OBie<rtum fidei i^tiU charitatis quidj
fit. 63. li
373.
po-
Obflinationis Darmonum vndc fit.
Odium Dei qualiter conringere
teft.
Omnipotens & omnipotentia qualiter
dicuntur. 3i5-b'
Omnes
I N D E X
il
Omncs Philofophia? & Theologiar partes
oratori Chriftiaiio neceflaria. 1 1, K
Ononutopxiaquidfit. i7 4-h
Optinia prolis habenda; medicina. i ^^.K
Oppofitio quid fit. 112. u
Oratoris officium cll docerc , mouere dc
delecTrare. i37.b
Orator perfedliis quis. d.
Oratio totaaffedibusafpergenda. t^S.h
OratorquidjSc quahs fit. t.b
Oratoremnifi viiuiti bonumefTe no pof-
fe. t.c
Oratio cibus ert animi. i.e
Orator perfedus omnes animi virtiites ha
bere debet. 4.K
Orator pcrfe(5lus nondum inuentus. 4.I
Qratorem malum exiciofura effe. 4.I
Oratoris perfedli \is. ^.n
Fater genuit filium de fuafubftatia.^oi.d
Pater c([ potens gigncre potcntia quae eft
in fiiio. I.
Patcr cft audor proccfsionis Spiritu San-
€li. 304.^
Patcrnon diciturmiflTus. joj.h
Paterncc volutate ncc necefsitate gcnuit
filiura. ^ot.d
Patcr filium natura non voluntate ge— '
nuit. I
Pater & filius funt principium Spiritus
Saiu^i. 3io.e
Pater eft principium totius diuinitatis.
Patris & fili; mutiia obligatio. t-fi**
P.iulus ab eloquetia Mcrcurius yocat. jo.i
Paulus ^Barnabas a /ignis editis Deos ef-
fe credcbart. 1
Peccati dcfinitio multiplcx. ?5 J-^
Oratorem oportct non modo deleaare [ Peccatum Adarin omnes tranfit. j^j.a.c
fcd &: docere. 4.0 1 Peccatacommunia Indorum. 190.X
PjEnitentia quid fit & quomodo necefl^a-
ria. 5<53.d
Pxnitentia? facramentum adminiflratio &j
ritus. 118.C
Periuriuquid"modisfiat.j j^.c.f g
Pcriphrafis quid. ^^9-Pt
Permifsio quid. i6i.f"
Perfonac funt coxternar, joj.a
Perfonarum vna cf^ naturalis cfTcntia cum
difHn(5lion'.- carum. 3°*^
Pcrfona cf^ nomcn fubft^antiar. 307.^]
Perfonct nomen fignificatcfTentia in fup-'
pofito. 308. q
Pcrfonaium pluralitas cft in diuinoe cfTen-
' tix vnitate. 3oo.y
Pcrfonaium trinitas eil flne diuerfitate & j
fingularitate.
Perfonx nobis innotcfcunt attributis
fuis.
Philofophis non cft conccfTum vidcre ea,
qu3E mentcm & fermonem noftram ex-
cedunt. ip.p
Philofophorum difla tanquam ab iniuftis
pofTefToribus vcndicanda. 1 1 .x
Philofophix dcfinitio. ly.a
Philofophix ftudium cget moderatione.
fol. i?2.e
Orator ChrifHanus quantus qualisque fJt
fol. 5.p
Ouiculam quomodo Chriftus proprijs hu
meris portaucrit. ^.x
Oratio quantum prxftet ad facrse fcriptu-
rae inrcHigentiam. n.p
OratorfeptemHbcrales anes cailere de-
bet. jj.z
Ordo necefTarius in fcientijs. 4 1 .h
P
PAradifus , locus corporalis,typum ge
rcbat tcclefix.
Parabola uel i.aradigmaquid. 177.X
Panemia quid. ^^J-p
Parechcfis fcu intcrpretatio quid fit.2 67.i j
Fartitionum prarcepta ncqueunt certis re- j
guhs comprehendi. ^7 5-C[ 1
Paftorqui dignusfit. 6.11 \
P;iftor verus $c bonus Chriftus. j.x
Paftoris officium.
Paftoi-es ociofi taxantur.
Paftoru animis qux infita debet efre.
Parer filium non dihgit ca diledionc quar
ab vtroque proccdit. 311.
Patcr non cft fapics fapicntia genita.
Patcr & filius dihgunt fe amorc notio-
nali.
Pon-
r N D E X.
Potificis opcra,vta'.it a Deo difcat legcH
do fcriptiiras.f.iutpopulij doccat. 16.0
Populi defcriptio. 109. f
Pof.ibile & impofsibile qiiid. i9-^-p
Potcntia genei-andi non dicit quid. joi f
Potentia patn , fapientia filio , & bonitas
Spi-itiji.S.rnbiiitur. 5 iz.f
poteflas quid & quotuplex fit & quomo-
do i.itelii-ijatur.
59 S.t.y.x
Prauis affuefcere fermonibus quantum no
ceat. i^.f
Pr^clara gefta pracclaris indigent ora—
toribus.
Prarceptaquotfint. 3 5 5-a
Frjpdicamenta nouem. 7^.1
PrxdelHnatio & prxicietia diflTerut.j i^.q
Prardeftinationis & reprobationis duo ef-
Prxdicata Dei funt.^.S: cur jSc di^z.^j.i
PijE Jicata caufalia quar fint. 5 9.r
Predicat-^nim Encomia. 9.C
Prardxatores quibus rebus com.parcnt.S.a
Prxdicatoris officium. ji.p
Prxdicator rone reddet dodrina? fu.r.
Prxdicator ab omni fpecie mali abftinere
& a fufpicione mala carere debet.
Prxdicatores quid docere debeant.
fol. S^-^33-
Prxdicatores certa tantum doceant.
Prxfcientia lUt cum contingentia renim.
fol. Sn.d
Principium cft ad aliquid. 5 i o.e
Principijs obtlare qu.im vtile fit. 197.3
Prooemium feu exordium quid & quomo
\ do comparetur. ixg.n
Prooemijs fpecics quotjS,: ei:is caufx.
Prooemivim quomodo pr.Tlktur.
Prooemi) tempora.vfus & officia.
Probatis fcriptoribus quantiim auclorita-
tis d^ferendum /it. 13. f
Prolis habendse optima medicjna. 140. K
Pronunciati -> qualis debeit elfe . 103 .e
Proprietates funt peifona?. 5 1 1 .d
jproprietates funt diuinaeffentia.
• Proprietatesin Deo non cticun^.ir fectin-
dum fubrtantiam, ncc fec udum accides,
fedfecuudumad aliquid. ^09»a
QV
apud In-
220. c
9.n
Pmdentia prxdicatorum per canes deii-
gnatur. 8.a
Profopopxiaquid. 265.2
Prouidentia diuina vbique infufa elKa 17.
Pudicitia & caihtas maxima mulieris dos.
fol. *4i'y
Pundus fine fluxu non cxplicatur. 57.I
Valitas quid fit.
Q^uantitas quid f:t.
Quomodo punicbaiitur Mcdi)
dos.
Quatenus indulgendum amicis.
Qjiid pr.rtendere debea»- orator
Qiii polHiabitis dox^^^ribus f ccIefTa» foeti
das rabinoru aquas fitit, donum Spiritus
Sandlus pedibus rerit. 141. z
Quomodo aliquando taccndum. i^i.h
R
RAbinorum cxpofltiones funt fomnia
fol., i40.t
Rabinorum intcrpretationes funt delira-
mcnta. 141.U
R.atio feminalis incofla Ada? id non habc-
bat,vt ex ea ita fieret mulier; fed tantum
vt ita fieri poffet. 299.2
Rationale quid fit. 2 7 .s
Ratiocinatio quid fit, »77' c
Rhetcricesdefinitio. j.g
Rhetorices Chrilhana; definitio» h.
Rhetorica efl dialeftica dilatata. g.
Rhetorica alia philofophica , alia adula-
toria.
Rhetorices ornamcnta rcperiuntur in fcri
pturis.f. i6,g
R etorica aliarum fcientiarum omamen-
tum. 1 8 .h
Rhctorices Chriflianar Magiftra.S. Mater
I Ecciefla. i9.n
Rhetorica docct & lufta perfuadere &ho
rum contraria fugere. 24.»
R.hetorices arris apparatus. . 45-d
Rhetorica quomodo peifiiadet fed non
docet. j4.h
Rhetor non feraperpcrfuader. 52.K
i Rhetorum eft agere verbis. 5 4.^.37.0
Religioforum mutuus a.mor q^uantuin iia.-
ieat
I N D H X-
leat in Itidijs. *i3-y
Feligio/i ^uantas arftirpationis /int apud
Indos. 190.U
Reagioforum perfcdio in Indijs. xi^.r
Religiofls in Indijs niuia quies. i lo.r
Religiofl qualiter pondus diei & ^ih.s
porrant. zij.x
Rcligioforum cura in Indijs ip, ^.a.itr.n
lleprobatio [ed non pra:^ elHnatio fub me
rito cadit. 3 r 4.h
Requi/itaia commouendis afFedibus.
fol. ij^.K.i
P«.equifita ad fciendura facra fcripturam.
fof. 4f.d
R cs quid fit.
Rcftitatiouis modus /Tngularis apud In-
dos. i87-i
Reticcntiaquidfic. ly^.K
S
SAcerdos per claues fpirituales foLiit.
fol. 365.
Sacerdos quilibet accipit vtranque claue.
fol. 367.
Saccrdos ficut banus & maliis con.^icit .
fol. 3<53.b
Saccrdos ad tranfubftintiationem reqiiifi-
tus. s6tS
Sacerdotcs legentcs comcdias culpantur.
fol. ^6.h
Sacerdosnon corpus Clirifti verun , Ced
Cpscies panis frangit- S^S- i
Sacerdotis munas eil prxdicarc. i^.m
Sacerdos quomodo ira oculti ludicis con
trafecKigiu i-6.p
Sacra:netanouTlcgisfunt feptem. 3?3.e
Sacra fcriptura cur obfcuritate plcna.^^c
Sacrafcriptura quomodo a ijctiiium dif-
ferat literis. <j.4.u
Sucra fcriptura cil fluuius planus & altus.
fol. 4^-i
S.icra fcriptiira fcmper in manibus haben
da effet. g.
Sacra fcriptura quando cibus & quando
pottis.
Sacra fcripttra thefauro confcrtur . 35.X
Sacrn fcrintura confiliit in fpeculationei'^
pra.vi. ix^.i
l^
Sacrafcriptiuacurper partts fubiefliuas
non diiudarur. q.
Sicia fcriptura fubtc»;mine fumma facra-
mcnta & myikriacontinet. 1390
Sacra fcriptura omnibus eft. accommoda.
fol. ijy.t
Sacrjc fcripturrar cognitio quibus modis
facilis plana & iucunda fiat. 1 3 ^.q
Sacrx fcripturx conuenit quod fit pura.
fol. ii6.c
Sacrx fcripturjE nomina, f.
Sacrx fcrjpturar vis & efHcacia. i ij.K
Sacrx fcripturcE vtiUtas. 44. z
Sacrx fcripturx eftedus. y.
Sacrx Icriptuii lludiofis tria funt ncccf-
faria. xo
Sacrae fcriptur^ cognitio quomodo faci-
lis fiat. t
Salutatio paruiJorum in India ad rcligio-
fo>. ijo.u
Sandi H/polirifoIenizarioNfexici.iof.o
Sipientia duplex creata Sc increata. 60. x
Sapienria diuina qualiter accipiatur. y.
Sapientix creatJt definitio. 2.
Sapientia ?i fcienria qu> diffcrant.
Sapieria el\ emanatio claritudinis Dei. a.i
Sapienriahomi.iisconfiftitin cognitione.
Dei. 10. qi
Sapi-ns aut bsatus audiatDei uoccm opor
t^t- .... . . .^9-q
Sapieti nihil alienum nifi quod virtuti in -
coiigruum. o.
Sapie.irit fvcularis typus m Deut.quomo
do defcribatur. ii.a
Scientia,prouidentia, pr:edcftinatio, diffc
runt fecundum rarionem, Ced funt unum
re. 311'^
Scienriafimplex intelligentiz in Dco n6
e!l caula rerum, ncque res funt caufa
Dei. i^S'^
Scopus facrx fcripturse. i i 9 .r
Scripturs audtontas quanta fit. ii.p
Scripturarum eloquia diu terenda funt . ■
fol. 4<5.f
Sentenris J^ proucrbia vtexempla tra-
(flari pofTunt. 154-0
Sermo diuinus ocs i fe habet delirias.46.fj
Scxu
r N D E X.
Sexri allegandi modus. 4».p
Scxtuplicia funt nomina qu« Deo tribiiu-
tur. 307. b
Sccundum fubflantiam.
Signum ^uid fit & eius genus multiplex.
foL 199.^
Significatio feu Emphafis quid. 1 64. x
Similiter cadens & fimiliterde/Inensquid
fint & quomodo differant. t j 4. 1 5 y
Sine libris & pietatis fludio non ualemus
facram Ccrip turam intelligere. ij.s
Synecdoche quidfit. *74'1
Socratis accufatores qui fuerunt .
fol. r 5 1 . a
Socrates philofophicc potius quam Chri
iliane mortuuseft. d.
Soltis pater eft Deus non conccditur.
fol. 307. h
Solus filius dicitur fapientia gcnita vel
nata. j 1 1 .b
Spesqnidfit. 63. m
Spiritus .S.proceditutamora patre &H-
lio. 503'b
Spiritus. S. z patre & filio fimul pro—
cedit.
Spiritus. S. ncmcn cft commune & pro-
priiim. c.
Spiritus. S. non prius ncc plenius a patre
quam a filio procedit. 3 o ^.d
Spiritu.S.procedit &- mittitur a patre per
filium.
Spiritus Sandus nec natus^ ncc filius dici-
tur. e.
Spiritus Sanfrus nec genitus nec ingeni-
tus debet dici.
Spiritiis.S.proccfsio duplex. g.
Spiritus.S.Mifsio , fiue eiufdem donorum
collatio eft temporalis.
Spiritus San(^us & dona pcrfonaliter da-
tur.
Spiritus Sandus non folum a patre & fi-
lio, fed a fc ad crcarura mittitur, & pro-
cedit. 30? «h
Spiritus.S. mifTus eft dupliciter. a.
Spiritus.S. vifibili fpecie miftus cft.
Spiritus Sandus non dicitur minor patre
propter crcaturamin quaappaniit ficut
filius. b.
Spiritus.S.eftamorfiue charitas. c.
Spiritus.S.dum facras didlaret literas cm-
nis & «tatis & conditionis hominis fin-
gularem habuit rationem. 3 3 .x
Spiritus Sanftus nobis inuifibiliterimmit
titur, cum per eum Deum & proximum
diligimus. ^oy.c
Spiritus.S.non augetur vel minuitur infc,
led in creatura.
Spiritns Sandus dicitur datum a tempo-
rali procefsioncjfed donum ab atterna.
fol. jo^.e
Spiritus San^tus per procefsionem a?ter-
ram non tantum accepit yt effet donii,
fed & eflentia.
•*^pirinjs San(51us vt donum, refertur ad pa
trem & filium : ut datum ad noj & ad
eum ai]i dedit.
Spiritus Sanftus proprietate dicltur do-
num Dei. jo?-»
Stans vel iacens audirc, quid flt.
fol. 5 6.m
Studiahominum uaria. 6.s
Stiidium liberalium difciplinarum non eft
Chriftianis inutile aut a fcholis explo-
dendnm. n.z
Sublatis futurls adhuc pra?fcientla in Deo
manet. 3i3.h
Subiedio quid. tjS.r
Summa eorum qu« rcqiuruntur ad com-
mifcrarionem mouendam, z^o.p
TEmplorum noftrorum in India defcri
ptio. lop.g
Tcmplorum ornatus. iij.i
Teftamentorum diligetcs efecutores funt
Ind. 187. K
Teftimonia ex inimicis defumpta digna
funtad probandum. 23.
Tinrinabula& tyara quid fjgnificent.
fol. ' i6.
Theologia aut de rcbus aut de fignis cft.
fol. 219. t
Translario Hicronymi. 138.1
Translatio Bibliorum quot & quibus tem-
DDd
pon-
I N D E %•
poribiis fuerunt. i37-f
rranflatio vulgata? tanta» veritatiseft , ut
una e multis caiionica & authentica af-
feratur. 159,01
Tranfitio quid fit. 2,66.f
iTres potentix animx quomodo dicuntur
vna.cfrcatia. joi.a
Tres perfonac non funt tres Dii .
foL JoS.e
Tres perfonat non dicuntur tres eUcn—
tiar.
Tres proprietatcs perfbnarum funr.
fol. ^o^.h
Tres perfonx non dicuatur efle tiia , fed
, vniim principium-. jio.e
Trmitas potentiarum human« mentis Tri
' nitatemperfoaarumut imagoreprefen-
tat. ?oi.a
Trinitas poirentiarum & trinitas perfona-
rum in quibus conneniant vel difen —
tiant.
Trium perfonarum potentiaindifFeics eft.
foL ^oo.h
Fropus quid {it.
Tropologica expofltio'.
V
f TTra facrsE ^riptur-x laus;
y Vera Chriili fequela.
Verbi Dei proclamatoris quis finis
zji.a
i4^.u
tz6.d
ro-4.i
9.C
Veritas fe habet vt finis fapientiae .
foi. * 63.0
Veritas alia Thcologica/aliaPhyfica, alia
Ethica.
Veritas Theologica c[\: veritas fidei, cuius
contrarium cft hrrefis. ^^.p
Veritates omnes in canone Biblionim c6-
tcntx fiint veritates Theologirx.
Veritates aliqus; naturaliter a:liqux fupef
uatjrahter notar, q.
Veriras Catholica eft teritas reuelata a
Deo. q-u
Veritates Catholica: ex nnrura rei funtim
mutabilrter vera». 6f-u
Verus Dei cultus ccnfilHt in f^cfe , fpe, &
cluiicate. i6.K
Verum d fulfo Dialeftica Sc Lofjicadi-
fcernit. is.i
Verfiones Bibliorum licet uerbis defidere
videantur re tamen & fenfu perfcde cb
ueniunt. 15 8.1
Vcites communes funrmi facerdotfs.<^. &
quidfignificent. 16.4
Velligium Trinitatis in creaturis quomo-
do innotuit. ^oi.a
Vetcris & noui tefTamenti librr quomodo I
differant. izS.p
Vctus teltamentum. cflprophctfa nr)ui.
fol. ny.h
Vino inebriantur male intcUigcntes facra
fcripturam. 46.?
Violatio quid fit. 183 .x
Virtus quanto eminentior, tanto perfccu-
tionibus obnoxia^ r^i.I
Virtiis cltprincipium omnii operationis.
fol. 6z.f
Vutiis communiter fumpta eff qua-dam
n>cntis difpofitio q^ua mens- rationi con-
fentit , 61.2,
Vlrtus ohm f^jla fbrtitudo diceba'ur.6i.h
Virtus varie nominatur & apud fandlos &
apud Philofophos. 62. . g
Virtus ei\ medietas duarum milidarum.
fol. ^ 6i.g
Viitus Theolo^caquid flrfecundiim Ger
fonem & quomodo accipiatur. 6i.h.i
Virtus Theologica quomodo diflinguatur
a morali. 61. K
VimitumTheoIogicarum obieifta immc-
diata funt complexa. 65 .1
Virtutes non omnes Theologicas & diui-
na<; nominamus, 6^ .m
Virtutis excellentiamnotaf 65 .n
Virtudbus non efl frucndum. joo.u
Vifio Dei abfcondiris oculisfic. jo.S^
Vitafcienriam- praecedar. ^.rt
V tiorum connexio. t^y.d
Vna perlbna non eft maioralia , nec du^x
f\mt quid maiusquam vna. 5o6.f
Vna tantirm eff fapienria patris. j n .b
Vndlio extrema quid fit.
Vnclio vera in facra fcnptura. 1 3 <•'•
Vnitas quontodo potcff eHe omnis nume
rus. ?7 »
"~ ^Vi-iitis,
I N D E X,
Vnitis, AeqnolitaSj^irAcqualitatis concor
dia fiint proprittatcs. 5 i i.h
Vnus Deus criuni pcrroaaium non dici-
tur. ^ii.f
Vnum dicitur dc tribus perfonis fed non
vnusautvna. ^ii.a
Voluntacis Dci,<jui ei\ oranium caufaj cau
la non eil: qu«rcnda. 5 1 6.g
Voluiitas Dei efficax in homine fcmpcr
implctur. b.
Voluntas Dei bcncplacici fcmpcr imple-
tur. h.
Vohmtjs Dci bona , mala hominum vo-
Umtate implctur. d.
Vohmtas cll appetitus boni ciun ratione.
foL 60. b
Vohintas coropleta non cft nifi de pofsi-
bih. ^o.b
Vohmtas alia Diuina aha humana. 6i.h
VoUmtas diuina accipiairpro diuina cf-
fenti.i. 6i.b
VoUuitas Dei diiliuguitur iu voluntatcm
bcneplaciti Sc Jigni. 6i. c
Voluntas diuina cil prima rcgula cmnia
iulHrix- 61.C
VoUltas Dei diuerfimo-de accipitur in fcri
ptura. <5i.d
VoUintas bencpUiciti ell antcccdcns ^
confccjucns. ^i.d
Vohmtas %ni ei} q uintuplex. 6 1 .d
VoUintas & potej[las funt piincipia a(fliiu
humanorum. 6 1 .c
VtiUtas m.igna in cognitioiic reguUii-um
facrx fcxiptura: 3i: m euis loqucndi for-
ma. ii6.d
Vulgata ah;s /ignificantius S. Sandi mcn
tcm C7plicnt. 1566
Vulgus qjum fir facihs. 13; .m
F 1 Tsl, I S T ^ B y L ^E,
TYTOGB^^VHV S ^D VIVM LECTOB^EM.
NE mircris (pic lc<SVor) (1 in hoc opcre tot crrnta corrigcnda inncncris,
Non cnim nos illud inccpimus.fcd mifcncordia moti,nc opiis tanri vi
n,ac tanii momenti impcrfcdum mancrct ca dihgcntia ijua poiuimus; i lit
tcra D D, ad colophonem vfquc perduximus. Valc.
D D d
C*^— "rtllWMtiM^tosafffWlrt ' BBia—— iMiy»^-a ^^ i^^P^mi
r >Hi > ral ii»ii
LJ
ERRATA EMENDANDA:
QJ^^E LICET LECTOn^ tV S E VOTV I SS ET C 0 I{^
rigere,qu<indo(^ttidem,prout in plur'mum,nuUius funt moweti: iUa tamen
corrigere placuit , primus numerus pdginam demonftrat: /,
lineam.^hlumerus ijuifcqmturtUnex numerus efl,
£luando uero efi in eadem linea diBionem
corrigenda tantHm ponimHU
IM Epiftola Sanfiiftimi linca vltima paginx fecundas^vertanda TertCBdam. Pag. j. llnta
i5. fignificani, fignificantli.ti.vitXjVite. Pag.4. lin.ro. legere tegere. p.6.1in.i. niultis,
nuliis. lin.z uirtutibus,deficit, Pofsibilitas . Inopere f.^.lin.j.difucudifsime, dilucidifsi-
me» lin.3 5. Extrinfecus. Isn. i j.facrmantorum faLramcntorum. 1 4. Deniquc j Deii^ue.
^j.deberet. iz.l.^^.adfacras. Deeft conciones. 20.1.»4.fecimos,fecimus, zz.Li^.fero,
fcrro. i6.1in.i. diceie, difccre. jiJ.ip. fl-^fteat >£€fiat- 34.I.1. lagis ,largi». I.14. negare.
56. lin.j j.cecidijcecidit. 40.I.34 quadam,quodara. 43.I.J i. chritatem , charitatem. 44.
l.i.oftentionCjOllenlione.l.i^.apparct. 45.I.15. diuturna,diurna. ij. vt vilefcant, neui-
lefcajit. 5 1. 1.3 1. llHrerat, llliterati. f z.l.i^. Imperetorio, Impcratorio-. 58.I.14. uirum,
uirium. l.ii. limpliciter. ^j.l.j.Theologicarum^Theologarum. 64. 1. 40. euidentis,eui
identi. 5.6..1 I2.rcfert,refertur. 67.1.14. vniuerfo$,vniucrfoiquc. i6ixomple5ti£ur. 68
J.19. tacihtitum,facilitatum, 70^.19. prefici£ndum,proficiendum, yi.llz^. pices, pifces.
I7i.l.i5.traftabuntur,tpad-abitur. 78. 1 40. fiatyfiant. 7^. 1'. j.interpreturl, intcrprctctuv.j
8o.,l.i5-Ecclefia,ab Lctlcfia. 8i. l.zi. bipcrtia, bipertita. 85.1.16. fufcitetur,fufcitet. 86
i.5k.uiJetur,uid£retur. 88.1. i.ratiocinatiu3m,ratiocinatiua. 8^?. I.^o.fpicca, fpica. 90. 1.
lo. finiiii.fimiles. i ^.rcpofcat. I.15. perirc. l.jo.idoneitatem, (deeft) fe prius prcepararet
jPi.1. 1;. fnemori^, memoriam. 1. 38. fubtrahitur. i>i. I.i i.Iocus, locum. l.ii.tnatenam.
[^o. fvll-ibarumque.p3.I.ii.Iiteri',(deeft), lint. 1. 25. effigiem. 54. 1. p.toto , tuto. l.iii-
fupciioribus. 1.26. potentia. 5)5. 1. 10. decalegus, decaiogus. 1. 13. dignaretur. 1.26.pof-
fct. 97.1.io.ul,ut. 98.1. 3 i.hic, hec. 99. h i8. ut enimucro, CnimuerojUt. 1. ro.colum
.ix,camerjE. 1. 18. Alifiacem. l.jo.Egidij, deell, qui fuit. 1. 3 2.ordinis. loo.l.ii.irationa
lis, irrationalis. I.15. nonnull^.I.j^^ nouellarum.ioi J, i 5. mocus, modum. 1. ^o.interual
lis. 104. l.ii.Mofaycc, Mofayci». 106, K 38. habitu$,habitu. l.^o.figura. 108.I.13.H0-
ftium, oflium. 109- 1. 19- columna:,colJumnas. l.io.contenios. 1 10. 1.37. pyramis. iiJ.
1. 28.uele,uelle. 37. perfeuerantia. ri2. 1.3. palio,pallio. n6. 1. 7. pfalendum , pfallen-
Jum. I.41 gcnus. ii 7. 1.5. curas,curationcs. I.19. cautelj. 1. 10. Cantici. 1 19. 1. i 5'iniu-
Rje,incu6l^. l.i S. Fpiftolas^ iro. l.^.tonitruus, tonitruum. I. i^.columnas. 1 tl.I.ii.red-
Jiturn, rcdiri-.m. !.30.& 3 i. adamas, malleis. i 21. Nimuae , Niniue. irj.l. 19. equilona-
ris, Aquilonaris. kr 3~Ai!tJcl.rifti. 1 14. l.ii.gerarthes , geratithcs. 1. 9. Pyramidis. 127.
i.j5. canon,canoncCT.. iz^. 1. vltima niouet, mouent. 13 i.I. 18. colIeudo,colendo. 132.
l.ii. atque, &: qu^. 13 5.I.10. vt quidem, ut quid enim. 136.I. 1 1. fubminiftrarcnt , fub-
miiiiilrent. l.j^.KvJit 137. 1. 3 5.Ephefi,Ephe/ij. i 38.I. 6. quoque , qujequc. I,i6.afteri-
fcis. 1.3 3.quoJnoftra,debcret. i^i.l.i.annilcs, aniles . I.13. pluries. 144. 1. 24. fiue , fe-
cuiiduiCk 27. tropologicai i 50.I.2 i. nemini , memini . 27. corporis. i 51.1.5». prodiue,
inprochue. l.ii. nonclV. 1.^6'.profluere. I.42. diccndum. r^i. i.ii. opcrto , aperto. 12.
genus, tempus. i 54. 1. 18. incidit ^tindicit- 159. 1. 10. qu.uta , quinta. 1. i6. conabimur
KiS.flendujn. 160. 1.4.D. humanicat€m,Jiumanitate. l6i.i. 18. quod, qj. 1. 34.quifqui5
161.1.3. maiinium, maximain I.5,. fpeftandamw 1. i 7. ranii. 165. 1>. 12. pleraque , Adde,
qu^. 1.31. Nara. QjJ.t- 16.3.1. 28. Poteft.adde , Primo. 1.42. deputatus. 165. 1. 1- abfit,
1'abijt, I. ^.quateuusjUitsrius. I 9. Ecclefia:, abuiidat. Dccubam,decubans* I.34 poft- '«^'^
1
E R R A T A.
jl.28. Tneoioguj,Theologiim & citera. i^j.l.i j. In qucque. in quoue. Excreucri:, ex
eruent. I.14. uel pofita, poiicione. I.41. magnificentiuj . i(?3. l.i. nec, adde , non. itf^.
!l.p.promeridiano, pomcridiino. l.i 3. excelflrsimaf. I.j'^. columneliis. 170. 1.3 .afpider,
liafpidej. l.;^. Ccui, ficuti. i.iS.hommem. l.jo. folemnibus. 171.1.5 j. dum reuera, pere
Ignni?. 54. peregrinij, dum reuera. 174. 1. i^j.flagitijj ,adde, quibuj. 1. 11. nouacuh». 1.
4i.perpeiuos . 1 75 . l.;i.^.rercipere , fecipere. 1. lo. «audori, abaudore. 1. j^ degiftii.
175. 1.(5. Gerarituam, Gerarchiam. i. 1 j. regnabant , regebant . 17''. 1. 8. defetifcuntur,
defatifcunt. 178. 1.8. fedesleuctur. I.40. apeccat:«. i So. 1. p. glorioiis, glonofius. 181.
l.iJ.cumin, in fupcrfiwit. l.ii, opprimimir.i. i 8i. 1. ii.poteft, adde, quam, quod. l.zj.re
hquerit. 18 5- 1. 34- infeftiuifsimus, mfeftifsimus. i8(J. l.z. ni,in. 187. 1. 14. diRiagunc, di-
itringunt. igS. I.4. angelos, ajigeii. 1 Sp. l.x^. in,abundat. ipo. 1. 1 5. delcifcat. i. ip.ut
•.■el, ut fi ucl. 15)1.1.4. fuo munerc, fui muneris. 192. l.iy. iniuftititia , iiiiuftitia» 1.2|.bc-
ne. 19J. I.i5. dominationisj damnationis. 1. 20. carnoten. i_p5. 1.13 . Q^uamquam. l.ji.
mueftigamus. 195. i. 3p. poilc] , pcteftcj . K^o.laxetur. 15)7. 1.2. occumbanc , occumbe
rcnt. 158.1. habet, quodhabec 200.I. 23. bonitatem , bonitatis. 20i.l.r. didifcent , di-
diccnt. 1. 7.demonfiratur. 202. 1. 2. affluus, afRuas. I.4. degenerej. 1.8.p!urcs& maio-
res. 203.1.7. aliae, aha. I.i5. comiter. 104. 1.40. maites, m^htis. loy. L 5, deffedi, a5eeii.
l.ij .contemptu. 108. l.io. fnfcipit, fufcepit. 1. ip. mtidifsimo . i. 3 3. locorum .. 210. 1.
35. pr^dican, prxdicare. 112. 1.8. fim-pliciter, Cmiliter.l.16. vcftibulis. I.18 Cyprefsi, Ma
lum punici cornge. 1.20.Jn{^ar, abundat; 22i.i. 24.Cantatorum,caniorum. 28.holofe-
rica. 222. 1.2. religiofum, religiofo. I.4. recitant. i.^o.^ailijs. 22^.1. 5. daponunt, depo
nunt. L14 .al:j,leuetur. 229. l.^*?. ij$,i$. L 37. incertu». 2.30. L 2. operc , operum. 1 4.
ofbcerc. I.it.func. L13 . habent. ibid. cum,alia. 1. if . efie, funt eo. 231.L 11. quem.qui.
132. l p. Qua res,quare. l.ii. hiatu. 1. 17. Q__uorfum. i.3 2.infigne. L 35». immani crudeli
tate. 23 3. 1. 10. vindi&a, uindidam. I.34. qui, lebefedati. l.^o.merore. 1. 41. conferuu.
234.1. i.partices, participem. I.3. fcio, locio,fc miniflro. 1. 11. djfsidij. 1. 14. dcdit. 2 : 5.
1.12. inferijinterri. l.ij. dillricutarum. I.37. teftimonra. i^tf.L 21. a^dhioeri. »57.1.12.
polliciendo, peliiciendo. I.14. In fententijs, vrban;s, adde,|requiritur. I.18. prsceptioni».
i.ip.iuuat. l.^y.tnftia. 23 8. 1. li. folecifmorum. L r6. eos. 1. 3 7. auditoruro. 235.1.17.
circunfiantias. 240 1.4. maierca. 1.36", multasq^ue. 241. l.ii.obfequendi. i^i.L^.orthe,
ort^. 1. ] 5. quod adde,mc. L? f. nutre, aide, ditare. 243.L3P. arta, orta. 244. i.i2.1a-
uicanam, iaureanam. I.28. rrxonftruofas. L34, nubere. 24^ .1. 3 i. opalentiam. i.^^.ratio
nem. 246.1.5. conceptione. 1. 17. v:ro. 248.1.4. coniugat^. ^jo. L 3. confirmatio. t^4-
1.3 5. viti^iiia, val^a. 15(5.1.2^4. Q^ucs. 257.1 i^.imiranda. 1. ip. fraftus. 3 58. 1. 16. rcL-
quum, rel](Sa3* i.^i. aeterni, erem;. 1.55. l.i 5. laceracis,.lacerans. 1. 25. cogitanones. 1.
[3 5.vrbis. i.35. aute.m,ieaetur. r^o. 1. 11. effcrenda. Liy.ipfam, 264. L ip. exafperauit.
'i^i. l.i.EfciAo. 301.1.31. lides, ti.-les. L38. fapieos. 30 j.l. i. opcrai, operi. jwtfvi,^^.
'pater, pateu ^07.!. »,^40. 3*4. 1.4. irnirej, vaiui»
SERIES CHARTARVM.
ab ABCDEFGHIKLxMNOPQRSTV
X Y Z.
AABBCCDDEEFFGGHHIIKKLLMxMNN
OO PP Q^CLRR SSTTVVXXYYZZ.
AAaBBbCCcDDd.
Omnia funt integra folia, praeter b.folia & femifolia , & N , femifolia cui
memoria; localis figuras adiungimus, <3c Y, Cx Z, m quarum medio in
prima eft immaniUiTi facrificiorum figura in fecunda funt figurae
Hierarchia: fpiritualis & temporalis,«5c poft E E,adiungitur
figura Matrimonij «ScMechorum, ^c P P, vbiponi-
lurlocatio touus Magiftri fententiarum.
p E R V S I AE,
ApHd Tetrumiacohum FetruUunL>.
1 S 7 9-
l?.S|-20^
t/^c^T
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11